प्रेतखण्ड — Adhyaya 49

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे मनुष्यस्य सुखदुः खप्रापकधर्माधर्मनिरूपणं नामाष्टचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ४९ गरुड उवाच । श्रुता मया दयासिन्धो ह्यज्ञानाज्जीवसंसृतिः । अधुना श्रोतुमिच्छामि मोक्षोपायं सनातनम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde manuṣyasya sukhaduḥ khaprāpakadharmādharmanirūpaṇaṃ nāmāṣṭacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 49 garuḍa uvāca / śrutā mayā dayāsindho hyajñānājjīvasaṃsṛtiḥ / adhunā śrotumicchāmi mokṣopāyaṃ sanātanam

2.49.1

भगवन्देवदेवेश शरणागतवत्सल । असारे घोरसंसारे सर्वदुः खमलीमसे

bhagavandevadeveśa śaraṇāgatavatsala / asāre ghorasaṃsāre sarvaduḥ khamalīmase

2.49.2

नानाविधशरीरस्था अनन्ता जीवराशयः । जायन्ते च म्रियन्ते च तेषामन्तो न विद्यते

nānāvidhaśarīrasthā anantā jīvarāśayaḥ / jāyante ca mriyante ca teṣāmanto na vidyate

2.49.3

सदा दुः खातुरा एव न सखी विद्यते क्कचित् । केनोपायेन मोक्षेश मुच्यन्ते वद मे प्रभो

sadā duḥ khāturā eva na sakhī vidyate kkacit / kenopāyena mokṣeśa mucyante vada me prabho

2.49.4

श्रीभगवानुबाच । शृणु तार्क्ष्य प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि । यस्य श्रवणमात्रेण संसारान्मुच्यते नरः

śrībhagavānubāca / śṛṇu tārkṣya pravakṣyāmi yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi / yasya śravaṇamātreṇa saṃsārānmucyate naraḥ

2.49.5

अस्ति देवः परब्रह्मस्वरूपो निष्कलः शिवः । सर्वज्ञः सर्वकर्ता च सर्वेशो निर्मलो ऽद्वयः

asti devaḥ parabrahmasvarūpo niṣkalaḥ śivaḥ / sarvajñaḥ sarvakartā ca sarveśo nirmalo 'dvayaḥ

2.49.6

स्वयञ्ज्योतिरनाद्यन्तो निर्विकारः परात्परः । निर्गुणः सच्चिदानन्दस्तदंशा जीवसंज्ञकाः

svayañjyotiranādyanto nirvikāraḥ parātparaḥ / nirguṇaḥ saccidānandastadaṃśā jīvasaṃjñakāḥ

2.49.7

अनाद्यविद्योपहता यथाग्नौ विस्फुलिङ्गकाः । देहाद्युपाधिसम्भिन्नास्ते कर्मभिरनादिभिः

anādyavidyopahatā yathāgnau visphuliṅgakāḥ / dehādyupādhisambhinnāste karmabhiranādibhiḥ

2.49.8

सुखदुः खप्रदैः पुण्यपारूपैर्नियन्त्रिताः । तत्तज्जातियुतं देहमायुर्भोगञ्च कर्मजम्

sukhaduḥ khapradaiḥ puṇyapārūpairniyantritāḥ / tattajjātiyutaṃ dehamāyurbhogañca karmajam

2.49.9

प्रतिजन्म प्रपद्यन्ते तेषामपि परं पुनः । ससूक्ष्मलिङ्गशरीरमामोक्षादक्षरं खग

pratijanma prapadyante teṣāmapi paraṃ punaḥ / sasūkṣmaliṅgaśarīramāmokṣādakṣaraṃ khaga

2.49.10

स्थावराः कृमयश्चाजाः पक्षिणः पशवो नगः । धार्मिकास्त्रिदशास्तद्वन्मोक्षिणश्च यथाक्रमम्

sthāvarāḥ kṛmayaścājāḥ pakṣiṇaḥ paśavo nagaḥ / dhārmikāstridaśāstadvanmokṣiṇaśca yathākramam

2.49.11

चतुर्विधशरीराणि धृत्वा मुक्त्वा सहस्रशः । सुकृतान्मा नवो भूत्वा ज्ञानी चेन्मोक्षमाप्नुयात्

caturvidhaśarīrāṇi dhṛtvā muktvā sahasraśaḥ / sukṛtānmā navo bhūtvā jñānī cenmokṣamāpnuyāt

