आचारखण्ड — Adhyaya 115

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे बृहदृ नीतिसारे चतुर्दशोत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ११५ सूत उवाच । कुमार्यां च कुमित्रं च कुराजानं कुपुत्रकम् । कुकन्यां च कुदेशं च दूरतः परिवर्जयेत्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe bṛhadṛ nītisāre caturdaśottaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 115 sūta uvāca / kumāryāṃ ca kumitraṃ ca kurājānaṃ kuputrakam / kukanyāṃ ca kudeśaṃ ca dūrataḥ parivarjayet

1.115.1

धर्मः प्रव्रजितस्तपः प्रचलितं सत्यं च दूरं गतं पृथ्वी वन्ध्यफला जनाः कपटिनो लौल्ये स्थिता ब्राह्मणाः । मर्त्याः स्त्रीवशगाः स्त्रियश्च चपला नीचा जना उन्नताः हा कष्टं खलुजीवितं कलियुगे धन्या जना ये मृताः

dharmaḥ pravrajitastapaḥ pracalitaṃ satyaṃ ca dūraṃ gataṃ pṛthvī vandhyaphalā janāḥ kapaṭino laulye sthitā brāhmaṇāḥ / martyāḥ strīvaśagāḥ striyaśca capalā nīcā janā unnatāḥ hā kaṣṭaṃ khalujīvitaṃ kaliyuge dhanyā janā ye mṛtāḥ

1.115.2

धन्यास्ते ये न पश्यन्ति देशभङ्गं कुलक्षयम् । परचित्तगतान् दारान्पुत्रं कुव्यसने स्थितम्

dhanyāste ye na paśyanti deśabhaṅgaṃ kulakṣayam / paracittagatān dārānputraṃ kuvyasane sthitam

1.115.3

कुपुत्रे निर्वृतिर्नास्ति कुभार्यायां कुतो रतिः । सुमित्र नास्ति विश्वासः कुराज्ये नास्ति जीवितम्

kuputre nirvṛtirnāsti kubhāryāyāṃ kuto ratiḥ / sumitra nāsti viśvāsaḥ kurājye nāsti jīvitam

1.115.4

परान्नं च परस्वं च परशय्याः परस्त्रियः । परवेश्मनि वासश्च शक्रादपि हरेच्छ्रियम्

parānnaṃ ca parasvaṃ ca paraśayyāḥ parastriyaḥ / paraveśmani vāsaśca śakrādapi harecchriyam

1.115.5

आलापाद्गात्रसंस्पर्शात्संसर्गात्सह भोजनात् । आसनाच्छयनाद्यानात्पापं संक्रमते नृणाम्

ālāpādgātrasaṃsparśātsaṃsargātsaha bhojanāt / āsanācchayanādyānātpāpaṃ saṃkramate nṛṇām

1.115.6

स्त्रियो नश्यन्ति रूपेण तपः क्रोधन नश्यति । गावो द्वरप्रचारेण शूद्रान्नेन द्विजोत्तमः

striyo naśyanti rūpeṇa tapaḥ krodhana naśyati / gāvo dvarapracāreṇa śūdrānnena dvijottamaḥ

1.115.7

आसनादेकशय्यायां बोजनात्पङ्क्तिसङ्करात् । ततः संक्रमते पापं घटाद्धट इवोदकम्

āsanādekaśayyāyāṃ bojanātpaṅktisaṅkarāt / tataḥ saṃkramate pāpaṃ ghaṭāddhaṭa ivodakam

1.115.8

लालने बहवो दोषास्ताडने बहवो गुणाः । तस्माच्छिष्यं च पुत्रं च ताडयेन्न तु लालयेत्

lālane bahavo doṣāstāḍane bahavo guṇāḥ / tasmācchiṣyaṃ ca putraṃ ca tāḍayenna tu lālayet

1.115.9

अध्वा जरा देहवतां पर्वतानां जलं जरा । असंभोगश्च नारीणां वस्त्राणामातपो जरा

adhvā jarā dehavatāṃ parvatānāṃ jalaṃ jarā / asaṃbhogaśca nārīṇāṃ vastrāṇāmātapo jarā

