आचारखण्ड — Adhyaya 214

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे पञ्चोत्तरद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- २१४ ब्रह्मोवाच । अथ स्नानविधिं वक्ष्ये स्नानमूला क्रिया यतः । मृद्गोमयतिलान्दर्भान्पुष्पाणि सुरभीणि च

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe pañcottaradviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 214 brahmovāca / atha snānavidhiṃ vakṣye snānamūlā kriyā yataḥ / mṛdgomayatilāndarbhānpuṣpāṇi surabhīṇi ca

1.214.1

आहरेत्स्नानकाले च स्नानार्थो प्रयतः शुचिः । गन्धोदकान्तं विविक्ते (धं) स्थापयेत्तान्यथ क्षितौ

āharetsnānakāle ca snānārtho prayataḥ śuciḥ / gandhodakāntaṃ vivikte (dhaṃ) sthāpayettānyatha kṣitau

1.214.2

त्रिधा कृत्वा मृदं तां तु गोमयं च विचक्षणः । अद्भिर्मृद्भिश्च चरणौ प्रक्षाल्याथ करौ तथा

tridhā kṛtvā mṛdaṃ tāṃ tu gomayaṃ ca vicakṣaṇaḥ / adbhirmṛdbhiśca caraṇau prakṣālyātha karau tathā

1.214.3

उपवीती बद्धशिखः सम्यगाचम्य वाग्यतः । उरुं राजेत्यृचा तोयमुपस्थाय प्रदक्षिणम्

upavītī baddhaśikhaḥ samyagācamya vāgyataḥ / uruṃ rājetyṛcā toyamupasthāya pradakṣiṇam

1.214.4

आवर्तयेत्तदुदकं ये ते शतमितित्र्यृचा

āvartayettadudakaṃ ye te śatamititryṛcā

1.214.5

ॐ उरुं हि राजा वरुणश्चकार सूर्याय पन्थानमन्वेत वा । प्रतिधाता च वक्तारस्ताहृदयाविपश्चित् । नमो ऽग्न्यरुणाया भिष्टुतोवरुणस्य पाशः । वरुणाय नमः

oṃ uruṃ hi rājā varuṇaścakāra sūryāya panthānamanveta vā / pratidhātā ca vaktārastāhṛdayāvipaścit / namo 'gnyaruṇāyā bhiṣṭutovaruṇasya pāśaḥ / varuṇāya namaḥ

1.214.6

ॐ ये ते शतं वरुणये सहस्रं यज्ञियाः पाशा वितता महान्तः । तेभिर्नो अद्य सवितोत विष्णुर्विश्वे मुञ्चन्तु मरुतः स्वर्काः स्वाहा । सुमित्रियान इत्यबञ्जलिमाकृत्योत्तरेण तोयं पश्चाद्विराज्य चैव विनिः क्षिपेत् । ॐ सुमित्रिया न आप ओषधयः सन्तु । दुर्मित्रियास्तस्मै सन्तु यो ऽस्मान्द्वेष्टि यञ्च वयं द्विष्मः

oṃ ye te śataṃ varuṇaye sahasraṃ yajñiyāḥ pāśā vitatā mahāntaḥ / tebhirno adya savitota viṣṇurviśve muñcantu marutaḥ svarkāḥ svāhā / sumitriyāna ityabañjalimākṛtyottareṇa toyaṃ paścādvirājya caiva viniḥ kṣipet / oṃ sumitriyā na āpa oṣadhayaḥ santu / durmitriyāstasmai santu yo 'smāndveṣṭi yañca vayaṃ dviṣmaḥ

1.214.7

पादौ कटिं चैव पूर्वं मृद्भिस्त्रिभिस्त्रिभिः । प्रक्षाल्य हस्ता वाचम्य नमस्कृत्य जलं ततः

pādau kaṭiṃ caiva pūrvaṃ mṛdbhistribhistribhiḥ / prakṣālya hastā vācamya namaskṛtya jalaṃ tataḥ

