आचारखण्ड — Adhyaya 159

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे मूत्राघातमूत्राकृच्छनिदान नामाष्टपञ्चाशदुत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १५९ धन्वन्वरिरुवाच । प्रमेहाणां निदानन्ते वक्ष्ये ऽहं शृणु सुश्रुत ! । प्रमेहा विंशतिस्तत्र श्लेष्मणो दश पित्ततः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe mūtrāghātamūtrākṛcchanidāna nāmāṣṭapañcāśaduttaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 159 dhanvanvariruvāca / pramehāṇāṃ nidānante vakṣye 'haṃ śṛṇu suśruta ! / pramehā viṃśatistatra śleṣmaṇo daśa pittataḥ

1.159.1

षट्चत्वारो ऽनिलात्तेच मेदोमत्रकफावहाः । हारिद्रमेही कटुकं हरिद्रासन्निभं शकृत्

ṣaṭcatvāro 'nilātteca medomatrakaphāvahāḥ / hāridramehī kaṭukaṃ haridrāsannibhaṃ śakṛt

1.159.2

विस्त्रं माञ्जिष्ठमेहेच मञ्जिष्ठा सलिलोपमम् । विस्त्रमुष्णं सलवणं रक्ताभ रक्तमेहतः

vistraṃ māñjiṣṭhameheca mañjiṣṭhā salilopamam / vistramuṣṇaṃ salavaṇaṃ raktābha raktamehataḥ

1.159.3

वसामेही वसामिश्रं वसाभं मूत्रयेन्मुहुः । मज्जाभं मज्जमिश्रं वा मज्जमेही मुहुर्मुहुः

vasāmehī vasāmiśraṃ vasābhaṃ mūtrayenmuhuḥ / majjābhaṃ majjamiśraṃ vā majjamehī muhurmuhuḥ

1.159.4

हस्ती मत्त इवाजस्त्रं मूत्रं वेगविवर्जितम् । सलसीकं विवद्धं च हस्तिमेही प्रमेहति

hastī matta ivājastraṃ mūtraṃ vegavivarjitam / salasīkaṃ vivaddhaṃ ca hastimehī pramehati

1.159.5

मधुमेही मधुसमं जायते स किल द्विधा । क्रुद्धे धातुक्षयाद्वायौ दोषावृतपथे यदा

madhumehī madhusamaṃ jāyate sa kila dvidhā / kruddhe dhātukṣayādvāyau doṣāvṛtapathe yadā

1.159.6

आवृतो दोषलिङ्गानि सो ऽनिमित्तं प्रदर्शयेत् । क्षणात्क्षीणः क्षणात्पूर्णो भजते कृच्छ्रसाघ्यताम्

āvṛto doṣaliṅgāni so 'nimittaṃ pradarśayet / kṣaṇātkṣīṇaḥ kṣaṇātpūrṇo bhajate kṛcchrasāghyatām

1.159.7

कालेनोपेक्षितः सर्वोह्यायाति मधुमेहताम् । मधुरं यच्च मेहेषु प्रायो मध्विव मेहति

kālenopekṣitaḥ sarvohyāyāti madhumehatām / madhuraṃ yacca meheṣu prāyo madhviva mehati

1.159.8

सर्वे ते मधुमेहाख्या माधुर्याच्च तनोर्यतः । अविपाको ऽरुचिश्छर्दिर्निद्रा कासः सपीनसः

sarve te madhumehākhyā mādhuryācca tanoryataḥ / avipāko 'ruciśchardirnidrā kāsaḥ sapīnasaḥ

1.159.9

उपद्रवाः प्रजायन्ते मेहानां कफजन्मनाम् । बस्तिमेहनयोस्तोदोमुष्कावदरणं ज्वरः

upadravāḥ prajāyante mehānāṃ kaphajanmanām / bastimehanayostodomuṣkāvadaraṇaṃ jvaraḥ

1.159.10

दाहस्तृष्णाम्लिका मूर्छा विड्भेदः पित्तजन्मनाम् । वातजानामुदावर्तः कम्पहृद्गहलोलताः

dāhastṛṣṇāmlikā mūrchā viḍbhedaḥ pittajanmanām / vātajānāmudāvartaḥ kampahṛdgahalolatāḥ

1.159.11

शूलमुन्निद्राता शोषः श्वासः कासञ्च जायते । शराविका कच्छपिका ज्वालिनी विनतालजी

śūlamunnidrātā śoṣaḥ śvāsaḥ kāsañca jāyate / śarāvikā kacchapikā jvālinī vinatālajī

1.159.12

मसूरिका सर्षपिका पुत्रिणी सविदारिका । विद्रधिश्चेति पिडिकाः प्रमेहोपेक्षया दश

masūrikā sarṣapikā putriṇī savidārikā / vidradhiśceti piḍikāḥ pramehopekṣayā daśa