2.49.12

चतुरशीतिलक्षेषु शरीरेषु शरीरिणाम् । न मानुषं विनान्यत्र तत्त्वज्ञानन्तु लभ्यते

caturaśītilakṣeṣu śarīreṣu śarīriṇām / na mānuṣaṃ vinānyatra tattvajñānantu labhyate

2.49.13

अत्र जन्मसहस्राणां सहस्रैरपि कोटिभिः । कदाचिल्लभते जन्तुर्मानुष्यं पुण्यसञ्चयात्

atra janmasahasrāṇāṃ sahasrairapi koṭibhiḥ / kadācillabhate janturmānuṣyaṃ puṇyasañcayāt

2.49.14

सोपानभूतं मोक्षस्य मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम् । यस्तार यति नात्मानं तस्मात्पापतरो ऽत्र कः

sopānabhūtaṃ mokṣasya mānuṣyaṃ prāpya durlabham / yastāra yati nātmānaṃ tasmātpāpataro 'tra kaḥ

2.49.15

नरः प्राप्येतरज्जन्म लब्ध्वा चेन्द्रियसौष्ठवम् । न वेत्त्यात्महितं यस्तु स भवेद्ब्रह्मघातकः

naraḥ prāpyetarajjanma labdhvā cendriyasauṣṭhavam / na vettyātmahitaṃ yastu sa bhavedbrahmaghātakaḥ

2.49.16

विना देहेन कस्यापि पुरुषार्थो न विद्यते । तस्माद्देहं धनं रक्षेत्पुण्यकर्माणि साधयेत्

vinā dehena kasyāpi puruṣārtho na vidyate / tasmāddehaṃ dhanaṃ rakṣetpuṇyakarmāṇi sādhayet

2.49.17

रक्षेच्चसर्वदात्मानमात्मा सर्ब्वस्य भाजनम् । रक्षणे यत्नमातिष्ठेज्जीवन् भद्राणि पश्यति

rakṣeccasarvadātmānamātmā sarbvasya bhājanam / rakṣaṇe yatnamātiṣṭhejjīvan bhadrāṇi paśyati

2.49.18

पुनर्ग्रामः पुनः क्षेत्र पुनर्वित्तं पुनर्गृहम् । पुनः शुभाशुभं कर्म न शरीरं पुनः पुनः

punargrāmaḥ punaḥ kṣetra punarvittaṃ punargṛham / punaḥ śubhāśubhaṃ karma na śarīraṃ punaḥ punaḥ

2.49.19

शरीररक्षणोपायाः क्रि यन्ते सर्वदा बुधैः । नेच्छन्ति च पुनस्त्यागमपि कुष्ठादिरोगिणः

śarīrarakṣaṇopāyāḥ kri yante sarvadā budhaiḥ / necchanti ca punastyāgamapi kuṣṭhādirogiṇaḥ

2.49.20

तद्गोपितं स्याद्धर्मार्थं धर्मो ज्ञानार्थमेव च । ज्ञानं तु ध्यानयोगार्थमचिरात्प्रविमुच्यते

tadgopitaṃ syāddharmārthaṃ dharmo jñānārthameva ca / jñānaṃ tu dhyānayogārthamacirātpravimucyate

2.49.21

आत्मैव यदि नात्मानमहीतेभ्यो निवारयेत् । को ऽन्यो हितकरस्तस्मादात्मानं सुखयिष्यति

ātmaiva yadi nātmānamahītebhyo nivārayet / ko 'nyo hitakarastasmādātmānaṃ sukhayiṣyati

2.49.22

इहैव नरकव्याधेश्चिकित्सां न करोति यः । गत्वा निरौषधं देशं व्याधिम्थः किं करिष्यति

ihaiva narakavyādheścikitsāṃ na karoti yaḥ / gatvā nirauṣadhaṃ deśaṃ vyādhimthaḥ kiṃ kariṣyati

2.49.23

व्याघ्रीवास्ते जरा चायुर्याति भिन्नघटाम्बुवत् । निघ्नन्ति रिपुवद्रोगास्तस्माच्छ्रेयः समभ्यसेत

vyāghrīvāste jarā cāyuryāti bhinnaghaṭāmbuvat / nighnanti ripuvadrogāstasmācchreyaḥ samabhyaseta

2.49.24

यावन्नाश्रयते दुः खं यावन्नायान्ति चापदः । यावन्नेन्द्रियवैकल्यं तावच्छ्रेयः समभ्यसेत्

yāvannāśrayate duḥ khaṃ yāvannāyānti cāpadaḥ / yāvannendriyavaikalyaṃ tāvacchreyaḥ samabhyaset