1.115.10

अधमाः कलिमिच्छन्ति सन्धिमिच्छति मध्यमाः । उत्तमा मानमिच्छन्ति मानो हि महतां धनम्

adhamāḥ kalimicchanti sandhimicchati madhyamāḥ / uttamā mānamicchanti māno hi mahatāṃ dhanam

1.115.11

मानो हि मूलमर्थस्य माने सति धनेन किम् । प्रभ्रष्टमानदर्पस्य किं धनेन किमायुषा

māno hi mūlamarthasya māne sati dhanena kim / prabhraṣṭamānadarpasya kiṃ dhanena kimāyuṣā

1.115.12

अधमा धनमिच्छन्ति धनमानौ हि मध्यमाः । उत्तमा मानमिच्छन्ति मानो हि महतां धनम्

adhamā dhanamicchanti dhanamānau hi madhyamāḥ / uttamā mānamicchanti māno hi mahatāṃ dhanam

1.115.13

वने ऽपि सिंहा न नमन्ति कं च बुभु क्षिता मांसनिरीक्षणं च । धनैर्विहीनाः सुकुलेषु जाता न नीचकर्माणि समारभन्ते

vane 'pi siṃhā na namanti kaṃ ca bubhu kṣitā māṃsanirīkṣaṇaṃ ca / dhanairvihīnāḥ sukuleṣu jātā na nīcakarmāṇi samārabhante

1.115.14

नाभिषेको न संस्कारः सिंहस्य क्रियते वने । नित्यमूर्जितसत्त्वस्य स्वयमेव मृगेन्द्रता

nābhiṣeko na saṃskāraḥ siṃhasya kriyate vane / nityamūrjitasattvasya svayameva mṛgendratā

1.115.15

वणिक्प्रमादी भृकश्च मानी भिक्षुर्विलासी ह्यधनश्च कामी । वराङ्गना चाप्रियवादिनी च न ते च कर्माणि समारभन्ते

vaṇikpramādī bhṛkaśca mānī bhikṣurvilāsī hyadhanaśca kāmī / varāṅganā cāpriyavādinī ca na te ca karmāṇi samārabhante

1.115.16

दाता दरिद्रः कृपणोर्ऽथयुक्तः पुत्त्रो ऽविधेयः कुजनस्य सेवा । परोपकारेषु नरस्य मृत्युः प्रजायते दुश्चरितानि पञ्च

dātā daridraḥ kṛpaṇor'thayuktaḥ puttro 'vidheyaḥ kujanasya sevā / paropakāreṣu narasya mṛtyuḥ prajāyate duścaritāni pañca

1.115.17

कान्तावियोगः स्वजनापमानं ऋणस्य शेषः कुजनस्य सेवा । दारिद्रयाभावाद्विमुखाश्च मित्रा विनाग्निना पञ्च दहन्ति तीव्राः

kāntāviyogaḥ svajanāpamānaṃ ṛṇasya śeṣaḥ kujanasya sevā / dāridrayābhāvādvimukhāśca mitrā vināgninā pañca dahanti tīvrāḥ

1.115.18

चिन्तासहस्रेषु च तेषु मध्ये चिन्ताश्चतस्रो ऽप्यसिधारतुल्याः । नीचापमानं क्षुधितं कलत्रं भार्या विरक्ता सहजोपरोधः

cintāsahasreṣu ca teṣu madhye cintāścatasro 'pyasidhāratulyāḥ / nīcāpamānaṃ kṣudhitaṃ kalatraṃ bhāryā viraktā sahajoparodhaḥ

1.115.19

वश्यश्च पुर्त्रेर्ऽथ करी च विद्या अरोगिता सज्जनसङ्गतिश्च । इष्टा च भार्या वशवर्तिनी च दुः खस्य मूलोद्धरणानि पञ्च

vaśyaśca purtrer'tha karī ca vidyā arogitā sajjanasaṅgatiśca / iṣṭā ca bhāryā vaśavartinī ca duḥ khasya mūloddharaṇāni pañca

