आचारखण्ड — Adhyaya 155

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे आम्लपित्तनिदाना नाम चतुः पञ्चाशदुत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १५५ धन्वन्तरिरुवाच । वक्ष्ये मदात्ययादेश्च निदानं मुनिभाषितम् । तीक्ष्णाम्लरूक्षसूक्ष्माम्लव्यवायासुकरं लघु

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe āmlapittanidānā nāma catuḥ pañcāśaduttaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 155 dhanvantariruvāca / vakṣye madātyayādeśca nidānaṃ munibhāṣitam / tīkṣṇāmlarūkṣasūkṣmāmlavyavāyāsukaraṃ laghu

1.155.1

विकाशि विशदं मद्यं मेदसो ऽस्माद्विपर्ययः । तीक्ष्णोदयाश्च दिव्युक्ताश्चित्तोपप्लविनो गुणाः

vikāśi viśadaṃ madyaṃ medaso 'smādviparyayaḥ / tīkṣṇodayāśca divyuktāścittopaplavino guṇāḥ

1.155.2

जीवितान्ताः प्रजायन्ते विषेणोत्कर्षवर्तिना । तीक्ष्णादिभिर्गुणैर्मद्यं मान्द्यदीनोजसो गुणान्

jīvitāntāḥ prajāyante viṣeṇotkarṣavartinā / tīkṣṇādibhirguṇairmadyaṃ māndyadīnojaso guṇān

1.155.3

दशभिर्गुणैः संक्षोम्यं चेतो नयति चाक्रियम् । आद्ये मदे द्वितीये ऽपि प्रम (मो) दायतने स्थितः

daśabhirguṇaiḥ saṃkṣomyaṃ ceto nayati cākriyam / ādye made dvitīye 'pi prama (mo) dāyatane sthitaḥ

1.155.4

दुर्विकल्पहतो मूढः सुखमित्यभिमुच्यते । मध्यमोत्तमयोः सन्धिं प्राप्य राजासनो मदः

durvikalpahato mūḍhaḥ sukhamityabhimucyate / madhyamottamayoḥ sandhiṃ prāpya rājāsano madaḥ

1.155.5

निरङ्कुश इव व्यालो न किञ्चिन्नाचरेत्ततः । इयं भूमिरवाच्यानां दौः शीलस्येदमास्पदम्

niraṅkuśa iva vyālo na kiñcinnācarettataḥ / iyaṃ bhūmiravācyānāṃ dauḥ śīlasyedamāspadam

1.155.6

एको ऽयं बहुमार्गायाः दुर्गर् (म) तेर्दर्शकः परम् । निश्चेष्टः सन्नवाक्शेते तृतीये ऽत्र मदे स्थितः

eko 'yaṃ bahumārgāyāḥ durgar (ma) terdarśakaḥ param / niśceṣṭaḥ sannavākśete tṛtīye 'tra made sthitaḥ

1.155.7

मरणादपि पापात्मा गतः पापतरां दशाम् । धर्माधर्मं सुखं दुः खं मानानर्थं हिताहितम्

maraṇādapi pāpātmā gataḥ pāpatarāṃ daśām / dharmādharmaṃ sukhaṃ duḥ khaṃ mānānarthaṃ hitāhitam

1.155.8

न वेद शीकमोहार्तं शोष (क) मोहादिसंयुतः । सोन्मादभ्रममूर्छायां सापस्मारः पतत्यधः

na veda śīkamohārtaṃ śoṣa (ka) mohādisaṃyutaḥ / sonmādabhramamūrchāyāṃ sāpasmāraḥ patatyadhaḥ

1.155.9

नाति माद्यन्ति बलिनः कृताहारा महाशनाः । वातात्पित्तात्कफात्सर्वैर्भवेद्रोगो मदात्ययः

nāti mādyanti balinaḥ kṛtāhārā mahāśanāḥ / vātātpittātkaphātsarvairbhavedrogo madātyayaḥ

1.155.10

सामान्यलक्षणं तेषां प्रमोहो हृदयव्यथा । विभेदं प्रसभं तृष्णा सौम्यो ग्लानिर्ज्वरो ऽरुचिः

sāmānyalakṣaṇaṃ teṣāṃ pramoho hṛdayavyathā / vibhedaṃ prasabhaṃ tṛṣṇā saumyo glānirjvaro 'ruciḥ