2.49.25

यावत्तिष्ठति देहो ऽयं तावत्तत्त्वं समभ्यसेत् । सन्दीप्तकोशभवने कूपं खनति दुर्मतिः

yāvattiṣṭhati deho 'yaṃ tāvattattvaṃ samabhyaset / sandīptakośabhavane kūpaṃ khanati durmatiḥ

2.49.26

कालो न ज्ञायते नानाकार्यैः संसारसम्भवैः । सुखं दुःखं जनो हन्त न वेत्ति हितमात्मनः

kālo na jñāyate nānākāryaiḥ saṃsārasambhavaiḥ / sukhaṃ duḥkhaṃ jano hanta na vetti hitamātmanaḥ

2.49.27

जातानार्तान्मृतानापद्भष्टान्दृष्ट्वा च दुः खितान् । लोको मोहसुरां पीत्वा न बिभेति कदाचन

jātānārtānmṛtānāpadbhaṣṭāndṛṣṭvā ca duḥ khitān / loko mohasurāṃ pītvā na bibheti kadācana

2.49.28

सम्पदः स्वप्नसंकाशा यौवनं कुसुमोपमम् । तडिच्चपलमायुष्यं कस्य स्याज्जानतो धृतिः

sampadaḥ svapnasaṃkāśā yauvanaṃ kusumopamam / taḍiccapalamāyuṣyaṃ kasya syājjānato dhṛtiḥ

2.49.29

शतं जीवितमत्यल्पं निद्रालस्यैस्तदर्धकम् । बाल्यरोगजरादुः खैरल्पं तदपि निष्फलम्

śataṃ jīvitamatyalpaṃ nidrālasyaistadardhakam / bālyarogajarāduḥ khairalpaṃ tadapi niṣphalam

2.49.30

प्रारब्धव्ये निरुद्योगी जागर्तव्ये प्रसुप्तकः । विश्वस्तश्च भयस्थाने हा नरः को न हन्यते

prārabdhavye nirudyogī jāgartavye prasuptakaḥ / viśvastaśca bhayasthāne hā naraḥ ko na hanyate

2.49.31

तोयफेनसमे देहे जीवेनाक्रम्य संस्थिते । अनित्याप्रयसवासे कथ तिष्ठति निर्भयः

toyaphenasame dehe jīvenākramya saṃsthite / anityāprayasavāse katha tiṣṭhati nirbhayaḥ

2.49.32

अहिते हितसंज्ञः स्यादध्रुवे ध्रुवसंज्ञकः । अनर्थे चार्थविज्ञानः स्वमर्थं यो न वेत्ति सः

ahite hitasaṃjñaḥ syādadhruve dhruvasaṃjñakaḥ / anarthe cārthavijñānaḥ svamarthaṃ yo na vetti saḥ

2.49.33

पश्यन्नपि प्रस्खलति शृण्वन्नपि न बुध्यति । पठन्नपि न जानाति देवमायाविमोहितः

paśyannapi praskhalati śṛṇvannapi na budhyati / paṭhannapi na jānāti devamāyāvimohitaḥ

2.49.34

तन्निमज्जज्जगदिदं गम्भीरे कालसागरे । मृत्युरोगजराग्राहैर्न कश्चिदपि बुध्यते

tannimajjajjagadidaṃ gambhīre kālasāgare / mṛtyurogajarāgrāhairna kaścidapi budhyate

2.49.35

प्रतिक्षणभयं कालः क्षीयमाणो न लक्ष्यते । आमकुंभ इवांभः स्थो विशीर्णो न विभाव्यते

pratikṣaṇabhayaṃ kālaḥ kṣīyamāṇo na lakṣyate / āmakuṃbha ivāṃbhaḥ stho viśīrṇo na vibhāvyate

2.49.36

युज्यते वेष्टनं वायोराकाशस्य च खण्डनम् । ग्रथनञ्च तरङ्गाणामास्था नायुषि युज्यते

yujyate veṣṭanaṃ vāyorākāśasya ca khaṇḍanam / grathanañca taraṅgāṇāmāsthā nāyuṣi yujyate

2.49.37

पृथिवी दह्यते येन मेरुश्चापि विशीर्यते । शुष्यते सागरजलं शरीरस्य च का कथा

pṛthivī dahyate yena meruścāpi viśīryate / śuṣyate sāgarajalaṃ śarīrasya ca kā kathā

2.49.38

अपत्यं मे कलत्रं मे धनं मे बान्धवाश्च मे । जल्पन्तमिति मर्त्याजं हन्ति कालवृको बलात्

apatyaṃ me kalatraṃ me dhanaṃ me bāndhavāśca me / jalpantamiti martyājaṃ hanti kālavṛko balāt

