ब्रह्मखण्ड — Adhyaya 14

इति श्रीगारुडे महापुराणे श्रीकृष्णगरुडसंवादे उत्तरखण्डे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे देवोत्पत्तिनिरूपणं नाम त्रयोदशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १४ श्रीगरुड उवाच । अवतारान्हरे ब्रूहि तथा लक्ष्म्या दिवौकसाम् । गुणानामन्तर ब्रूहि शिष्यस्य मम सव्रत

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde uttarakhaṇḍe tṛtīyāṃśe brahmakāṇḍe devotpattinirūpaṇaṃ nāma trayodaśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 14 śrīgaruḍa uvāca / avatārānhare brūhi tathā lakṣmyā divaukasām / guṇānāmantara brūhi śiṣyasya mama savrata

3.14.1

श्रीकृष्ण उवाच । यो मूलरूपी भगवाननन्तो ब्रह्मादिभिः पुर्णगुणः स्वतन्त्रः । पुरातनः पूर्णतनुर्मदात्मा न तादृशाः संति कदापि वीद्र

śrīkṛṣṇa uvāca / yo mūlarūpī bhagavānananto brahmādibhiḥ purṇaguṇaḥ svatantraḥ / purātanaḥ pūrṇatanurmadātmā na tādṛśāḥ saṃti kadāpi vīdra

3.14.2

पादश्च पूर्णः पादतलं च पूर्णं नखाश्च पूर्णाः कटिकण्ठौ च पूर्णौ । ऊरू च पूर्णे उदरं च पूर्णं लब्ध्वापि पूर्णाञ्जगृहे तथाप्युरः

pādaśca pūrṇaḥ pādatalaṃ ca pūrṇaṃ nakhāśca pūrṇāḥ kaṭikaṇṭhau ca pūrṇau / ūrū ca pūrṇe udaraṃ ca pūrṇaṃ labdhvāpi pūrṇāñjagṛhe tathāpyuraḥ

3.14.3

स्कन्धः सुपूर्णाः सकलाश्च बाहवः पूर्णाः केशाः श्मश्रुदन्ताश्च पूर्णाः । लोमानि पूर्णानि तथैव रोमकूपाश्च पूर्णास्तु तथैव शिश्रः

skandhaḥ supūrṇāḥ sakalāśca bāhavaḥ pūrṇāḥ keśāḥ śmaśrudantāśca pūrṇāḥ / lomāni pūrṇāni tathaiva romakūpāśca pūrṇāstu tathaiva śiśraḥ

3.14.4

अण्डश्च पूर्णो ह्यण्डरोमाणि कक्षाश्चक्षुश्च श्रोत्रे सर्व एते च पूर्णाः । किं वर्णये मूलरूपं हरेश्च यावद्वलं पूर्णं समग्रदेहे

aṇḍaśca pūrṇo hyaṇḍaromāṇi kakṣāścakṣuśca śrotre sarva ete ca pūrṇāḥ / kiṃ varṇaye mūlarūpaṃ hareśca yāvadvalaṃ pūrṇaṃ samagradehe

3.14.5

तावद्ब्रलं ह्येकरोमादिकेषु संतित्विमे हि यतः स एव पूर्णः । स एव तु सर्वस्य कर्ता स एव हर्था स तु सारांशभोक्ता

tāvadbralaṃ hyekaromādikeṣu saṃtitvime hi yataḥ sa eva pūrṇaḥ / sa eva tu sarvasya kartā sa eva harthā sa tu sārāṃśabhoktā

3.14.6

असारांशं नैव भोक्ता हरिस्तु सारान्वक्ष्ये शृणु पक्षीन्द्र सम्यक् । द्राक्षेक्षुसारं नारिकेलस्य सारं चूतस्य सारं पनसस्यापि सारम्

asārāṃśaṃ naiva bhoktā haristu sārānvakṣye śṛṇu pakṣīndra samyak / drākṣekṣusāraṃ nārikelasya sāraṃ cūtasya sāraṃ panasasyāpi sāram