1.159.13

अन्नस्य कफसंश्लेषात्प्रायस्तत्र प्रवर्तनम् । स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुरुपिच्छिलशीतम्

annasya kaphasaṃśleṣātprāyastatra pravartanam / svādvamlalavaṇasnigdhagurupicchilaśītam

1.159.14

नवं धान्यं सुरासूपमांसेक्षुगुडगोरसम् । एकस्थानासनवति शयनं विनिवर्तनम्

navaṃ dhānyaṃ surāsūpamāṃsekṣuguḍagorasam / ekasthānāsanavati śayanaṃ vinivartanam

1.159.15

बस्तिमाश्रित्य कुरुते प्रमेहाद्दूषितः कफः । दूषयित्वा वपुः क्लेदं स्वेदमेदोवसामिषम्

bastimāśritya kurute pramehāddūṣitaḥ kaphaḥ / dūṣayitvā vapuḥ kledaṃ svedamedovasāmiṣam

1.159.16

पित्तं रक्तमतिक्षीणे कफादौ मूत्रसंश्रयम् । धातुं बस्तिमुपानीय तत्क्षयेच्चैव मारुतः

pittaṃ raktamatikṣīṇe kaphādau mūtrasaṃśrayam / dhātuṃ bastimupānīya tatkṣayeccaiva mārutaḥ

1.159.17

साध्यासाध्यप्रतीत्याद्याः मेहास्तेनैव तद्भवाः । समे समकृता दोषे परमत्वात्तथापि च

sādhyāsādhyapratītyādyāḥ mehāstenaiva tadbhavāḥ / same samakṛtā doṣe paramatvāttathāpi ca

1.159.18

सामान्य लक्षणन्तेषां प्रभूताविलमूत्रता । दोषदूष्या विशेषे ऽपि तत्संयोगविशेषतः

sāmānya lakṣaṇanteṣāṃ prabhūtāvilamūtratā / doṣadūṣyā viśeṣe 'pi tatsaṃyogaviśeṣataḥ

1.159.19

मूत्रवर्णादिभेदेन भेदो मेहेषु कल्प्यते । अच्छं बहुसितं शीतं निर्गन्धमुदकोपमम्

mūtravarṇādibhedena bhedo meheṣu kalpyate / acchaṃ bahusitaṃ śītaṃ nirgandhamudakopamam

1.159.20

मेहत्युदकमेहेन किञ्चिदाविलपिच्छिलम् । इक्षो रसमिवात्यर्थं मधुरं चेक्षुमेहतः

mehatyudakamehena kiñcidāvilapicchilam / ikṣo rasamivātyarthaṃ madhuraṃ cekṣumehataḥ

1.159.21

सान्द्री भवेत्पर्युषितं सान्द्रमेहेन मेहति । सुरामेही सुरातुल्यमुपर्यच्छमधोघनम्

sāndrī bhavetparyuṣitaṃ sāndramehena mehati / surāmehī surātulyamuparyacchamadhoghanam

1.159.22

सहृष्टरोमा पिष्टेन पिष्टबद्बहुलं सितम् । शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा शुक्रमेही प्रमेहति

sahṛṣṭaromā piṣṭena piṣṭabadbahulaṃ sitam / śukrābhaṃ śukramiśraṃ vā śukramehī pramehati

1.159.23

मूत्रयेत्सिकतामेही सिकतारूपिणो मलान् । शीतमेही सुबहुशो मधुरं भृशशीतलम्

mūtrayetsikatāmehī sikatārūpiṇo malān / śītamehī subahuśo madhuraṃ bhṛśaśītalam

1.159.24

शनैः शनैः शनैर्मेही मन्दं मन्दंप्रमेहति । लालातन्तुयुतं मूत्रं लालामेहेन पिच्छिलम्

śanaiḥ śanaiḥ śanairmehī mandaṃ mandaṃpramehati / lālātantuyutaṃ mūtraṃ lālāmehena picchilam

1.159.25

गन्धवर्णरसस्पर्शेः क्षारेण क्षारतोयवत् । नीलमेहन नीलाभं कालमेही मसीनिभम्

gandhavarṇarasasparśeḥ kṣāreṇa kṣāratoyavat / nīlamehana nīlābhaṃ kālamehī masīnibham

1.159.26

सन्धिमर्मसु जायन्ते मांसलेषु च धामसु । अन्तोन्नता मध्यनिन्मा अक्लेदसुरुजान्विता

sandhimarmasu jāyante māṃsaleṣu ca dhāmasu / antonnatā madhyaninmā akledasurujānvitā

