आचारखण्ड — Adhyaya 163

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे पाण्डुसोथनिदानं नाम द्विषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १६३ धन्वन्तीररुवाच । विसर्पादिनिदानन्ते वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु । स्याद्विसर्पो विघातात्तु दोषैर्दुष्टैश्च शोथवत्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe pāṇḍusothanidānaṃ nāma dviṣaṣṭyadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 163 dhanvantīraruvāca / visarpādinidānante vakṣye suśruta tacchṛṇu / syādvisarpo vighātāttu doṣairduṣṭaiśca śothavat

1.163.1

अधिष्ठानञ्च तं प्राहुर्बाह्यं तत्र भयाच्छ्रमात् । यथात्तरञ्च दुः साध्यस्तत्र दोषो यथायथम्

adhiṣṭhānañca taṃ prāhurbāhyaṃ tatra bhayācchramāt / yathāttarañca duḥ sādhyastatra doṣo yathāyatham

1.163.2

प्रकोपनैः प्रकुपिता विशेषेण विदाहिभिः । देहे शीघ्रं विशन्तीह ते ऽन्तरे हि स्थिता बहिः

prakopanaiḥ prakupitā viśeṣeṇa vidāhibhiḥ / dehe śīghraṃ viśantīha te 'ntare hi sthitā bahiḥ

1.163.3

तृष्णाभियोगाद्वेगानां विषमाच्च प्रवर्तनात् । आशु चाग्निबलभ्रंशादतो बाह्यं विसर्पयेत्

tṛṣṇābhiyogādvegānāṃ viṣamācca pravartanāt / āśu cāgnibalabhraṃśādato bāhyaṃ visarpayet

1.163.4

तत्र वातात्स वीसर्पो वातज्वरसमव्यथः । शोथस्फुरणनिस्तोदभेदायासार्तिहर्षवान्

tatra vātātsa vīsarpo vātajvarasamavyathaḥ / śothasphuraṇanistodabhedāyāsārtiharṣavān

1.163.5

पित्ताद्द्रुतगतिः पित्तज्वरलिङ्गो ऽतिलोहितः । कफात्कण्डूयुतः स्निग्धः कफज्वरसमानरुक्

pittāddrutagatiḥ pittajvaraliṅgo 'tilohitaḥ / kaphātkaṇḍūyutaḥ snigdhaḥ kaphajvarasamānaruk

1.163.6

सन्निपातसमुत्थाश्च सर्वलिङ्गसमन्विताः । स्वदोषलिङ्गैश्चीयन्ते सर्वैः स्फोटैरुपेक्षिताः । ते ऽपि स्वेदान्विमुञ्चति बिभ्रतो व्रणलक्षणम्

sannipātasamutthāśca sarvaliṅgasamanvitāḥ / svadoṣaliṅgaiścīyante sarvaiḥ sphoṭairupekṣitāḥ / te 'pi svedānvimuñcati bibhrato vraṇalakṣaṇam

1.163.7

वातपित्ताज्ज्वरच्छर्दिमूर्छातीसारतृड्भ्रमैः । गन्थिभेदाग्निसदनतमकारोचकैर्युतः

vātapittājjvaracchardimūrchātīsāratṛḍbhramaiḥ / ganthibhedāgnisadanatamakārocakairyutaḥ

1.163.8

करोति सर्वमङ्गञ्च दीप्ताङ्गारावकीर्णवत् । यंयं देशं विसर्पश्च विसर्पति भवेत्ससः

karoti sarvamaṅgañca dīptāṅgārāvakīrṇavat / yaṃyaṃ deśaṃ visarpaśca visarpati bhavetsasaḥ

1.163.9

शान्ताङ्गारासितो नीलो रक्तो वासु च चीयते । अग्निदग्ध इव स्फोटैः शीघ्रगत्वाद्द्रुतं स च

śāntāṅgārāsito nīlo rakto vāsu ca cīyate / agnidagdha iva sphoṭaiḥ śīghragatvāddrutaṃ sa ca

1.163.10

मर्मानुसारी वीसर्पः स्याद्वातो ऽतिबलस्ततः । व्यथते ऽङ्गं हरेत्संज्ञां निद्राञ्च श्वासमीरयेत्

marmānusārī vīsarpaḥ syādvāto 'tibalastataḥ / vyathate 'ṅgaṃ haretsaṃjñāṃ nidrāñca śvāsamīrayet

1.163.11

हिक्काञ्च स गतो ऽवस्थामीदृशीं लभते नरः । क्वचिन्मर्मारतिग्रस्तो भूमिशय्यासनादिषु

hikkāñca sa gato 'vasthāmīdṛśīṃ labhate naraḥ / kvacinmarmāratigrasto bhūmiśayyāsanādiṣu