1.115.20

कुरङ्गमातङ्गपतङ्गंभृग मीना हताः पञ्चबिरेव पञ्च । एकः प्रमाथी स कथं न घात्यो यः सेवते पञ्चभिरेव पञ्च

kuraṅgamātaṅgapataṅgaṃbhṛga mīnā hatāḥ pañcabireva pañca / ekaḥ pramāthī sa kathaṃ na ghātyo yaḥ sevate pañcabhireva pañca

1.115.21

अधीरः कर्कशः स्तब्धः कुचेलः स्वयमागतः । पञ्च विप्रा न पूज्यन्ते बृहस्पतिसमा अपि

adhīraḥ karkaśaḥ stabdhaḥ kucelaḥ svayamāgataḥ / pañca viprā na pūjyante bṛhaspatisamā api

1.115.22

आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनमेव च । पञ्चैतानि विविच्यन्ते जायमानस्य देहिनः

āyuḥ karma ca vittaṃ ca vidyā nidhanameva ca / pañcaitāni vivicyante jāyamānasya dehinaḥ

1.115.23

पर्वतारोहणे तोये गोकुले दुष्टनिग्रहे । पतितस्य समुत्थाने शस्ताः पञ्च (ह्येते) गुणाः स्मृताः

parvatārohaṇe toye gokule duṣṭanigrahe / patitasya samutthāne śastāḥ pañca (hyete) guṇāḥ smṛtāḥ

1.115.24

अभ्रच्छाया खले प्रीतिः परनारीषु संगतिः । पञ्चैते ह्यस्थिरा भावा यौवनानि धनानि च

abhracchāyā khale prītiḥ paranārīṣu saṃgatiḥ / pañcaite hyasthirā bhāvā yauvanāni dhanāni ca

1.115.25

अस्थिरं जीवितं लोके अस्थिरं धनयौवनम् । अस्थिरं पुत्त्रदाराद्यं धर्मः कीर्तिर्यशः स्थिरम्

asthiraṃ jīvitaṃ loke asthiraṃ dhanayauvanam / asthiraṃ puttradārādyaṃ dharmaḥ kīrtiryaśaḥ sthiram

1.115.26

शत जीवितमत्यल्पं रात्रिस्तस्यार्धहारिणी । व्याधिशोकजरायासैरर्धं तदपि निष्फलम्

śata jīvitamatyalpaṃ rātristasyārdhahāriṇī / vyādhiśokajarāyāsairardhaṃ tadapi niṣphalam

1.115.27

आयुर्वर्षशतं नृणां परिमितं रात्रौ तदर्धं गतं तस्यार्धस्थितकिञ्चिदर्धमधिकं बाल्यस्य काले गतम् । किञ्चिद्वन्धुवियोगदुः खमरणैर्भूपालसेवागतं शेषं वारितरङ्गगर्भचपलं मानेन किं मानिनाम्

āyurvarṣaśataṃ nṛṇāṃ parimitaṃ rātrau tadardhaṃ gataṃ tasyārdhasthitakiñcidardhamadhikaṃ bālyasya kāle gatam / kiñcidvandhuviyogaduḥ khamaraṇairbhūpālasevāgataṃ śeṣaṃ vāritaraṅgagarbhacapalaṃ mānena kiṃ māninām

1.115.28

अहोरात्रमयो लोके जरारूपेण संचरेत् । मृत्युर्ग्रसति भूतानि पवनं पन्नगो यथा

ahorātramayo loke jarārūpeṇa saṃcaret / mṛtyurgrasati bhūtāni pavanaṃ pannago yathā

1.115.29

गच्छतस्तिष्ठतो वापि जाग्रतः स्वपतो न चेत् । सर्वसत्त्वहितार्थाय पशोरिव विचेष्टितम्

gacchatastiṣṭhato vāpi jāgrataḥ svapato na cet / sarvasattvahitārthāya paśoriva viceṣṭitam