1.155.11

पुरोविबन्धस्तिमिरं कासः श्वासः प्रजागरः । स्वेदो ऽतिमात्रं विष्टम्भः श्वयथुश्चित्तविभ्रमः

purovibandhastimiraṃ kāsaḥ śvāsaḥ prajāgaraḥ / svedo 'timātraṃ viṣṭambhaḥ śvayathuścittavibhramaḥ

1.155.12

स्वप्नेनेवाभिभवति न चोक्तश्च स भाषतेः । पित्ताद्दाहज्वरः स्वेदो मोहो नित्यं च विभ्रमः

svapnenevābhibhavati na coktaśca sa bhāṣateḥ / pittāddāhajvaraḥ svedo moho nityaṃ ca vibhramaḥ

1.155.13

श्लेष्मणश्छर्दिर्हृल्लासो निद्रा चोदरगौरवम् । सर्वजे सर्वलिङ्गत्वं ज्ञात्वा मद्यं पिबेत्तु यः

śleṣmaṇaśchardirhṛllāso nidrā codaragauravam / sarvaje sarvaliṅgatvaṃ jñātvā madyaṃ pibettu yaḥ

1.155.14

सहसा रुचिरं चान्यतरध्वंसकशोषिणौ । भवेतां?मारुतात्कष्टाद्भवेत्त स्य विशेषतः

sahasā ruciraṃ cānyataradhvaṃsakaśoṣiṇau / bhavetāṃ?mārutātkaṣṭādbhavetta sya viśeṣataḥ

1.155.15

ध्वंसकश्लेष्मनिष्ठिवाः कण्ठशोषो ऽतिनिद्रता । शब्दासहत्वं तच्चित्तविक्षेपो ऽङ्गे हि वातरुक्

dhvaṃsakaśleṣmaniṣṭhivāḥ kaṇṭhaśoṣo 'tinidratā / śabdāsahatvaṃ taccittavikṣepo 'ṅge hi vātaruk

1.155.16

हृत्कण्ठरोगः संमोहः श्वासतृष्णावमिज्वराः । निवर्तेद्यस्तु मद्येभ्यो जितात्मा बुद्धिपूर्वकृत्

hṛtkaṇṭharogaḥ saṃmohaḥ śvāsatṛṣṇāvamijvarāḥ / nivartedyastu madyebhyo jitātmā buddhipūrvakṛt

1.155.17

विकारैः क्लिश्यते जातु न स शरीरमानसः । रजोमोहहिताहारपास्य स्युस्त्रयो गदाः

vikāraiḥ kliśyate jātu na sa śarīramānasaḥ / rajomohahitāhārapāsya syustrayo gadāḥ

1.155.18

वसासृक्क्लेदनावाहिस्रोतोरोधः सुद्भवाः । मदमूर्छापसंन्यासा यथोत्तरबलोद्भवाः

vasāsṛkkledanāvāhisrotorodhaḥ sudbhavāḥ / madamūrchāpasaṃnyāsā yathottarabalodbhavāḥ

1.155.19

मदो ऽत्र दोषैः सर्वैस्तु रक्तमद्यविषैरपि । शक्त्यानन्त्याद्गताभासश्चलश्छलितवेष्टितः

mado 'tra doṣaiḥ sarvaistu raktamadyaviṣairapi / śaktyānantyādgatābhāsaścalaśchalitaveṣṭitaḥ

1.155.20

रूक्षश्यामारुणतनुर्मद्ये वातोद्भवे भवेत् । पित्तेन क्रोधनो रक्तपीताभः कलहप्रियः

rūkṣaśyāmāruṇatanurmadye vātodbhave bhavet / pittena krodhano raktapītābhaḥ kalahapriyaḥ

1.155.21

स्वप्ने ऽसम्बद्धवाक्यादिः कफाद्ध्यानपरो हि सः । सर्वोत्थसन्निपातेन रक्तस्तम्भाङ्गदूषणम्

svapne 'sambaddhavākyādiḥ kaphāddhyānaparo hi saḥ / sarvotthasannipātena raktastambhāṅgadūṣaṇam

1.155.22

पित्तलिङ्गत्वमाद्येन विकृतेहा स्वराज्ञता । विसत्कम्पोतिनिद्रा च सर्वेभ्यो ऽभ्यधिकं श्रमः

pittaliṅgatvamādyena vikṛtehā svarājñatā / visatkampotinidrā ca sarvebhyo 'bhyadhikaṃ śramaḥ

