आचारखण्ड — Adhyaya 165

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे कुष्ठरोगनिदान नाम चतुः षष्ट्युत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १६५ धन्वन्तरिरुवाच । क्रिमयश्च द्विधा प्रोक्ता बाह्यभ्यन्तरभेदतः । बहिर्मलकफासृग्विट्जन्मभेदाच्चतुर्विधाः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe kuṣṭharoganidāna nāma catuḥ ṣaṣṭyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 165 dhanvantariruvāca / krimayaśca dvidhā proktā bāhyabhyantarabhedataḥ / bahirmalakaphāsṛgviṭjanmabhedāccaturvidhāḥ

1.165.1

नामतो विंशतिविधा बाह्यास्तत्र मलोद्भवाः । तिलप्रमाणसंस्थानवर्णाः केशाम्बराश्रयाः

nāmato viṃśatividhā bāhyāstatra malodbhavāḥ / tilapramāṇasaṃsthānavarṇāḥ keśāmbarāśrayāḥ

1.165.2

बहुपादाश्च सूक्ष्माश्च यूका लिक्षाश्च नामतः । द्विधा ते कोष्ठपिडिकाः कण्डूगण्डान्प्रकुर्वते

bahupādāśca sūkṣmāśca yūkā likṣāśca nāmataḥ / dvidhā te koṣṭhapiḍikāḥ kaṇḍūgaṇḍānprakurvate

1.165.3

कुष्ठैकहेतवो ऽन्तर्जाः श्लेष्मजा बाह्यसम्भवाः । मधुरान्नगुडक्षीरदधिमत्स्यनवौदनैः

kuṣṭhaikahetavo 'ntarjāḥ śleṣmajā bāhyasambhavāḥ / madhurānnaguḍakṣīradadhimatsyanavaudanaiḥ

1.165.4

कफादामाशये जाता वृद्धाः सर्पन्ति सर्वतः । पृथुब्रध्ननिभाः केचित्केचिद्गण्डूपदोपमाः

kaphādāmāśaye jātā vṛddhāḥ sarpanti sarvataḥ / pṛthubradhnanibhāḥ kecitkecidgaṇḍūpadopamāḥ

1.165.5

रूढधान्याङ्कुराकारास्तनुदीर्घास्तथाणवः । श्वेतास्ताम्रावभासाश्च नामतः सप्तधा तु ते

rūḍhadhānyāṅkurākārāstanudīrghāstathāṇavaḥ / śvetāstāmrāvabhāsāśca nāmataḥ saptadhā tu te

1.165.6

अन्त्रादा उदरावेष्टा हृदयादा महागुदाः । च्युरवो दर्भकुसुमाः सुगन्धास्ते च कुर्वते

antrādā udarāveṣṭā hṛdayādā mahāgudāḥ / cyuravo darbhakusumāḥ sugandhāste ca kurvate

1.165.7

हृल्लासमास्यश्रवणमविपाकमरोचकम् । मूर्छाच्छर्दिज्वरानाहकार्श्यक्षवथुपीनसान्

hṛllāsamāsyaśravaṇamavipākamarocakam / mūrchācchardijvarānāhakārśyakṣavathupīnasān

1.165.8

रक्तवाहिशिरास्थानरक्तजा जन्तवो ऽणवः । अपादा वृत्तताम्राश्च सौक्ष्म्यात्केचिददर्शनाः

raktavāhiśirāsthānaraktajā jantavo 'ṇavaḥ / apādā vṛttatāmrāśca saukṣmyātkecidadarśanāḥ

1.165.9

केशादा रोमविध्वंसा रोमद्वीपा उदुम्बराः । षट्ते कुष्ठैककर्माणः सहसौरसमातरः

keśādā romavidhvaṃsā romadvīpā udumbarāḥ / ṣaṭte kuṣṭhaikakarmāṇaḥ sahasaurasamātaraḥ

1.165.10

पक्वाशये पुरीषोत्था जायन्ते ऽथोविसर्पिणः । वृद्धास्ते स्युर्भवेयुश्च ते यदामाशयोन्मुखाः

pakvāśaye purīṣotthā jāyante 'thovisarpiṇaḥ / vṛddhāste syurbhaveyuśca te yadāmāśayonmukhāḥ

1.165.11

तदास्योद्गारनिः श्वामविड्गन्धानुविधायिनः । पृथुवृत्ततनुस्थूलाः श्यावपीतसितासिताः

tadāsyodgāraniḥ śvāmaviḍgandhānuvidhāyinaḥ / pṛthuvṛttatanusthūlāḥ śyāvapītasitāsitāḥ

1.165.12

ते पञ्चनाम्ना क्रिमयः ककेरुकमकेरुकाः । सौसुरादाः सशूलाख्या लेलिहा जनयन्ति हि

te pañcanāmnā krimayaḥ kakerukamakerukāḥ / sausurādāḥ saśūlākhyā lelihā janayanti hi

1.165.13

वङ्भेदशूलविष्टम्भकार्श्यपारुष्यपाण्डुताः । रोमहर्षाग्निसदनं गुदकण्डूंर्विमार्गगाः

vaṅbhedaśūlaviṣṭambhakārśyapāruṣyapāṇḍutāḥ / romaharṣāgnisadanaṃ gudakaṇḍūṃrvimārgagāḥ

1.165.14