1.115.30

अहितहितविचारशून्यबुद्धेः श्रुतिसमये बहुभिर्वितर्कितस्य । उदरभरणमात्रतुष्टबुद्धेः पुरुषपशोश्च पशोश्च को विशेषः

ahitahitavicāraśūnyabuddheḥ śrutisamaye bahubhirvitarkitasya / udarabharaṇamātratuṣṭabuddheḥ puruṣapaśośca paśośca ko viśeṣaḥ

1.115.31

शौर्ये तपसि दाने च यस्य न प्रथितं यशः । विद्यायामर्थलाभे वा मातुरुच्चार एव सः

śaurye tapasi dāne ca yasya na prathitaṃ yaśaḥ / vidyāyāmarthalābhe vā māturuccāra eva saḥ

1.115.32

यज्जीव्यते क्षणमपि प्रथितं मनुष्यैर्विज्ञानविक्रमयशोभिरभग्नमानैः । तन्नाम जीवितमिति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः काको ऽपि जीवति चिरं च बलिं च भुङ्क्ते

yajjīvyate kṣaṇamapi prathitaṃ manuṣyairvijñānavikramayaśobhirabhagnamānaiḥ / tannāma jīvitamiti pravadanti tajjñāḥ kāko 'pi jīvati ciraṃ ca baliṃ ca bhuṅkte

1.115.33

किं जीवितेन धनमानविवर्जितेन मित्रेण किं भवति भीतिसशङ्कितेन । सिंहव्रतं चरत गच्छत मा विषादं काको ऽपि जीवति चिरं च बलिं च भुङ्क्ते

kiṃ jīvitena dhanamānavivarjitena mitreṇa kiṃ bhavati bhītisaśaṅkitena / siṃhavrataṃ carata gacchata mā viṣādaṃ kāko 'pi jīvati ciraṃ ca baliṃ ca bhuṅkte

1.115.34

यो वात्मनीह न गुरौ न च भृत्यवर्गे दीने दयां न कुरुते न च मित्रकार्ये । किं तस्य जीवितफलेनमनुष्यलोके काको ऽपि जीवति चिरं च बलिं च भुङ्क्ते

yo vātmanīha na gurau na ca bhṛtyavarge dīne dayāṃ na kurute na ca mitrakārye / kiṃ tasya jīvitaphalenamanuṣyaloke kāko 'pi jīvati ciraṃ ca baliṃ ca bhuṅkte

1.115.35

यस्य त्रिवर्गशून्यानि दिनान्यायान्ति यान्ति च । स लौहकारभस्त्रेव श्वसन्नपि न जीवति

yasya trivargaśūnyāni dinānyāyānti yānti ca / sa lauhakārabhastreva śvasannapi na jīvati

1.115.36

स्वाधीनवृत्तेः साफल्यं न पराधीनवर्तिता । ये पराधीनकर्माणो जीवन्तो ऽपि च ते मृताः

svādhīnavṛtteḥ sāphalyaṃ na parādhīnavartitā / ye parādhīnakarmāṇo jīvanto 'pi ca te mṛtāḥ

1.115.37

सु(स्व) पूरा वै कापुरुषाः सु(स्व) पूरो मूषिकाञ्जलिः । असन्तुष्टः कापुरुषः स्वल्पकेनापि तुष्यति

su(sva) pūrā vai kāpuruṣāḥ su(sva) pūro mūṣikāñjaliḥ / asantuṣṭaḥ kāpuruṣaḥ svalpakenāpi tuṣyati

1.115.38

अभ्रच्छाया तृणादग्निर्नोचसेवा पथो जलम् । वेश्यारागः खले प्रीतिः षडेते बुद्वुदोपमाः

abhracchāyā tṛṇādagnirnocasevā patho jalam / veśyārāgaḥ khale prītiḥ ṣaḍete budvudopamāḥ

1.115.39

वाचा विहितसार्थेन लोको न च सुखायते । जीवितं मानमूलं हि माने म्लाने कुतः सुखम्?

vācā vihitasārthena loko na ca sukhāyate / jīvitaṃ mānamūlaṃ hi māne mlāne kutaḥ sukham?