1.163.12

चेष्टमानस्ततः क्लिष्टो मनोदेहप्रमोहवान् । दुष्प्रबोधो ऽश्नुते निद्रां सो ऽग्निवीसर्प उच्यते

ceṣṭamānastataḥ kliṣṭo manodehapramohavān / duṣprabodho 'śnute nidrāṃ so 'gnivīsarpa ucyate

1.163.13

कफेन रुद्धः पवनो भित्त्वातं बहुधा कफम् । रक्तं वा वृद्धरक्तस्य त्वक्छिरास्नायुमांसगम्

kaphena ruddhaḥ pavano bhittvātaṃ bahudhā kapham / raktaṃ vā vṛddharaktasya tvakchirāsnāyumāṃsagam

1.163.14

दूषयित्वा तु दीर्घानुवृत्तस्थूलखरात्मिकाम् । ग्रन्थीनां कुरुते मालां सरक्तान्तीव्ररुग्ज्वराम्

dūṣayitvā tu dīrghānuvṛttasthūlakharātmikām / granthīnāṃ kurute mālāṃ saraktāntīvrarugjvarām

1.163.15

श्वासकासातिसारास्यशोषहिक्कावमिभ्रमैः । मोहवैवर्ण्यमूर्छाङ्गभङ्गग्निसदनैर्युताम् । इत्ययं ग्रन्थिवीसर्पः कफमारुतकोपजः

śvāsakāsātisārāsyaśoṣahikkāvamibhramaiḥ / mohavaivarṇyamūrchāṅgabhaṅgagnisadanairyutām / ityayaṃ granthivīsarpaḥ kaphamārutakopajaḥ

1.163.16

कफपित्ताज्ज्वरः स्तम्भो निद्रा तन्द्रा शिरोरुजा । अङ्गावसादविक्षेंपौ प्रलापारोचकभ्रमाः

kaphapittājjvaraḥ stambho nidrā tandrā śirorujā / aṅgāvasādavikṣeṃpau pralāpārocakabhramāḥ

1.163.17

मूर्छाग्निहानिर्भेदो ऽस्थ्नां पिपासेन्द्रियगौरवम् । आमोपवेशनं लेपः स्रोतसां स च सर्पति

mūrchāgnihānirbhedo 'sthnāṃ pipāsendriyagauravam / āmopaveśanaṃ lepaḥ srotasāṃ sa ca sarpati

1.163.18

प्रायेणामाशयं गृह्णन्नेकदेशं न चातिरुक् । पीडकैरवकीर्णो ऽतिपीतलोहितपाण्डुरैः

prāyeṇāmāśayaṃ gṛhṇannekadeśaṃ na cātiruk / pīḍakairavakīrṇo 'tipītalohitapāṇḍuraiḥ

1.163.19

स्निध्नो ऽसितो मेचकाभो मलिनः शोथवान्गुरुः । गम्भीरपाकः प्रायोष्मस्पृष्टः क्लिन्न्ॐऽवदीर्यते

snidhno 'sito mecakābho malinaḥ śothavānguruḥ / gambhīrapākaḥ prāyoṣmaspṛṣṭaḥ klinnoṃ'vadīryate

1.163.20

पक्ववच्छीर्णमांसश्च स्पष्टस्नायुशिरागणः । सर्वगो लक्षणैः सर्वेः सर्वगत्वक्समर्पणः । शवगन्धी च वीसर्पः कर्दमाख्यमुशन्ति तम्

pakvavacchīrṇamāṃsaśca spaṣṭasnāyuśirāgaṇaḥ / sarvago lakṣaṇaiḥ sarveḥ sarvagatvaksamarpaṇaḥ / śavagandhī ca vīsarpaḥ kardamākhyamuśanti tam

1.163.21

बाह्यहेतोः क्षतात्क्रुद्ध्वः सरक्तं पित्तमीरयन् । वीसर्पं मारुतः कुर्यात्कुलत्थसदृशैश्चितम्

bāhyahetoḥ kṣatātkruddhvaḥ saraktaṃ pittamīrayan / vīsarpaṃ mārutaḥ kuryātkulatthasadṛśaiścitam

1.163.22

स्फोटैः शोथज्वररुजादाहाढ्यं श्यावशोणितम् । पथग्दोषैस्त्रयः साध्या द्वन्द्वजाश्चानुपद्रवाः

sphoṭaiḥ śothajvararujādāhāḍhyaṃ śyāvaśoṇitam / pathagdoṣaistrayaḥ sādhyā dvandvajāścānupadravāḥ

1.163.23

असाध्याः कृतसर्वोत्थाः सर्वे चाक्रान्तमर्मणः । शीर्णस्नायुशिरामांसाः क्लिन्नाश्चशवगन्धयः

asādhyāḥ kṛtasarvotthāḥ sarve cākrāntamarmaṇaḥ / śīrṇasnāyuśirāmāṃsāḥ klinnāścaśavagandhayaḥ

1.163.24