आचारखण्ड — Adhyaya 2

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये कर्मकाण्डे एतत्पुराणप्रवृत्तिहेतुनिरूपणं नाम प्रथमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- २ ऋषय ऊचुः । कथं व्यासेन कथितं पुराणं गारुडं तव । एतत्सर्वं समाख्याहि परं विष्णुकथाश्रयम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye karmakāṇḍe etatpurāṇapravṛttihetunirūpaṇaṃ nāma prathamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 2 ṛṣaya ūcuḥ / kathaṃ vyāsena kathitaṃ purāṇaṃ gāruḍaṃ tava / etatsarvaṃ samākhyāhi paraṃ viṣṇukathāśrayam

1.2.1

सूत उवाच । अहं हि मुनिभिः सार्धं गतो बदरिकाश्रमम् । तत्र दृष्टो मया व्यासो ध्यायमानः परेश्वरम्

sūta uvāca / ahaṃ hi munibhiḥ sārdhaṃ gato badarikāśramam / tatra dṛṣṭo mayā vyāso dhyāyamānaḥ pareśvaram

1.2.2

तं प्रणम्योपविष्टो ऽहं पृष्टवान्हि मुनीश्वरम् । सूत उवाच । व्यास ब्रूहि हरे रूपं जगत्सर्गादिकं ततः

taṃ praṇamyopaviṣṭo 'haṃ pṛṣṭavānhi munīśvaram / sūta uvāca / vyāsa brūhi hare rūpaṃ jagatsargādikaṃ tataḥ

1.2.3

मन्ये ध्यायसि तं यस्मात्तस्माज्जानासि तं विभुम् । एवं पृष्टो यथा प्राह तथा विप्रा?निबोधत

manye dhyāyasi taṃ yasmāttasmājjānāsi taṃ vibhum / evaṃ pṛṣṭo yathā prāha tathā viprā?nibodhata

1.2.4

व्यास उवाच । शृणु सूत ! प्रवक्ष्यामि पुराणं गारुडं तव । सह नारददक्षाद्यैर्ब्रह्मा मामुक्तवान्यथा

vyāsa uvāca / śṛṇu sūta ! pravakṣyāmi purāṇaṃ gāruḍaṃ tava / saha nāradadakṣādyairbrahmā māmuktavānyathā

1.2.5

सूत उवाच । दक्षनारदमुख्यैस्तु युक्तं त्वां कथमुक्तवान् । ब्रह्मा श्रीगारुडं पुण्यं पुराणं सारवाचकम्

sūta uvāca / dakṣanāradamukhyaistu yuktaṃ tvāṃ kathamuktavān / brahmā śrīgāruḍaṃ puṇyaṃ purāṇaṃ sāravācakam

1.2.6

व्यास उवाच । अहं हि नारदो दक्षो भृग्वाद्याः प्रणिपत्य तम् । सारं ब्रूहीति पप्रच्छुर्ब्रह्माणं ब्रह्मलोकगम्

vyāsa uvāca / ahaṃ hi nārado dakṣo bhṛgvādyāḥ praṇipatya tam / sāraṃ brūhīti papracchurbrahmāṇaṃ brahmalokagam

1.2.7

ब्रह्मोवाच । पुराणं गारुडं सारं रुद्रं च मां यथा । सुरैः सहाब्रवीद्विष्णुस्तथाहं व्यास वच्मिते

brahmovāca / purāṇaṃ gāruḍaṃ sāraṃ rudraṃ ca māṃ yathā / suraiḥ sahābravīdviṣṇustathāhaṃ vyāsa vacmite

1.2.8

व्यास उवाच । कथं रुद्रं सुरैः सार्धमब्रवीद्वै हरिः पुरा । पुराणं गारुडं सारं ब्रूहि ब्रह्मन्महार्थकम्

vyāsa uvāca / kathaṃ rudraṃ suraiḥ sārdhamabravīdvai hariḥ purā / purāṇaṃ gāruḍaṃ sāraṃ brūhi brahmanmahārthakam

1.2.9

ब्रह्मोवाच । अहं गतो ऽद्रिं कैलासमिन्द्राद्यैर्दैवतैः सह । तत्र दृष्टो मया रुद्रो ध्यायमानः परं पदम्

brahmovāca / ahaṃ gato 'driṃ kailāsamindrādyairdaivataiḥ saha / tatra dṛṣṭo mayā rudro dhyāyamānaḥ paraṃ padam