1.115.40

अबलस्य बलं राजा बालस्य रुदितं बलम् । बलं मूर्खस्य मौनं हि तस्करस्यानृतं बलम्

abalasya balaṃ rājā bālasya ruditaṃ balam / balaṃ mūrkhasya maunaṃ hi taskarasyānṛtaṃ balam

1.115.41

यथायथा हि पुरुषः शास्त्रं समधिगच्छति । तथातथास्य मेधा स्याद्विज्ञानं चास्य रोचते

yathāyathā hi puruṣaḥ śāstraṃ samadhigacchati / tathātathāsya medhā syādvijñānaṃ cāsya rocate

1.115.42

यथायथा हि पुरुषः कल्याणे कुरुते मतिम् । तथातथा हि सर्वत्र श्लिष्यते लोकसुप्रियः

yathāyathā hi puruṣaḥ kalyāṇe kurute matim / tathātathā hi sarvatra śliṣyate lokasupriyaḥ

1.115.43

लोभप्रमादविश्वासैः पुरुषो नश्यति त्रिभिः । तस्माल्लोभो न कर्तव्यः प्रमादो नोन विश्वसेत्

lobhapramādaviśvāsaiḥ puruṣo naśyati tribhiḥ / tasmāllobho na kartavyaḥ pramādo nona viśvaset

1.115.44

तावद्भयस्य भेतव्यं यावद्भयमनागतम् । उत्पन्ने तु भये तीव्रे स्थातव्यं वै ह्यभीतवत्

tāvadbhayasya bhetavyaṃ yāvadbhayamanāgatam / utpanne tu bhaye tīvre sthātavyaṃ vai hyabhītavat

1.115.45

ऋणशेषं चाग्निशेषं व्याधिशेषं तथैव च । पुनः पुनः प्रवर्धन्ते तस्माच्छेषं न कारयेत्

ṛṇaśeṣaṃ cāgniśeṣaṃ vyādhiśeṣaṃ tathaiva ca / punaḥ punaḥ pravardhante tasmāccheṣaṃ na kārayet

1.115.46

कृते प्रतिकृतं कुर्याद्धिंसिते प्रतिहिंसितम् । न तत्र दोषं पश्यामि दुष्टे दोषं समाचरेत्

kṛte pratikṛtaṃ kuryāddhiṃsite pratihiṃsitam / na tatra doṣaṃ paśyāmi duṣṭe doṣaṃ samācaret

1.115.47

परोक्षे कार्यहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् । वर्जयेत्तादृशं मित्रं मायामयमरिं तथा

parokṣe kāryahantāraṃ pratyakṣe priyavādinam / varjayettādṛśaṃ mitraṃ māyāmayamariṃ tathā

1.115.48

दुर्जनस्य हि संगेन सुजनो ऽपि विनश्यति । प्रसन्नमपि पानीयं कर्दमैः कलुषीकृतम्

durjanasya hi saṃgena sujano 'pi vinaśyati / prasannamapi pānīyaṃ kardamaiḥ kaluṣīkṛtam

1.115.49

स भुङ्क्ते सद्विजो भुङ्क्ते समशेषनिरूपणम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन द्विजः पूज्यः प्रयत्नतः

sa bhuṅkte sadvijo bhuṅkte samaśeṣanirūpaṇam / tasmātsarvaprayatnena dvijaḥ pūjyaḥ prayatnataḥ

1.115.50

तद्भुज्यते यद्द्विजभुक्तशेषं स बुद्धिमान्यो न करोति पापम् । तत्सौहृदं यक्रियते परोक्षे दम्भैर्विना यः क्रियते स धर्मः

tadbhujyate yaddvijabhuktaśeṣaṃ sa buddhimānyo na karoti pāpam / tatsauhṛdaṃ yakriyate parokṣe dambhairvinā yaḥ kriyate sa dharmaḥ