1.155.23

लक्षयेल्लक्षणोत्कर्षाद्वातादीञ्छोणितादिषु । अरुणं नीलकृष्णं वा सम्प्रविश्यन्विशेत्तमः

lakṣayellakṣaṇotkarṣādvātādīñchoṇitādiṣu / aruṇaṃ nīlakṛṣṇaṃ vā sampraviśyanviśettamaḥ

1.155.24

शीघ्रं च प्रतिबुध्येत हृत्पीडा वेपथुर्भ्रमः । कासः श्यावारुणा च्छाया मूर्छायां मारुतात्मकः

śīghraṃ ca pratibudhyeta hṛtpīḍā vepathurbhramaḥ / kāsaḥ śyāvāruṇā cchāyā mūrchāyāṃ mārutātmakaḥ

1.155.25

पित्तेन रक्तं पीतं वा नभः पश्यन्विशेत्तमः । विबुध्येत च सस्वेदो दाहतृष्णोपपीडितः

pittena raktaṃ pītaṃ vā nabhaḥ paśyanviśettamaḥ / vibudhyeta ca sasvedo dāhatṛṣṇopapīḍitaḥ

1.155.26

भिन्नवत्पीतनीलाभो रक्तनीलाकुलेक्षणः । कफेन मेघसंकाशं पश्यत्याकाशमाविशेत्

bhinnavatpītanīlābho raktanīlākulekṣaṇaḥ / kaphena meghasaṃkāśaṃ paśyatyākāśamāviśet

1.155.27

तमश्चिराच्च बुध्ये हृदुरः सुप्रसेकवान् । गुरुभिस्तिमितै (रै) रङ्गे राजधर्मावबन्धान् (वत्)

tamaścirācca budhye hṛduraḥ suprasekavān / gurubhistimitai (rai) raṅge rājadharmāvabandhān (vat)

1.155.28

सर्वाकृतिस्त्रिभिर्देषैरपस्मार इवापरः । पातयत्याशु निश्चेष्टं विना बीभत्सचेष्टितैः

sarvākṛtistribhirdeṣairapasmāra ivāparaḥ / pātayatyāśu niśceṣṭaṃ vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ

1.155.29

दोषैस्तु मदमूर्छायां कृतवेगेषु देहिनाम् । स्वयमेवोपशाम्यन्ति संन्यासेनौषधैर्निवा

doṣaistu madamūrchāyāṃ kṛtavegeṣu dehinām / svayamevopaśāmyanti saṃnyāsenauṣadhairnivā

1.155.30

वाग्देहमनसां चेष्टामाक्षिप्यातिबलाबलाः । ससन्यासं निपतिताः प्राणाघातनसंश्रयाः

vāgdehamanasāṃ ceṣṭāmākṣipyātibalābalāḥ / sasanyāsaṃ nipatitāḥ prāṇāghātanasaṃśrayāḥ

1.155.31

भवन्ति तेन पुरुषाः काष्ठभूता मृतोपमाः । म्रियेत शीघ्रं शीघ्रं चेच्चिकित्सा न प्रयुज्यते

bhavanti tena puruṣāḥ kāṣṭhabhūtā mṛtopamāḥ / mriyeta śīghraṃ śīghraṃ ceccikitsā na prayujyate

1.155.32

अगाधे ग्राहबहुले सलिलौघ इवार्णवे । संन्यासे विनिमज्जन्तं नरमाशु निवर्तयेत्

agādhe grāhabahule salilaugha ivārṇave / saṃnyāse vinimajjantaṃ naramāśu nivartayet

1.155.33

मदमानरोषतोष प्रवृत्तिभिरितस्ततः । युक्तायुक्तं च समं युक्तिं युङ्क्ते न मद्येन

madamānaroṣatoṣa pravṛttibhiritastataḥ / yuktāyuktaṃ ca samaṃ yuktiṃ yuṅkte na madyena

1.155.34

बलकासदेशपात्रं प्रकृतिसहतामथवा वयांसि? । प्रविभज्ज्यात्तनुरूपं पिबति ततः पिबत्यमृत

balakāsadeśapātraṃ prakṛtisahatāmathavā vayāṃsi? / pravibhajjyāttanurūpaṃ pibati tataḥ pibatyamṛta

1.155.35