3.14.7

नारङ्गसारं क्रमुकस्यापि सारं खर्जूरसारं कदलीफलस्य । नारायणो बीजरूपस्य सारं गृह्णाति नित्यं भक्तवर्यो दयालुः

nāraṅgasāraṃ kramukasyāpi sāraṃ kharjūrasāraṃ kadalīphalasya / nārāyaṇo bījarūpasya sāraṃ gṛhṇāti nityaṃ bhaktavaryo dayāluḥ

3.14.8

ताम्बूलसारं खदिरस्य सारं पुष्पस्य सारं चन्दनस्यापि सारम् । गोधूमसारं यवानां च सारं माषस्य सारं हरेणोश्च सारम्

tāmbūlasāraṃ khadirasya sāraṃ puṣpasya sāraṃ candanasyāpi sāram / godhūmasāraṃ yavānāṃ ca sāraṃ māṣasya sāraṃ hareṇośca sāram

3.14.9

शुद्धं तथा व्रीहिनीवारसारं श्यामाकसारं शुद्धधान्यस्य सारम्

śuddhaṃ tathā vrīhinīvārasāraṃ śyāmākasāraṃ śuddhadhānyasya sāram

3.14.10

निषिद्धान्सर्वशाकस्य सारांस्तथा निपिद्धाल्लांवणस्वापि सारान् । गृह्णाति विष्णुः परमादरेण अन्नस्य सारं भक्ष्यभोज्यस्य सारम्

niṣiddhānsarvaśākasya sārāṃstathā nipiddhāllāṃvaṇasvāpi sārān / gṛhṇāti viṣṇuḥ paramādareṇa annasya sāraṃ bhakṣyabhojyasya sāram

3.14.11

सूपस्य सारं परमान्नस्य सारं दुग्धस्य सारं दधितक्रस्य सारम् । घृतस्य सारं रामठस्यापि सारं गृह्णाति विष्णुः सर्षपस्यापि सारम्

sūpasya sāraṃ paramānnasya sāraṃ dugdhasya sāraṃ dadhitakrasya sāram / ghṛtasya sāraṃ rāmaṭhasyāpi sāraṃ gṛhṇāti viṣṇuḥ sarṣapasyāpi sāram

3.14.12

मरीचसारं जीरकस्यापि सारं तथा हविर्घृतपक्वस्य सारम् । तैलेषु पक्वस्य च भर्जितस्य गुडस्य सारं नवनीतस्य सारम्

marīcasāraṃ jīrakasyāpi sāraṃ tathā havirghṛtapakvasya sāram / taileṣu pakvasya ca bharjitasya guḍasya sāraṃ navanītasya sāram

3.14.13

लवङ्गसारं शर्करायाश्च सारमित्यादिसारान् वासुदेवस्तु भुक्ते । लक्ष्मीपतिः सर्वजगन्निवा सस्तस्याज्ञया वासुदेवोपि नित्यम्

lavaṅgasāraṃ śarkarāyāśca sāramityādisārān vāsudevastu bhukte / lakṣmīpatiḥ sarvajagannivā sastasyājñayā vāsudevopi nityam

3.14.14

तच्छेषसारानपि चावनीशो महात्मन्ॐशाञ्छृणु शिष्यवर्य । एवं विमूढा वासुदेवस्य भक्ताः किं वक्तव्यं विष्णुभक्ता हि लोके

taccheṣasārānapi cāvanīśo mahātmanoṃśāñchṛṇu śiṣyavarya / evaṃ vimūḍhā vāsudevasya bhaktāḥ kiṃ vaktavyaṃ viṣṇubhaktā hi loke

3.14.15

कल्याणास्ते सारभोक्तार एव नैषां भवेत्तेन दुः खाभिवृद्धिः । भुञ्जन्ति ये वैश्वदेवं विहाय दुष्टांस्तान्वै भुक्तिचिन्त्तांश्च विद्धि

kalyāṇāste sārabhoktāra eva naiṣāṃ bhavettena duḥ khābhivṛddhiḥ / bhuñjanti ye vaiśvadevaṃ vihāya duṣṭāṃstānvai bhukticinttāṃśca viddhi