1.214.8

ॐ इदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निधे पदम् समूढमस्य पांसुरे । महाव्याहृतिभिः पश्चादाचामेत्प्रयतो ऽपि सन्

oṃ idaṃ viṣṇurvicakrame tredhā nidhe padam samūḍhamasya pāṃsure / mahāvyāhṛtibhiḥ paścādācāmetprayato 'pi san

1.214.9

मार्जयेद्वै मृदाङ्गानि इदं विष्णुरिति त्वृचा । भास्कराभिमुखो मज्जेदापो अस्मानितित्यृचा

mārjayedvai mṛdāṅgāni idaṃ viṣṇuriti tvṛcā / bhāskarābhimukho majjedāpo asmānitityṛcā

1.214.10

ॐ आपो अस्मान्मातरः शुन्धयन्तु घृतेन नो घृतष्वः पुनन्तु । विश्वं हि रिप्रं प्रवहन्ति देवीरुदिदाभ्यः शुचिरापूत एमि

oṃ āpo asmānmātaraḥ śundhayantu ghṛtena no ghṛtaṣvaḥ punantu / viśvaṃ hi ripraṃ pravahanti devīrudidābhyaḥ śucirāpūta emi

1.214.11

ततो ऽवृघृष्य पात्राणि निमज्योन्मज्य वै शनैः । गोमयेन विलिप्याथ मानस्तोक इत्यृचा

tato 'vṛghṛṣya pātrāṇi nimajyonmajya vai śanaiḥ / gomayena vilipyātha mānastoka ityṛcā

1.214.12

ॐ मानस्तोके तनये मा न आयुषि मा नो गोषु मा नो अश्वेषु रीरिषः । मा नो वीरान्रुद्रभामिनो ऽबधीर्हविष्मन्तः सदमित्वा हवामहे

oṃ mānastoke tanaye mā na āyuṣi mā no goṣu mā no aśveṣu rīriṣaḥ / mā no vīrānrudrabhāmino 'badhīrhaviṣmantaḥ sadamitvā havāmahe

1.214.13

ततो ऽभिषिञ्चेन्मन्त्रैस्तु वरुणैस्तु यथाक्रमम् । इमंमे वरुणे द्वाभ्यां त्वन्नः सत्वन्न इत्यपि

tato 'bhiṣiñcenmantraistu varuṇaistu yathākramam / imaṃme varuṇe dvābhyāṃ tvannaḥ satvanna ityapi

1.214.14

आपो त्वन्तुमसीति च मुञ्चन्त्ववभृतेति च । ॐ इमंमे वरुण श्रुधीहवमद्या च मृडयत्वा मवस्युराचके

āpo tvantumasīti ca muñcantvavabhṛteti ca / oṃ imaṃme varuṇa śrudhīhavamadyā ca mṛḍayatvā mavasyurācake

1.214.15

ॐ तत्त्वयामि ब्रह्मणा वन्दमानस्तदाशास्ते यजमानो हविर्भिः । अहेडमानो वरुणेह बोध्युरुशं समान आयुः प्रमोषीः । ॐ त्वन्नो अग्ने वरुणस्य विद्वान्देवस्य हेडो अवयासिसीष्ठाः । यजिष्ठो वह्नितमः शोशुचानो विश्वा द्वेषांसिप्रमुमुग्ध्यस्मत्स्वाहा । ॐ स त्वन्नो अग्नेवमो भवती नेदिष्ठो अस्या उषसोव्युष्टौ । अवयक्ष्वनो वरुणं रराणो वीहिमृडीकं सुहवो न एधि । ॐ आपो नौषधि हिंसार्धम्नो राजस्ततो वरुणो नोमुञ्चा यदाहरघ्न्या इति वरुणेति शपार्महे ततो वरुण नो मुञ्च । ॐ उदुत्तमं वरुण पाशमस्मदवाधमं विमध्यमंश्रथाय । अथावयमादित्यव्रते तवानागसो अदितये स्याम । मुञ्चन्तुमामप्यथाद्वरुणस्य त्वत् । अहो यमस्य पत्नीमानः सर्वस्मादेव किल्बिषात् । अवभृथनिचं पुनर्विचेरुसि नित्यं प्रन्नः । अवदेवैर्देवकृता मनोयासि समवत्यै कृतं पुष्पाच्छा देवधीमल्पाही