2.49.39

इदं कृतमिदं कार्यमिदमन्यत्कृताकृतम् । एवमीहासमायुक्तं कृतान्तः कुरुते वशम्

idaṃ kṛtamidaṃ kāryamidamanyatkṛtākṛtam / evamīhāsamāyuktaṃ kṛtāntaḥ kurute vaśam

2.49.40

श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्ने चापराह्निकम् । न हि मृत्युः प्रतीक्षेत कृतं वाप्यथ वाकृतम्

śvaḥ kāryamadya kurvīta pūrvāhne cāparāhnikam / na hi mṛtyuḥ pratīkṣeta kṛtaṃ vāpyatha vākṛtam

2.49.41

जरादर्शितपन्थानं प्रचण्डव्याधिसैनिकम् । अधिष्ठितो मृत्युशत्रुं त्रातारं किं न पश्यति

jarādarśitapanthānaṃ pracaṇḍavyādhisainikam / adhiṣṭhito mṛtyuśatruṃ trātāraṃ kiṃ na paśyati

2.49.42

तृष्णासूचीविनिर्भिन्नं सिक्तं विषयसर्पिषा । रागद्वेषानले पक्वं मृत्युरश्राति मानवम्

tṛṣṇāsūcīvinirbhinnaṃ siktaṃ viṣayasarpiṣā / rāgadveṣānale pakvaṃ mṛtyuraśrāti mānavam

2.49.43

बालांश्च यौवनस्थांश्च वृद्धान गर्भगतानपि । सर्वानाविशते मृत्युरेवम्भूमिदं जगत्

bālāṃśca yauvanasthāṃśca vṛddhāna garbhagatānapi / sarvānāviśate mṛtyurevambhūmidaṃ jagat

2.49.44

स्वदेहमपि जीवो ऽयं मुक्त्वा याति यमालयम् । स्त्रीमातृपितृपुत्त्रादिसम्बन्धः केन हेतुना

svadehamapi jīvo 'yaṃ muktvā yāti yamālayam / strīmātṛpitṛputtrādisambandhaḥ kena hetunā

2.49.45

दुः खमूलं हि संसारः स यस्यास्ति स दुः खितः । तस्य त्यागः कृतो येन स सुखी नापरः क्वचित्

duḥ khamūlaṃ hi saṃsāraḥ sa yasyāsti sa duḥ khitaḥ / tasya tyāgaḥ kṛto yena sa sukhī nāparaḥ kvacit

2.49.46

प्रभवं सर्वदुः खानामालयं सकलापदाम् । आश्रयं सर्वपापानां संसारं वर्जयेत्क्षणात्

prabhavaṃ sarvaduḥ khānāmālayaṃ sakalāpadām / āśrayaṃ sarvapāpānāṃ saṃsāraṃ varjayetkṣaṇāt

2.49.47

लोहदारुमयैः पाशैः पुमान्बद्धो विमुच्यते । पुत्त्रदारमयैः पाशैर्मुच्यते न कदाचन

lohadārumayaiḥ pāśaiḥ pumānbaddho vimucyate / puttradāramayaiḥ pāśairmucyate na kadācana

2.49.48

यावतः कुरुते जन्तुः सम्बन्धान्मनसः प्रियान् । तावन्तो ऽस्य निखन्यन्ते हृदये शोकशङ्कवः

yāvataḥ kurute jantuḥ sambandhānmanasaḥ priyān / tāvanto 'sya nikhanyante hṛdaye śokaśaṅkavaḥ

2.49.49

वञ्चिताशेषवित्तैस्तैर्नित्यं लोको विनाशितः । हा हन्त विषयाहारैर्देहस्थोन्द्रियतस्करैः

vañcitāśeṣavittaistairnityaṃ loko vināśitaḥ / hā hanta viṣayāhārairdehasthondriyataskaraiḥ

2.49.50

मांसलुब्धो यथा मत्स्यो लोहशङ्कुं न पश्यति । सुखलुब्धस्तथा देही यमवाधां न पश्यति

māṃsalubdho yathā matsyo lohaśaṅkuṃ na paśyati / sukhalubdhastathā dehī yamavādhāṃ na paśyati

2.49.51

हिताहितं न जानन्तो नित्यमुन्मार्गगामिनः । कुक्षिपूरणनिष्ठा ये ते नरा नारकाः खग

hitāhitaṃ na jānanto nityamunmārgagāminaḥ / kukṣipūraṇaniṣṭhā ye te narā nārakāḥ khaga