1.115.51

न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धाः वृद्धा न ते ये न वदन्ति धर्मम् । धर्मः स नो यत्र न सत्यमस्ति नैतत्सत्यं यच्छलेनानुविद्धम्

na sā sabhā yatra na santi vṛddhāḥ vṛddhā na te ye na vadanti dharmam / dharmaḥ sa no yatra na satyamasti naitatsatyaṃ yacchalenānuviddham

1.115.52

ब्राह्मणो ऽपि मनुष्याणामादित्यश्चैव तेजसाम् । शिरो ऽपि सर्वगात्राणां व्रतानां सत्यमुत्तमम्

brāhmaṇo 'pi manuṣyāṇāmādityaścaiva tejasām / śiro 'pi sarvagātrāṇāṃ vratānāṃ satyamuttamam

1.115.53

तन्मङ्गलं यत्र मनः प्रसन्नं तज्जीवनं यन्न परस्य सेवा । तदर्जितं यत्स्वजनेन भुक्तं तद्गर्जितं यत्समरे रिपूणाम्

tanmaṅgalaṃ yatra manaḥ prasannaṃ tajjīvanaṃ yanna parasya sevā / tadarjitaṃ yatsvajanena bhuktaṃ tadgarjitaṃ yatsamare ripūṇām

1.115.54

सा स्त्रीया न मदं कुर्यात्स सुखी तृष्णयोज्झितः । तन्मित्रं यत्र विश्वासः पुरुषः स जितेन्द्रियः

sā strīyā na madaṃ kuryātsa sukhī tṛṣṇayojjhitaḥ / tanmitraṃ yatra viśvāsaḥ puruṣaḥ sa jitendriyaḥ

1.115.55

तत्र मुक्तादरस्नेहो विलुप्तं यत्र सौहृदम् । तदेव केवलं श्लघ्यं यस्यात्मा क्रियते स्तुतौ

tatra muktādarasneho viluptaṃ yatra sauhṛdam / tadeva kevalaṃ ślaghyaṃ yasyātmā kriyate stutau

1.115.56

नदीनामग्निहोत्राणां भारतस्य कलस्य च । मूलान्वेषो न कर्तव्यो मूलाद्दोषो न हीयते

nadīnāmagnihotrāṇāṃ bhāratasya kalasya ca / mūlānveṣo na kartavyo mūlāddoṣo na hīyate

1.115.57

लवणजलान्ता नद्यः स्त्रीभेदान्तं च मैथुनम् । षैशुन्यं जनवार्तान्तं वित्तं दुः खत्रयान्तकम्

lavaṇajalāntā nadyaḥ strībhedāntaṃ ca maithunam / ṣaiśunyaṃ janavārtāntaṃ vittaṃ duḥ khatrayāntakam

1.115.58

राज्यश्रीर्ब्रह्मशापान्ता पापान्तं ब्रह्मवर्चसम् । आचान्तं घोषवासान्तं कुलस्यान्तं स्त्रिया प्रभो (भुः)

rājyaśrīrbrahmaśāpāntā pāpāntaṃ brahmavarcasam / ācāntaṃ ghoṣavāsāntaṃ kulasyāntaṃ striyā prabho (bhuḥ)

1.115.59

सर्वे क्षयान्ता निलयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः । संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम्

sarve kṣayāntā nilayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ / saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam

1.115.60

यदीच्छेत्पुनरागन्तुं नातिदूरमनुव्रजेत् । उदकान्तान्निवर्तेत स्निग्धवर्णाच्च पादपात्

yadīcchetpunarāgantuṃ nātidūramanuvrajet / udakāntānnivarteta snigdhavarṇācca pādapāt

1.115.61

अनायके न वस्तव्यं न चैव बहुनायके । स्त्रीनायके न वस्तव्यं वस्तव्यं बालनायके

anāyake na vastavyaṃ na caiva bahunāyake / strīnāyake na vastavyaṃ vastavyaṃ bālanāyake