oṃ tattvayāmi brahmaṇā vandamānastadāśāste yajamāno havirbhiḥ / aheḍamāno varuṇeha bodhyuruśaṃ samāna āyuḥ pramoṣīḥ / oṃ tvanno agne varuṇasya vidvāndevasya heḍo avayāsisīṣṭhāḥ / yajiṣṭho vahnitamaḥ śośucāno viśvā dveṣāṃsipramumugdhyasmatsvāhā / oṃ sa tvanno agnevamo bhavatī nediṣṭho asyā uṣasovyuṣṭau / avayakṣvano varuṇaṃ rarāṇo vīhimṛḍīkaṃ suhavo na edhi / oṃ āpo nauṣadhi hiṃsārdhamno rājastato varuṇo nomuñcā yadāharaghnyā iti varuṇeti śapārmahe tato varuṇa no muñca / oṃ uduttamaṃ varuṇa pāśamasmadavādhamaṃ vimadhyamaṃśrathāya / athāvayamādityavrate tavānāgaso aditaye syāma / muñcantumāmapyathādvaruṇasya tvat / aho yamasya patnīmānaḥ sarvasmādeva kilbiṣāt / avabhṛthanicaṃ punarvicerusi nityaṃ prannaḥ / avadevairdevakṛtā manoyāsi samavatyai kṛtaṃ puṣpācchā devadhīmalpāhī

1.214.16

अभिषिच्य तथात्मानं निमज्याचम्य वै पुनः । दर्भेण पाययेन्मन्त्रैरलिङ्गैः पावनैरिमैः

abhiṣicya tathātmānaṃ nimajyācamya vai punaḥ / darbheṇa pāyayenmantrairaliṅgaiḥ pāvanairimaiḥ

1.214.17

आपोहिष्ठेति तिसृभिरिदमापो हविष्मतीः । देवीराप इति द्वाभ्यां आपोदेवा इति त्र्यृचा

āpohiṣṭheti tisṛbhiridamāpo haviṣmatīḥ / devīrāpa iti dvābhyāṃ āpodevā iti tryṛcā

1.214.18

द्रुपदादिव इति च शन्नो देवीरपां रसः । आपो देवो पावमान्यः पुनन्त्वाद्या ऋचो नव

drupadādiva iti ca śanno devīrapāṃ rasaḥ / āpo devo pāvamānyaḥ punantvādyā ṛco nava

1.214.19

चित्पतिर्मेति च शनैः प्लाव्यात्मनं समाहितः । हिरण्यवर्णा इति च पावमान्यस्तथा पराः

citpatirmeti ca śanaiḥ plāvyātmanaṃ samāhitaḥ / hiraṇyavarṇā iti ca pāvamānyastathā parāḥ

1.214.20

तरत्सामा शुद्धवत्यः पवित्राणि च शक्तितः । वारुण्या बहवः पुण्याः शक्तितः संप्रयोजयेत्

taratsāmā śuddhavatyaḥ pavitrāṇi ca śaktitaḥ / vāruṇyā bahavaḥ puṇyāḥ śaktitaḥ saṃprayojayet

1.214.21

ॐ कारेण व्याहृतिभिर्गायत्र्या च समन्वितः । आदावन्ते च कुर्वीत अभिषेकं यथाक्रमम्

oṃ kāreṇa vyāhṛtibhirgāyatryā ca samanvitaḥ / ādāvante ca kurvīta abhiṣekaṃ yathākramam

1.214.22

जलमध्यस्थितस्यैव मार्जनं तु विधीयते । अन्तर्जले जपेन्मन्त्रं त्रिः कृत्वा चाघमर्षणम्

jalamadhyasthitasyaiva mārjanaṃ tu vidhīyate / antarjale japenmantraṃ triḥ kṛtvā cāghamarṣaṇam