1.2.10

पृष्टो नमस्कृतः किं त्वं देवं ध्यायसि शङ्कर? । त्वत्तो नान्यं परं देवं जानामि ब्रूहि मां ततः

pṛṣṭo namaskṛtaḥ kiṃ tvaṃ devaṃ dhyāyasi śaṅkara? / tvatto nānyaṃ paraṃ devaṃ jānāmi brūhi māṃ tataḥ

1.2.11

सारात्सारतरं तत्त्वं श्रोतुकामः सुरैः सह । रुद्रौवाच । अहं ध्यायामि तं विष्णुं परमात्मानमीश्वरम्

sārātsārataraṃ tattvaṃ śrotukāmaḥ suraiḥ saha / rudrauvāca / ahaṃ dhyāyāmi taṃ viṣṇuṃ paramātmānamīśvaram

1.2.12

सर्वदं सर्वगं सर्वं सर्वप्राणिहृदिस्थितम् । भस्मोद्धूलितदेहस्तु जटामण्डलमण्डितः

sarvadaṃ sarvagaṃ sarvaṃ sarvaprāṇihṛdisthitam / bhasmoddhūlitadehastu jaṭāmaṇḍalamaṇḍitaḥ

1.2.13

विष्णोराराधनार्थं मे व्रतचर्या पितामह । तमेव गत्वा पृच्छामः सारं यं चिन्तयाम्यहम्

viṣṇorārādhanārthaṃ me vratacaryā pitāmaha / tameva gatvā pṛcchāmaḥ sāraṃ yaṃ cintayāmyaham

1.2.14

विष्णुं जिष्णुं पद्मनाभं हरिं देहविवर्जितम् । शुचिं शुचिषदं हंसं तत्पदं परमेश्वरम्

viṣṇuṃ jiṣṇuṃ padmanābhaṃ hariṃ dehavivarjitam / śuciṃ śuciṣadaṃ haṃsaṃ tatpadaṃ parameśvaram

1.2.15

युक्ता सर्वात्मनात्मानं तं देवं चिन्तयाम्यहम् । यस्मिन्विश्वानि भूतानि तिष्ठन्ति च विशन्ति च

yuktā sarvātmanātmānaṃ taṃ devaṃ cintayāmyaham / yasminviśvāni bhūtāni tiṣṭhanti ca viśanti ca

1.2.16

गुणभूतानि भूतेशे सूत्रे मणिगणा इव । सहस्राक्षं सहस्राङ्घ्रिं सहस्रोरुं वराननम्

guṇabhūtāni bhūteśe sūtre maṇigaṇā iva / sahasrākṣaṃ sahasrāṅghriṃ sahasroruṃ varānanam

1.2.17

अणीयसामणीयांसं स्थविष्ठं च स्थवीयसाम् । गरीयसां गरिष्ठं च श्रेष्ठं च श्रेयसामपि

aṇīyasāmaṇīyāṃsaṃ sthaviṣṭhaṃ ca sthavīyasām / garīyasāṃ gariṣṭhaṃ ca śreṣṭhaṃ ca śreyasāmapi

1.2.18

यं वाक्येष्वनुवाक्येषु निषत्सूपनिषत्सु च । गृणन्ति सत्यकर्माणं सत्यं सत्येषु सामसु

yaṃ vākyeṣvanuvākyeṣu niṣatsūpaniṣatsu ca / gṛṇanti satyakarmāṇaṃ satyaṃ satyeṣu sāmasu

1.2.19

पुराण पुरुषः प्रोक्तो ब्रह्मा प्रोक्तो द्विजातिषु । क्षये सङ्कर्षणः प्रोक्तस्तमुपास्यमुपास्महे

purāṇa puruṣaḥ prokto brahmā prokto dvijātiṣu / kṣaye saṅkarṣaṇaḥ proktastamupāsyamupāsmahe

1.2.20

यस्मिंल्लोकाः स्फुरन्तीमे जले शकुनयो यथा । ऋतमेकाक्षरं ब्रह्म यत्तत्सदसतः परम्

yasmiṃllokāḥ sphurantīme jale śakunayo yathā / ṛtamekākṣaraṃ brahma yattatsadasataḥ param

1.2.21

अर्चयन्ति च यं देवा यक्षराक्षसपन्नगाः । यस्याग्निरास्यं द्यौर्मूर्धा खं नाभिश्चरणौ क्षितिः

arcayanti ca yaṃ devā yakṣarākṣasapannagāḥ / yasyāgnirāsyaṃ dyaurmūrdhā khaṃ nābhiścaraṇau kṣitiḥ