3.14.16

वक्ष्ये विशेषं वैश्वदेवे खगेन्द्र गोप्यं नो वदान्यत्र विद्वान् । सूर्यादीनां ये च दाने च दद्युर्विना वायोरन्तरस्थं हरिं च

vakṣye viśeṣaṃ vaiśvadeve khagendra gopyaṃ no vadānyatra vidvān / sūryādīnāṃ ye ca dāne ca dadyurvinā vāyorantarasthaṃ hariṃ ca

3.14.17

ते वै सदा सारभोक्तार एव ज्ञेयास्त्वतो विष्णुरेको महात्मा । सारांशभोक्ता न तु सर्वस्य भोक्ता भुनक्ति सर्वं त्वविरुद्धशक्तिः

te vai sadā sārabhoktāra eva jñeyāstvato viṣṇureko mahātmā / sārāṃśabhoktā na tu sarvasya bhoktā bhunakti sarvaṃ tvaviruddhaśaktiḥ

3.14.18

वक्ष्ये ह सारान्पुनरन्यान्खगेन्द्र शृणुष्व गुह्यं परमादरेण । द्राक्षादयः सर्व एव त्वसाराः कालादिदुष्टा भावदुष्टाः पदार्थाः

vakṣye ha sārānpunaranyānkhagendra śṛṇuṣva guhyaṃ paramādareṇa / drākṣādayaḥ sarva eva tvasārāḥ kālādiduṣṭā bhāvaduṣṭāḥ padārthāḥ

3.14.19

अतिपक्वानन्तरं तु तथा दिनचतुष्टये । असाराः कलुषा ज्ञेयास्तथा जंबूफलं स्मृतम्

atipakvānantaraṃ tu tathā dinacatuṣṭaye / asārāḥ kaluṣā jñeyāstathā jaṃbūphalaṃ smṛtam

3.14.20

मासस्यानन्तरं वीन्द्र त्वसारं पनसं स्मृतम् । षण्मासानन्तरं वीन्द्र खर्जूरं तिक्तवत्स्मृतम्

māsasyānantaraṃ vīndra tvasāraṃ panasaṃ smṛtam / ṣaṇmāsānantaraṃ vīndra kharjūraṃ tiktavatsmṛtam

3.14.21

आर्द्रं पूतं नारिकेलं स्फोटनानन्तरं प्रभो । अहोरात्रानन्तरं तु असारं परिकीर्तितम्

ārdraṃ pūtaṃ nārikelaṃ sphoṭanānantaraṃ prabho / ahorātrānantaraṃ tu asāraṃ parikīrtitam

3.14.22

शुष्कभूतं नारिकेलं खजूरं तु यथा तथा । पक्षस्यानन्तरं चूतमसारं परिकीर्तितम्

śuṣkabhūtaṃ nārikelaṃ khajūraṃ tu yathā tathā / pakṣasyānantaraṃ cūtamasāraṃ parikīrtitam

3.14.23

वर्षस्यानन्तरं वीन्द्र पूगीफलमुदाहृतम् । घटिकानन्तरं वीन्द्र तांबूलं परिकीर्तितम्

varṣasyānantaraṃ vīndra pūgīphalamudāhṛtam / ghaṭikānantaraṃ vīndra tāṃbūlaṃ parikīrtitam

3.14.24

यामस्यानन्तरं चान्नं सूपान्नं पायसं तथा । भक्ष्यं च क्वथितं वीन्द्र असारं परिकीर्तितम्

yāmasyānantaraṃ cānnaṃ sūpānnaṃ pāyasaṃ tathā / bhakṣyaṃ ca kvathitaṃ vīndra asāraṃ parikīrtitam

3.14.25

त्रिपक्षानन्तरं वीन्द्र तैलपक्वं तथा स्मृतम् । चतुर्यामानन्तरं च त्वसारं घृतपक्वकम्

tripakṣānantaraṃ vīndra tailapakvaṃ tathā smṛtam / caturyāmānantaraṃ ca tvasāraṃ ghṛtapakvakam