1.214.23

द्रुपदाद्यास्त्रिरावर्तेदयं गौरिति च त्र्यृचम् । अन्यांश्चैव तु मन्त्रान्वा स्मृतिदृष्टान्समाहितः

drupadādyāstrirāvartedayaṃ gauriti ca tryṛcam / anyāṃścaiva tu mantrānvā smṛtidṛṣṭānsamāhitaḥ

1.214.24

सव्याहृतिं सप्रणवां गायत्रीं वा जपेद्बुधः आवर्तयेद्वा प्रणवं स्मरेद्वा विष्णमव्ययम्

savyāhṛtiṃ sapraṇavāṃ gāyatrīṃ vā japedbudhaḥ āvartayedvā praṇavaṃ smaredvā viṣṇamavyayam

1.214.25

विष्णोरायतनं त्वापः स एवाप्पतिरुच्यते । तस्यैवं तनवस्त्वेतास्तस्मात्तं ह्यप्सु संस्मरेत्

viṣṇorāyatanaṃ tvāpaḥ sa evāppatirucyate / tasyaivaṃ tanavastvetāstasmāttaṃ hyapsu saṃsmaret

1.214.26

तद्विष्णोरिति मन्त्रेण निमज्याप्सु पुनः पुनः । गायत्त्री वैष्णवी ह्येषा विष्णोः संस्मरणाय वै

tadviṣṇoriti mantreṇa nimajyāpsu punaḥ punaḥ / gāyattrī vaiṣṇavī hyeṣā viṣṇoḥ saṃsmaraṇāya vai

1.214.27

ॐ इदमापप्रवहता स्वं मलं क्षाललोहितम् । यथात्वहोत्रामृतं यच्च शोफे अभीषणम्

oṃ idamāpapravahatā svaṃ malaṃ kṣālalohitam / yathātvahotrāmṛtaṃ yacca śophe abhīṣaṇam

1.214.28

आपो मा तस्मादेनसः पावमानश्च मुञ्चतु इविष्मतो विमा आपोहविष्मान् आविरासति । हविष्मान् देव असुरो हविष्मान् अस्तु सूर्यः । देवीरापो अपा पत्न्या यश्च ऊर्मिर्हविष्यः इन्द्रियवान्मादित्यन्तनः तं देवेभ्यो देवता दाभुशुक्रलेभ्यस्तेषां भागकर्षिवसिसमुद्रस्य दक्षिण्याग्रयासिमेनापोग्रर्भिरश्मतमोधोः । आपो देवी मधुमतीरगृह्णन्तु ह्यन्नती राजस्वतिलाः । याभिर्मित्रावरुणस्य सिञ्चयाभिरिन्द्रमनयत्यन्न वाती वद्रुपदां शन्नो देवी अपामसृग्द्वयसंसूर्ये सन्तं समाहितं अपांरसस्य यो रस्य यो गृह्णास्युत्तमम् । आपो देवीरुपसूर्य मधुमतीवयस्याय प्रजाभ्यः तासा मास्थानात्वर्जिहतामोषधयः सपिप्पलाः । पुनन्तु मा पितरः सौम्यासः पुनन्त्वनापि पिता सहसाः पवित्रेण गतायुषा । पुनन्तु मा पितामहाः पुनन्तु प्रपितामहाः । पवित्रेण गतायुषा विश्वमायुर्व्यश्रवैः । अग्न आयूंषि परसत्माचरोर्जमिषञ्च त्वचे वावस्वत्वच्छूनाम् । पुनन्तु मा देवजनाः पुनन्तु मनसा धियः । पुनन्तु विश्वा भूतानि जातवेदः ! पुनीहि मा । पवित्रेण पुनीहि मा शुक्रेण देव दीद्यत् । अग्ने क्रत्वा क्रतूंरनु । यत्ते पवित्रमर्चिष्यग्ने विततमन्तरा ब्रह्मा तेन पुनातु मा । पवमानः सुवर्जनः । पवित्रेण विचर्षणिः । यः पोता स पुनातु मा । उभाभ्यां देव सवितः । पवित्रेण सवेन च । इदं ब्रह्मपुनीमहे । वैश्वदेवीः पुनती देव्या गृभ्नास्यामिसावक्ष्यस्तान्नोवीत पूज्याः । तयामदन्तः सधमादेषु वयं स्याम पतयो रयीणाम् । चित्प तिर्मा पुनात्वच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिः । तस्य ते पवित्रपूतस्य यत्कामः । प्रणितच्छकेयं देवो वाक्पतिर्मा सविता त्वच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिः । तस्य ते पवित्रपते ! पवित्रपूतस्य चत्कामः । पुनस्तच्छकेयं द्युपतिं अयं गौः पृश्रिरक्रमीसदशशतं मातरं पुनः पितरञ्च प्रयस्मः । देवो मा सविता पुनात्वच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिः । तस्य ते पवित्रपते पवित्रपूतस्य यत्कामः पुनातच्छकेयम्? । ॐ तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीव चक्षुराततम्