1.2.22

चन्द्रादित्यौ च नयने तं देवं चिन्तयाम्यहम् । यस्य त्रिलोकी जठरे मस्य काष्ठाश्च बाहवः

candrādityau ca nayane taṃ devaṃ cintayāmyaham / yasya trilokī jaṭhare masya kāṣṭhāśca bāhavaḥ

1.2.23

यस्योच्छ्वासश्च पवनः तं देवं चिन्तयाम्यहम् । यस्य केशेषु जीमूता नद्यः सर्वाङ्गसन्धिषु

yasyocchvāsaśca pavanaḥ taṃ devaṃ cintayāmyaham / yasya keśeṣu jīmūtā nadyaḥ sarvāṅgasandhiṣu

1.2.24

कुक्षौ समुद्राश्चत्वारस्तं देवं चिन्तयाम्यहम् । परः कालात्परो यज्ञात्परः सदसतश्चयः

kukṣau samudrāścatvārastaṃ devaṃ cintayāmyaham / paraḥ kālātparo yajñātparaḥ sadasataścayaḥ

1.2.25

अनादिरादि र्विश्वस्य तं देवं चिन्तयाम्यहम् । मनसश्चन्द्रमा यस्य चक्षुषोश्च दिवाकरः

anādirādi rviśvasya taṃ devaṃ cintayāmyaham / manasaścandramā yasya cakṣuṣośca divākaraḥ

1.2.26

मुखादग्निश्च संजज्ञे तं देवं चिन्तयाम्यहम् । पद्य्भां यस्य क्षितिर्जाता श्रोत्राभ्यां च तथा दिशः

mukhādagniśca saṃjajñe taṃ devaṃ cintayāmyaham / padybhāṃ yasya kṣitirjātā śrotrābhyāṃ ca tathā diśaḥ

1.2.27

मूर्धभागाद्दिवं यस्य तं देवं चिन्तयाम्यहम् । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च

mūrdhabhāgāddivaṃ yasya taṃ devaṃ cintayāmyaham / sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca

1.2.28

वंशानुचरितं यस्मात्तं देवं चिन्तयाम्यहम् । यं ध्यायाम्यहमेतस्मादूजामः सारमीक्षितुम्

vaṃśānucaritaṃ yasmāttaṃ devaṃ cintayāmyaham / yaṃ dhyāyāmyahametasmādūjāmaḥ sāramīkṣitum

1.2.29

ब्रह्मोवाच । इत्युक्तो ऽहं पुरा रुद्रः श्वेतद्वीपनिवासिनम् । स्तुत्वा प्रणम्य तं विष्णुं श्रोतुकाम स्थितः सुरैः

brahmovāca / ityukto 'haṃ purā rudraḥ śvetadvīpanivāsinam / stutvā praṇamya taṃ viṣṇuṃ śrotukāma sthitaḥ suraiḥ

1.2.30

अस्माकं मध्यतो रुद्र उवाच परमेश्वरम् । सारान्त्सारतरं विष्णुं पृष्टवांस्तं प्रणम्य वै

asmākaṃ madhyato rudra uvāca parameśvaram / sārāntsārataraṃ viṣṇuṃ pṛṣṭavāṃstaṃ praṇamya vai

1.2.31

ब्रह्मोवाच । यथा पप्रच्छ मां व्यास स्तथासौ भगवान् भवः । पप्रच्छ विष्णुं देवाद्यैः शृण्वताममरैः सह

brahmovāca / yathā papraccha māṃ vyāsa stathāsau bhagavān bhavaḥ / papraccha viṣṇuṃ devādyaiḥ śṛṇvatāmamaraiḥ saha

1.2.32

रुद्र उवाच । हरे कथय देवेश ! देवदेवः क ईश्वरः । को ध्येयः कश्च वै पूज्यः कैर्व्रतै स्तुष्यते परः

rudra uvāca / hare kathaya deveśa ! devadevaḥ ka īśvaraḥ / ko dhyeyaḥ kaśca vai pūjyaḥ kairvratai stuṣyate paraḥ

1.2.33

कैर्धर्मैः कैश्च नियमैः कया वा धर्मपूजया । केनाचारेण तुष्टः स्यात्किं तद्रूपं च तस्य वै

kairdharmaiḥ kaiśca niyamaiḥ kayā vā dharmapūjayā / kenācāreṇa tuṣṭaḥ syātkiṃ tadrūpaṃ ca tasya vai