1.115.62

पिता रक्षति कौमारे भत्ता रक्षति यौवने । पुत्रस्तु स्थविरे काले न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति

pitā rakṣati kaumāre bhattā rakṣati yauvane / putrastu sthavire kāle na strī svātantryamarhati

1.115.63

त्यजेद्वन्ध्यामष्टमे ऽब्दे नवमे तु मृतप्रिजाम् । एकादशे स्त्रीजननीं सद्यश्चाप्रियावादिनीम्

tyajedvandhyāmaṣṭame 'bde navame tu mṛtaprijām / ekādaśe strījananīṃ sadyaścāpriyāvādinīm

1.115.64

अनर्थित्वान्मनुष्याणां भिया परिजनस्य च । अर्थादपेतमर्यादास्त्रयस्तिष्ठन्ति भर्तृषु

anarthitvānmanuṣyāṇāṃ bhiyā parijanasya ca / arthādapetamaryādāstrayastiṣṭhanti bhartṛṣu

1.115.65

अश्वं श्रान्तं गजं मत्तं गावः प्रथमसूतिकाः । अनूदके च मण्डूकान्प्राज्ञो दूरेण वर्जयेत्

aśvaṃ śrāntaṃ gajaṃ mattaṃ gāvaḥ prathamasūtikāḥ / anūdake ca maṇḍūkānprājño dūreṇa varjayet

1.115.66

अर्थातुराणां न सुहृन्न बन्धुः कामातुराणां न भयं न लज्जा । चिन्तातुराणां न सुखं न निद्रा क्षुधातुराणां न बलं न तेजः

arthāturāṇāṃ na suhṛnna bandhuḥ kāmāturāṇāṃ na bhayaṃ na lajjā / cintāturāṇāṃ na sukhaṃ na nidrā kṣudhāturāṇāṃ na balaṃ na tejaḥ

1.115.67

कुतो निद्रा दरिद्रस्य परप्रेष्यवरस्य च । परनारीप्रसक्तस्य परद्रव्यहरस्य च

kuto nidrā daridrasya parapreṣyavarasya ca / paranārīprasaktasya paradravyaharasya ca

1.115.68

सुखं स्वपित्यनृणवान्व्याधिमुक्तश्च यो नरः । सावकाशस्तु वै भुङ्क्ते यस्तु दारैर्न सङ्गतः

sukhaṃ svapityanṛṇavānvyādhimuktaśca yo naraḥ / sāvakāśastu vai bhuṅkte yastu dārairna saṅgataḥ

1.115.69

अम्भसः परिमाणे उन्नतं कमलं भवेत् । स्वस्वामिना बलवता भृत्यो भवति गर्वितः

ambhasaḥ parimāṇe unnataṃ kamalaṃ bhavet / svasvāminā balavatā bhṛtyo bhavati garvitaḥ

1.115.70

स्थानस्थितस्य पद्मस्य मित्रे वरुणभास्करौ । स्थानच्युतस्य तस्यैव क्लेदशोषणकारकौ

sthānasthitasya padmasya mitre varuṇabhāskarau / sthānacyutasya tasyaiva kledaśoṣaṇakārakau

1.115.71

ये पदस्थस्य मित्त्राणि ते तस्य रिपुतां गताः । भानोः पद्मे जले प्रीतिः स्थलोद्धरणशोषणः

ye padasthasya mittrāṇi te tasya riputāṃ gatāḥ / bhānoḥ padme jale prītiḥ sthaloddharaṇaśoṣaṇaḥ

1.115.72

स्थानस्थितानि पूज्यन्ते पूज्यन्ते च पदे स्थिताः । स्थानभ्रष्टा न पूज्यन्ते केशा दन्ता नखा नराः

sthānasthitāni pūjyante pūjyante ca pade sthitāḥ / sthānabhraṣṭā na pūjyante keśā dantā nakhā narāḥ