āpo mā tasmādenasaḥ pāvamānaśca muñcatu iviṣmato vimā āpohaviṣmān āvirāsati / haviṣmān deva asuro haviṣmān astu sūryaḥ / devīrāpo apā patnyā yaśca ūrmirhaviṣyaḥ indriyavānmādityantanaḥ taṃ devebhyo devatā dābhuśukralebhyasteṣāṃ bhāgakarṣivasisamudrasya dakṣiṇyāgrayāsimenāpograrbhiraśmatamodhoḥ / āpo devī madhumatīragṛhṇantu hyannatī rājasvatilāḥ / yābhirmitrāvaruṇasya siñcayābhirindramanayatyanna vātī vadrupadāṃ śanno devī apāmasṛgdvayasaṃsūrye santaṃ samāhitaṃ apāṃrasasya yo rasya yo gṛhṇāsyuttamam / āpo devīrupasūrya madhumatīvayasyāya prajābhyaḥ tāsā māsthānātvarjihatāmoṣadhayaḥ sapippalāḥ / punantu mā pitaraḥ saumyāsaḥ punantvanāpi pitā sahasāḥ pavitreṇa gatāyuṣā / punantu mā pitāmahāḥ punantu prapitāmahāḥ / pavitreṇa gatāyuṣā viśvamāyurvyaśravaiḥ / agna āyūṃṣi parasatmācarorjamiṣañca tvace vāvasvatvacchūnām / punantu mā devajanāḥ punantu manasā dhiyaḥ / punantu viśvā bhūtāni jātavedaḥ ! punīhi mā / pavitreṇa punīhi mā śukreṇa deva dīdyat / agne kratvā kratūṃranu / yatte pavitramarciṣyagne vitatamantarā brahmā tena punātu mā / pavamānaḥ suvarjanaḥ / pavitreṇa vicarṣaṇiḥ / yaḥ potā sa punātu mā / ubhābhyāṃ deva savitaḥ / pavitreṇa savena ca / idaṃ brahmapunīmahe / vaiśvadevīḥ punatī devyā gṛbhnāsyāmisāvakṣyastānnovīta pūjyāḥ / tayāmadantaḥ sadhamādeṣu vayaṃ syāma patayo rayīṇām / citpa tirmā punātvacchidreṇa pavitreṇa sūryasya raśmibhiḥ / tasya te pavitrapūtasya yatkāmaḥ / praṇitacchakeyaṃ devo vākpatirmā savitā tvacchidreṇa pavitreṇa sūryasya raśmibhiḥ / tasya te pavitrapate ! pavitrapūtasya catkāmaḥ / punastacchakeyaṃ dyupatiṃ ayaṃ gauḥ pṛśrirakramīsadaśaśataṃ mātaraṃ punaḥ pitarañca prayasmaḥ / devo mā savitā punātvacchidreṇa pavitreṇa sūryasya raśmibhiḥ / tasya te pavitrapate pavitrapūtasya yatkāmaḥ punātacchakeyam? / oṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ / divīva cakṣurātatam

1.214.29

स्नात्वैवं वाससी धौते अच्छिन्ने परिधाय च । प्रक्षाल्य च मृदाद्भिश्च हस्तौ प्रक्षाल्य वै तदा

snātvaivaṃ vāsasī dhaute acchinne paridhāya ca / prakṣālya ca mṛdādbhiśca hastau prakṣālya vai tadā