3.14.26

त्रियामानन्तरं शाका निः साराः परिकीर्तिताः । जंबीरं शृङ्गबेरे धात्री कर्पूरं च चूतकम्

triyāmānantaraṃ śākā niḥ sārāḥ parikīrtitāḥ / jaṃbīraṃ śṛṅgabere dhātrī karpūraṃ ca cūtakam

3.14.27

वत्सरानन्तरं वीन्द्र निः सारं परिकीर्तितम् । पर्पटः पक्षमात्रेण निः सारः परिकीर्तितः

vatsarānantaraṃ vīndra niḥ sāraṃ parikīrtitam / parpaṭaḥ pakṣamātreṇa niḥ sāraḥ parikīrtitaḥ

3.14.28

तुलसी सर्वदा सारा एकादश्यामपि द्विज । आर्द्रा वाप्यथवा शुष्का सार्द्रा सारवती स्मृता

tulasī sarvadā sārā ekādaśyāmapi dvija / ārdrā vāpyathavā śuṣkā sārdrā sāravatī smṛtā

3.14.29

एकादश्यां तु तुलसी सारा ग्राह्या मनीषिभिः । त्वचा नासेंद्रियेणापि न तु जिह्वेन्द्रियेण च

ekādaśyāṃ tu tulasī sārā grāhyā manīṣibhiḥ / tvacā nāseṃdriyeṇāpi na tu jihvendriyeṇa ca

3.14.30

एकादश्यां हरेरन्नं निः सारं परिकीर्तितम् । एकादश्यां हरेस्तीर्थं मनुष्याणां खगेश्वर

ekādaśyāṃ harerannaṃ niḥ sāraṃ parikīrtitam / ekādaśyāṃ harestīrthaṃ manuṣyāṇāṃ khageśvara

3.14.31

एकवारे च सारं स्याद्द्विवारे च ततोधिकम् । एकादश्यां महाभाग तीर्थं गन्धादिमिश्रितम्

ekavāre ca sāraṃ syāddvivāre ca tatodhikam / ekādaśyāṃ mahābhāga tīrthaṃ gandhādimiśritam

3.14.32

असारमिति संप्रोक्तं तथा स्वादूदमिश्रितम् । एकादश्यां हरेः सारं क्षीरं सर्पिर्मधूदकम्

asāramiti saṃproktaṃ tathā svādūdamiśritam / ekādaśyāṃ hareḥ sāraṃ kṣīraṃ sarpirmadhūdakam

3.14.33

निः सारं मनुजेन्द्राणामिति वेदविदां मतम् । आषाढमासे गरुड शाको निः सार उच्यते

niḥ sāraṃ manujendrāṇāmiti vedavidāṃ matam / āṣāḍhamāse garuḍa śāko niḥ sāra ucyate

3.14.34

मासि भाद्रपदे वीन्द्र ह्यसारं दधि चोच्यते । क्षीरं तु ह्याश्विने मासे निः सारं परिकीर्तितम्

māsi bhādrapade vīndra hyasāraṃ dadhi cocyate / kṣīraṃ tu hyāśvine māse niḥ sāraṃ parikīrtitam

3.14.35

ऊर्ध्वपुण्ड्रगदाहीना नार्यसारेति गीयते । हरिभक्तिविहीना ये ह्यसुराः परिकीर्तिताः

ūrdhvapuṇḍragadāhīnā nāryasāreti gīyate / haribhaktivihīnā ye hyasurāḥ parikīrtitāḥ

3.14.36

हरिनामविहीनं तु मुखं निः सारमुच्यते । हरिनैवेद्यहीनस्तु पाको निः सार उच्यते

harināmavihīnaṃ tu mukhaṃ niḥ sāramucyate / harinaivedyahīnastu pāko niḥ sāra ucyate

3.14.37

त्रिदिनैश्चातसीपुष्पं निः सारं परिकीर्तितम् । प्रहरं मल्लिका सारं जाती तु प्रहरार्धकम्

tridinaiścātasīpuṣpaṃ niḥ sāraṃ parikīrtitam / praharaṃ mallikā sāraṃ jātī tu praharārdhakam