1.115.73

आचारः कुलमाख्यति देशमाख्याति भाषितम् । सम्भ्रमः स्नेहमाख्याति वपुराख्याति भोजनम्

ācāraḥ kulamākhyati deśamākhyāti bhāṣitam / sambhramaḥ snehamākhyāti vapurākhyāti bhojanam

1.115.74

वृथा वृष्टिः समुद्रस्य वृथा तृप्तस्य भोजनम् । वृथा दानं समृद्धस्य नीचस्य सुकृतं वथा

vṛthā vṛṣṭiḥ samudrasya vṛthā tṛptasya bhojanam / vṛthā dānaṃ samṛddhasya nīcasya sukṛtaṃ vathā

1.115.75

दूरस्थो ऽपि समीपस्थो यो यस्य हृदये स्थितः । हृदयादपि निष्क्रान्तः समीपस्थो ऽपि दूरतः

dūrastho 'pi samīpastho yo yasya hṛdaye sthitaḥ / hṛdayādapi niṣkrāntaḥ samīpastho 'pi dūrataḥ

1.115.76

मुखभङ्गः स्वरो दीनो गात्रस्वेदो महद्भयम् । मरणे यानि चिह्नानि तानि चिह्नानि याचके

mukhabhaṅgaḥ svaro dīno gātrasvedo mahadbhayam / maraṇe yāni cihnāni tāni cihnāni yācake

1.115.77

कुब्जस्य कीटघातस्य वातान्निष्कासितस्य च । शिखरे वसतस्तस्य वरं जन्म न याचितम्

kubjasya kīṭaghātasya vātānniṣkāsitasya ca / śikhare vasatastasya varaṃ janma na yācitam

1.115.78

जगत्पतिर्हि याचित्वा विष्णुर्वामनतां यतः । कान्यो ऽधिकतरस्तस्य योर्ऽथो याति न लाघवम्

jagatpatirhi yācitvā viṣṇurvāmanatāṃ yataḥ / kānyo 'dhikatarastasya yor'tho yāti na lāghavam

1.115.79

माता शत्रुः पिता वैरी बाला येन न पाठिताः । सभामध्ये न शोभन्ते हंसमध्ये बकायथा

mātā śatruḥ pitā vairī bālā yena na pāṭhitāḥ / sabhāmadhye na śobhante haṃsamadhye bakāyathā

1.115.80

विद्या नाम कुरूपरूपमधिकं विद्यातिगुप्तं धनं विद्या साधुकरी जनप्रियकरी विद्या गुरूणां गुरुः । विद्या बन्धुजनार्तिनाशनकरी विद्या परं दैवतं विद्या राजसु पूजिता हि मनुजो विद्यविहीनः पशुः

vidyā nāma kurūparūpamadhikaṃ vidyātiguptaṃ dhanaṃ vidyā sādhukarī janapriyakarī vidyā gurūṇāṃ guruḥ / vidyā bandhujanārtināśanakarī vidyā paraṃ daivataṃ vidyā rājasu pūjitā hi manujo vidyavihīnaḥ paśuḥ

1.115.81

गृहे चाभ्यन्तरे द्रव्यं लग्नं चैव तु दृश्यते । अशेषं हरणीयं च विद्या न ह्रियते परैः

gṛhe cābhyantare dravyaṃ lagnaṃ caiva tu dṛśyate / aśeṣaṃ haraṇīyaṃ ca vidyā na hriyate paraiḥ

1.115.82

शौनकीयं नीतिसारं विष्णुः सर्वत्रतानि च । कथयामास वैपूर्वं तत्र शुश्राव शङ्करः । शङ्करादशृणोद्व्यासो व्यासादस्माभिरेव च

śaunakīyaṃ nītisāraṃ viṣṇuḥ sarvatratāni ca / kathayāmāsa vaipūrvaṃ tatra śuśrāva śaṅkaraḥ / śaṅkarādaśṛṇodvyāso vyāsādasmābhireva ca

1.115.83