1.159.27

शरावमानसंस्थाना पिडिका स्याच्छराविका । सदाहा कूर्मसंस्थाना ज्ञेया कच्छपिका बुधैः

śarāvamānasaṃsthānā piḍikā syāccharāvikā / sadāhā kūrmasaṃsthānā jñeyā kacchapikā budhaiḥ

1.159.28

महती पिडिका नीला विनता नाम सा स्मृता । दहति त्वचमुत्थाने ज्वालिनी कष्टदायिनी

mahatī piḍikā nīlā vinatā nāma sā smṛtā / dahati tvacamutthāne jvālinī kaṣṭadāyinī

1.159.29

रक्ता सिता स्फोटचिता दारुणा त्वलजी भवेत् । मसूराकृति संस्थाना विज्ञेया तु मसूरिका

raktā sitā sphoṭacitā dāruṇā tvalajī bhavet / masūrākṛti saṃsthānā vijñeyā tu masūrikā

1.159.30

सर्षपोपमसंस्थाना जिह्वापाकमहारुजा । पुत्रिणी महती चाल्पा सुसूक्ष्मा पिडिका स्मृता

sarṣapopamasaṃsthānā jihvāpākamahārujā / putriṇī mahatī cālpā susūkṣmā piḍikā smṛtā

1.159.31

विदारीकन्दवद्वृत्ता कठिना च विदारिका । विद्रधेर्लक्षणैर्युक्ता ज्ञेया विद्रधिका तु सा

vidārīkandavadvṛttā kaṭhinā ca vidārikā / vidradherlakṣaṇairyuktā jñeyā vidradhikā tu sā

1.159.32

पुत्रिणी च विदारी च दुः सहा बहुमेदसः । सद्यः पित्तोल्बणास्त्वन्याः सम्भवन्त्यल्पमेदसः

putriṇī ca vidārī ca duḥ sahā bahumedasaḥ / sadyaḥ pittolbaṇāstvanyāḥ sambhavantyalpamedasaḥ

1.159.33

पिडिकास्ता भवेयुः स्याद्दोषोद्रेको यथायथम् । प्रमेहेण विनाप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः

piḍikāstā bhaveyuḥ syāddoṣodreko yathāyatham / prameheṇa vināpyetā jāyante duṣṭamedasaḥ

1.159.34

तावच्च नोपलक्ष्यन्ते यावद्वर्णञ्च वर्जितम् । हारिद्रं रक्तवर्णं वा मेहप्राग्रूपवर्जितम्

tāvacca nopalakṣyante yāvadvarṇañca varjitam / hāridraṃ raktavarṇaṃ vā mehaprāgrūpavarjitam

1.159.35

यो मूत्रयेत तन्महें रक्तपित्तन्तु तद्विदुः । स्वेदो ऽङ्गगान्धः शिथिलत्वमङ्गे श्य्याशनस्वप्नसुखाभिषङ्गः । हृन्नेत्रजिह्वाश्रवणोपदाहा घनोग्रता केशनखाभिवृद्धिः

yo mūtrayeta tanmaheṃ raktapittantu tadviduḥ / svedo 'ṅgagāndhaḥ śithilatvamaṅge śyyāśanasvapnasukhābhiṣaṅgaḥ / hṛnnetrajihvāśravaṇopadāhā ghanogratā keśanakhābhivṛddhiḥ

1.159.36

शीतप्रियत्वं गलतालुशोषो माधुर्य मास्ये करपाददाहः । भविष्यतो मेहगणस्य रूपं मूत्रे ऽपि धावन्ति पिपीलिकाश्च

śītapriyatvaṃ galatāluśoṣo mādhurya māsye karapādadāhaḥ / bhaviṣyato mehagaṇasya rūpaṃ mūtre 'pi dhāvanti pipīlikāśca

1.159.37

तृष्णा प्रमेहे मधुरं प्रपिच्छं मध्वामये स्याद्विविधोविकारः । सम्पूरणाद्वा कफसम्भवः स्यात्क्षीणेषु दोषेष्वनिलात्मको वा

tṛṣṇā pramehe madhuraṃ prapicchaṃ madhvāmaye syādvividhovikāraḥ / sampūraṇādvā kaphasambhavaḥ syātkṣīṇeṣu doṣeṣvanilātmako vā

1.159.38

सम्पूर्णरूपाः कफपित्तमेहाः क्रमेण ये वै रतिसम्भवाश्च । सक्रामते पित्तकृतास्तु याप्याः साध्यो ऽस्ति मेहो यदि नास्ति दिष्टम्

sampūrṇarūpāḥ kaphapittamehāḥ krameṇa ye vai ratisambhavāśca / sakrāmate pittakṛtāstu yāpyāḥ sādhyo 'sti meho yadi nāsti diṣṭam

1.159.39