3.14.38

त्रियामं शतपत्रं स्यात्करवीरमहर्निशम् । घटिकावधि सारं स्यात्पारिजातं खगेश्वर

triyāmaṃ śatapatraṃ syātkaravīramaharniśam / ghaṭikāvadhi sāraṃ syātpārijātaṃ khageśvara

3.14.39

त्रिवर्षं केसरं फल्ग सारमित्युच्यते बुधैः । कस्तूरी दशवर्षं तु कर्पूरं वर्षमात्रकम्

trivarṣaṃ kesaraṃ phalga sāramityucyate budhaiḥ / kastūrī daśavarṣaṃ tu karpūraṃ varṣamātrakam

3.14.40

ससारमिति संप्रोक्तं चन्दनं सर्वदा स्मृतम् । शुद्धन्निः सारभूतांश्च वक्ष्ये शृणु खगेश्वर

sasāramiti saṃproktaṃ candanaṃ sarvadā smṛtam / śuddhanniḥ sārabhūtāṃśca vakṣye śṛṇu khageśvara

3.14.41

तुषा मेध्या आरनालं पुण्यकं भिः सटा तथा । उपोद्व्रजी अलाबूश्च बृहत्कोशातकी तथा

tuṣā medhyā āranālaṃ puṇyakaṃ bhiḥ saṭā tathā / upodvrajī alābūśca bṛhatkośātakī tathā

3.14.42

वृन्ताकं चुक्रशाकश्च बिल्वमौदुंवरं तथा । पलाञ्जुर्लशुनं वृन्तं कलञ्जं च तथा द्विजा

vṛntākaṃ cukraśākaśca bilvamauduṃvaraṃ tathā / palāñjurlaśunaṃ vṛntaṃ kalañjaṃ ca tathā dvijā

3.14.43

एतत्सर्वत्र काले च निः सारमिति कीर्तितम् । एकादश्यां वैश्वदेवं श्राद्धं तर्पणमेव च

etatsarvatra kāle ca niḥ sāramiti kīrtitam / ekādaśyāṃ vaiśvadevaṃ śrāddhaṃ tarpaṇameva ca

3.14.44

मन्त्रेण प्रेतदहनमसारं परिकीर्तितम् । हविर्नारायणो देवो एतांश्च ह्यशुभान्र सान्

mantreṇa pretadahanamasāraṃ parikīrtitam / havirnārāyaṇo devo etāṃśca hyaśubhānra sān

3.14.45

न गृह्णाति न गृह्णाति न गृह्णाति हरिः स्वयम् । तथापि सर्वं जानाति जीवानां पापकर्मणाम्

na gṛhṇāti na gṛhṇāti na gṛhṇāti hariḥ svayam / tathāpi sarvaṃ jānāti jīvānāṃ pāpakarmaṇām

3.14.46

आस्वादनं कारयति स्वयं नास्वादते हरिः । असारभोजनं चैव जीवानां कर्मजं फलम्

āsvādanaṃ kārayati svayaṃ nāsvādate hariḥ / asārabhojanaṃ caiva jīvānāṃ karmajaṃ phalam

3.14.47

अमुख्यभोजिनो जीवाः कुन्त्याद्या मुख्यभोजिनः । शुभानि च पिबेद्विष्णुरशुभं नो पिबेद्विभुः

amukhyabhojino jīvāḥ kuntyādyā mukhyabhojinaḥ / śubhāni ca pibedviṣṇuraśubhaṃ no pibedvibhuḥ

3.14.48

को वदेत्तस्य चेष्टां तु पूर्णानन्दो हरिः स्वयम् । न तेन सदृशः कोपि देशे काले च विद्यते । तस्यावतारान्वक्ष्यहं शृणु पक्षीन्द्रसत्तम

ko vadettasya ceṣṭāṃ tu pūrṇānando hariḥ svayam / na tena sadṛśaḥ kopi deśe kāle ca vidyate / tasyāvatārānvakṣyahaṃ śṛṇu pakṣīndrasattama

3.14.49