1.2.34

कस्माद्देवाज्जगज्जातं जगत्पालयते चकः । कीदृशैरवतारैश्च कस्मिन्याति लयं जगत्

kasmāddevājjagajjātaṃ jagatpālayate cakaḥ / kīdṛśairavatāraiśca kasminyāti layaṃ jagat

1.2.35

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । कस्माद्देवात्प्रवर्तन्ते कस्मिमन्नेतत्प्रतिष्ठितम्

sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca / kasmāddevātpravartante kasmimannetatpratiṣṭhitam

1.2.36

एतत्सर्वं हरे ! ब्रूहि यच्चान्यदपि किञ्चन । परमेश्वरमाहात्म्यं युक्तयोगादिकं तथा

etatsarvaṃ hare ! brūhi yaccānyadapi kiñcana / parameśvaramāhātmyaṃ yuktayogādikaṃ tathā

1.2.37

तथाष्टादश विद्याश्च हरी रुद्रं ततो ऽब्रवीत् । हरिरुवाच । शृणु रुद्र ! प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणा च सुरैः सह

tathāṣṭādaśa vidyāśca harī rudraṃ tato 'bravīt / hariruvāca / śṛṇu rudra ! pravakṣyāmi brahmaṇā ca suraiḥ saha

1.2.38

अहं हि देवो देवानां सर्वलोकेश्वरेश्वरः । अहं ध्येयश्च पूज्यश्च स्तुत्योहं स्ततिभिः सुरैः

ahaṃ hi devo devānāṃ sarvalokeśvareśvaraḥ / ahaṃ dhyeyaśca pūjyaśca stutyohaṃ statibhiḥ suraiḥ

1.2.39

अहं हि पूजितो रुद्र ! ददामि परमां गतिम् । नियमैश्च व्रतैस्तुष्ट आचारेण च मानवैः

ahaṃ hi pūjito rudra ! dadāmi paramāṃ gatim / niyamaiśca vrataistuṣṭa ācāreṇa ca mānavaiḥ

1.2.40

जगत्स्थितेरहं बीजं जगत्कर्ता त्वहं शिव ! । दुष्टनिग्रहकर्ता हि धर्मगोप्ता त्वहं हर !

jagatsthiterahaṃ bījaṃ jagatkartā tvahaṃ śiva ! / duṣṭanigrahakartā hi dharmagoptā tvahaṃ hara !

1.2.41

अवतारैश्च मत्स्याद्यैः पालयाम्यखिलं जगत् । अहं मन्त्राश्च मन्त्रार्थः पूजाध्यानपरो ह्यहम्

avatāraiśca matsyādyaiḥ pālayāmyakhilaṃ jagat / ahaṃ mantrāśca mantrārthaḥ pūjādhyānaparo hyaham

1.2.42

स्वर्गादीनां च कर्ताहं स्वर्गादीन्यहमेव च । योगी योगोहमेवाद्यः पुराणान्यहमेवच

svargādīnāṃ ca kartāhaṃ svargādīnyahameva ca / yogī yogohamevādyaḥ purāṇānyahamevaca

1.2.43

ज्ञाता श्रोता तथा मन्ता वक्ता वक्तव्यमेव च । सर्वः सर्वात्मको देवो भुक्तिमुक्तिकरः परः

jñātā śrotā tathā mantā vaktā vaktavyameva ca / sarvaḥ sarvātmako devo bhuktimuktikaraḥ paraḥ

1.2.44

ध्यानं पूजोपहारो ऽहं मण्डलान्यहमेव च । इतिहासान्यहं रुद्र ! सर्ववेदा ह्यहं शिव !

dhyānaṃ pūjopahāro 'haṃ maṇḍalānyahameva ca / itihāsānyahaṃ rudra ! sarvavedā hyahaṃ śiva !

1.2.45

सर्वज्ञानान्यहं शम्भो ! ब्रह्मात्माहमहं शिव ! । अहं ब्रह्मा सर्वलोकः सर्वदेवात्मको ह्यहम्

sarvajñānānyahaṃ śambho ! brahmātmāhamahaṃ śiva ! / ahaṃ brahmā sarvalokaḥ sarvadevātmako hyaham

1.2.46

अहं साक्षात्सदाचारो धर्मो ऽहं वैष्णवो ह्यहम् । वर्णाश्रमास्तथा चाहं तद्धर्मो ऽहं पुरातनः

ahaṃ sākṣātsadācāro dharmo 'haṃ vaiṣṇavo hyaham / varṇāśramāstathā cāhaṃ taddharmo 'haṃ purātanaḥ