1.214.30

आचान्ते पुनाराचामेन्मन्त्रेण स्नानभोजने । द्रुपदां च त्रिरावर्त्य तथा चैवाघमर्षणम्

ācānte punārācāmenmantreṇa snānabhojane / drupadāṃ ca trirāvartya tathā caivāghamarṣaṇam

1.214.31

आचम्याप्लाव्य चात्मानं त्रिराचम्यशनेरसून् । अथोपतिष्टेदादित्यं मूर्ध्नि पुष्पान्विताञ्जलिः

ācamyāplāvya cātmānaṃ trirācamyaśanerasūn / athopatiṣṭedādityaṃ mūrdhni puṣpānvitāñjaliḥ

1.214.32

प्रक्षिप्योदकमद्धूय उदुत्यं चित्रमित्यपि । तच्चक्षुर्देव इति च हंसः शुचिषदित्यपि

prakṣipyodakamaddhūya udutyaṃ citramityapi / taccakṣurdeva iti ca haṃsaḥ śuciṣadityapi

1.214.33

एताञ्जपेदूर्ध्वबाहुः सूर्यमीक्ष्य समाहितः । गायत्त्रीं च तथा शक्त्या उपस्थाय दिवाकरम्

etāñjapedūrdhvabāhuḥ sūryamīkṣya samāhitaḥ / gāyattrīṃ ca tathā śaktyā upasthāya divākaram

1.214.34

विभ्राडित्यनुवाकेन सूक्तेन पुरुषस्य च । शिवसङ्कल्पेन च तथा मण्डलब्राह्मणेन च

vibhrāḍityanuvākena sūktena puruṣasya ca / śivasaṅkalpena ca tathā maṇḍalabrāhmaṇena ca

1.214.35

दिवाकीर्त्या तथा चान्यैः सौरैर्मन्त्रैश्च शक्तितः । जपयज्ञस्तु कर्तव्यः सर्वदेवप्रणीतकैः

divākīrtyā tathā cānyaiḥ saurairmantraiśca śaktitaḥ / japayajñastu kartavyaḥ sarvadevapraṇītakaiḥ

1.214.36

अध्यात्मविद्यां विधिवज्जपेद्वा जपसिद्धये । सव्यं कृत्वा त्रिराचम्य श्रियं मेधां धृतिं क्षितिम्

adhyātmavidyāṃ vidhivajjapedvā japasiddhaye / savyaṃ kṛtvā trirācamya śriyaṃ medhāṃ dhṛtiṃ kṣitim

1.214.37

वाचं वागीश्वरीं पुष्टिं तुष्टिञ्च परितर्पयेत् । उमामरुन्धतीं चैव शचीं मातरमेव च

vācaṃ vāgīśvarīṃ puṣṭiṃ tuṣṭiñca paritarpayet / umāmarundhatīṃ caiva śacīṃ mātarameva ca

1.214.38

जयां च विजयां चैव सावित्रीं शान्तिमेव च । स्वाहां स्वधां धृतिं चैव तथैवादितिमुत्तमाम्

jayāṃ ca vijayāṃ caiva sāvitrīṃ śāntimeva ca / svāhāṃ svadhāṃ dhṛtiṃ caiva tathaivāditimuttamām

1.214.39

ऋषिपत्नीश्च कन्याश्च तर्पयेत्काम्यदेवताः । सर्वमङ्गलकामस्तु तर्पयेत्सर्वमङ्गलाम्

ṛṣipatnīśca kanyāśca tarpayetkāmyadevatāḥ / sarvamaṅgalakāmastu tarpayetsarvamaṅgalām

1.214.40

आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं जगत्तृप्यत्विदं ब्रुवन् । क्षिपेदपो ऽञ्जलींस्त्रींश्च कुर्वन्काङ्क्षेत तर्पणम्

ābrahmastambaparyantaṃ jagattṛpyatvidaṃ bruvan / kṣipedapo 'ñjalīṃstrīṃśca kurvankāṅkṣeta tarpaṇam

1.214.41