1.2.47

यमो ऽहं नियमो रुद्र ! व्रतानि विविधानि च । अहं सूर्यस्तथा चन्द्रो मङ्गलादीन्यहं तथा

yamo 'haṃ niyamo rudra ! vratāni vividhāni ca / ahaṃ sūryastathā candro maṅgalādīnyahaṃ tathā

1.2.48

पुरा मां गरुडः पक्षी तपसाराधयद्भुवि । तुष्ट ऊचे वरं ब्रूहि मत्तो वव्रे वरं स तु

purā māṃ garuḍaḥ pakṣī tapasārādhayadbhuvi / tuṣṭa ūce varaṃ brūhi matto vavre varaṃ sa tu

1.2.49

गरुड उवाच । मम माता च विनता नागैर्दासीकृता हरे । यथाहं देव ताञ्जित्वा चामृतं ह्यानयामि तत्

garuḍa uvāca / mama mātā ca vinatā nāgairdāsīkṛtā hare / yathāhaṃ deva tāñjitvā cāmṛtaṃ hyānayāmi tat

1.2.50

दास्याद्विमोक्षयिष्यामि यथाहं वाहनस्तव । महाबलो महावीर्यः सर्वज्ञो नागदारणः

dāsyādvimokṣayiṣyāmi yathāhaṃ vāhanastava / mahābalo mahāvīryaḥ sarvajño nāgadāraṇaḥ

1.2.51

पुराणसंहिताकर्ता यथाहं स्यां तथा कुरुं । विष्णुरुवाच । यथा त्वयोक्तं गरुड तथा सर्वं भविष्यति

purāṇasaṃhitākartā yathāhaṃ syāṃ tathā kuruṃ / viṣṇuruvāca / yathā tvayoktaṃ garuḍa tathā sarvaṃ bhaviṣyati

1.2.52

नागदास्यान्मातरं त्वं विनतां मोक्षयिष्यसि । देवादीन्सकलाञ्जित्वा चामृतं ह्यानयिष्यसि

nāgadāsyānmātaraṃ tvaṃ vinatāṃ mokṣayiṣyasi / devādīnsakalāñjitvā cāmṛtaṃ hyānayiṣyasi

1.2.53

महाबलो वाहनस्त्वं भविष्यसि विषार्दनः । पुराणं मत्प्रसादाच्च मम माहात्म्यवाचकम्

mahābalo vāhanastvaṃ bhaviṣyasi viṣārdanaḥ / purāṇaṃ matprasādācca mama māhātmyavācakam

1.2.54

यदुक्तं मत्स्वरूपं च तव चाविर्भविष्यति । गारुडं तव नाम्ना तल्लोके ख्यातिं गमिष्यति

yaduktaṃ matsvarūpaṃ ca tava cāvirbhaviṣyati / gāruḍaṃ tava nāmnā talloke khyātiṃ gamiṣyati

1.2.55

यथाहं देवदेवानां श्रीः ख्यातो विनतासुत । तथा ख्यातिं पुराणेषु गारुडं गारुडैष्यति

yathāhaṃ devadevānāṃ śrīḥ khyāto vinatāsuta / tathā khyātiṃ purāṇeṣu gāruḍaṃ gāruḍaiṣyati

1.2.56

यथाहं कीर्तनीयो ऽथ तथा त्वं गरुडात्मना । मां ध्यात्वा पक्षिमुख्येदं पुराणं गद गारुडम्

yathāhaṃ kīrtanīyo 'tha tathā tvaṃ garuḍātmanā / māṃ dhyātvā pakṣimukhyedaṃ purāṇaṃ gada gāruḍam

1.2.57

इत्युक्तो गरुडो रुद्र ! कश्यपायाह पृच्छते । कश्यपो गारुडं श्रुत्वा वृक्षं दग्धमजीवयत्

ityukto garuḍo rudra ! kaśyapāyāha pṛcchate / kaśyapo gāruḍaṃ śrutvā vṛkṣaṃ dagdhamajīvayat

1.2.58

स्वयं चान्यमना भूत्वा विद्ययान्यान्य जीवयत् । यक्षि ॐउंस्वाहाजापी विद्ययं गारुडी परा । गरुडोक्तं गारुडं हि शृणु रुद्र ! मदात्मकम्

svayaṃ cānyamanā bhūtvā vidyayānyānya jīvayat / yakṣi oṃuṃsvāhājāpī vidyayaṃ gāruḍī parā / garuḍoktaṃ gāruḍaṃ hi śṛṇu rudra ! madātmakam

1.2.59