2.49.52

निद्राभीमैथुनाहाराः सर्वेषां प्राणिनां समाः । ज्ञानवान्मानवः प्रोक्तो ज्ञानहीनः पशुः स्मृतः

nidrābhīmaithunāhārāḥ sarveṣāṃ prāṇināṃ samāḥ / jñānavānmānavaḥ prokto jñānahīnaḥ paśuḥ smṛtaḥ

2.49.53

प्रभाते मलमूत्त्राभ्यां क्षुत्तृड्भ्यां मध्यगे रवौ । रात्रौ मदननिद्राभ्यां बाध्यन्ते मूढमानवाः

prabhāte malamūttrābhyāṃ kṣuttṛḍbhyāṃ madhyage ravau / rātrau madananidrābhyāṃ bādhyante mūḍhamānavāḥ

2.49.54

स्वदेहधनदारादिनिरताः सर्वजन्तवः । जायन्ते च म्रियन्ते च हा हन्ताज्ञानमोहिताः

svadehadhanadārādiniratāḥ sarvajantavaḥ / jāyante ca mriyante ca hā hantājñānamohitāḥ

2.49.55

तस्मात्सङ्गः सदा त्याज्यः सचेत्त्यक्तुं न शक्यते । महद्भिः सह कर्तव्यः सन्तः सङ्गस्य भेषजम्

tasmātsaṅgaḥ sadā tyājyaḥ sacettyaktuṃ na śakyate / mahadbhiḥ saha kartavyaḥ santaḥ saṅgasya bheṣajam

2.49.56

सत्सङ्गश्च विवेकश्च निर्मलं नयनद्वयम् । यस्य नास्ति नरः सो ऽन्धः कथं न स्यादमार्गगः

satsaṅgaśca vivekaśca nirmalaṃ nayanadvayam / yasya nāsti naraḥ so 'ndhaḥ kathaṃ na syādamārgagaḥ

2.49.57

स्वस्ववर्णाश्रमाचारनिरताः सर्वमानवाः । न जानन्ति परं धर्मं वृथा नश्यन्ति दाम्भिकाः

svasvavarṇāśramācāraniratāḥ sarvamānavāḥ / na jānanti paraṃ dharmaṃ vṛthā naśyanti dāmbhikāḥ

2.49.58

किमायासपराः केचिद्व्रतचर्यादिसंयुताः । अज्ञानसंवृतात्मानः सञ्चरन्ति प्रचारकाः

kimāyāsaparāḥ kecidvratacaryādisaṃyutāḥ / ajñānasaṃvṛtātmānaḥ sañcaranti pracārakāḥ

2.49.59

नाममात्रेण सन्तुष्टाः कर्मकाण्डरता नराः । मन्त्रोच्चारणहोमाद्यैर्भ्रामिताः क्रतुविस्तरैः

nāmamātreṇa santuṣṭāḥ karmakāṇḍaratā narāḥ / mantroccāraṇahomādyairbhrāmitāḥ kratuvistaraiḥ

2.49.60

एकभुक्तोपवासाद्यैर्नियमैः कायशोषणैः । मूढाः परोक्षमिच्छन्ति मम मायाविमोहिताः

ekabhuktopavāsādyairniyamaiḥ kāyaśoṣaṇaiḥ / mūḍhāḥ parokṣamicchanti mama māyāvimohitāḥ

2.49.61

देहदण्डनमात्रेण का मुक्तिरविवेकिनाम् । वल्मीकताडनादेव मृतः किन्नु महोरगः

dehadaṇḍanamātreṇa kā muktiravivekinām / valmīkatāḍanādeva mṛtaḥ kinnu mahoragaḥ

2.49.62

जटाभाराजिनैर्युक्ता दाम्भिका वेषधारिणः । भ्रमन्ति ज्ञानिवल्लोके भ्रामयन्ति जनानपि

jaṭābhārājinairyuktā dāmbhikā veṣadhāriṇaḥ / bhramanti jñānivalloke bhrāmayanti janānapi

2.49.63

संसारजसुखासक्तं ब्रह्मज्ञो ऽस्मीतिवादिनम् । कर्मब्रह्मोभयभ्रष्टं तं त्यजेदन्त्यजं यथा

saṃsārajasukhāsaktaṃ brahmajño 'smītivādinam / karmabrahmobhayabhraṣṭaṃ taṃ tyajedantyajaṃ yathā

2.49.64

गृहारण्यसमा लोके गतव्रीडा दिगम्बराः । चरन्ति गर्दभाद्याश्च विरक्तास्ते भवन्ति किम्

gṛhāraṇyasamā loke gatavrīḍā digambarāḥ / caranti gardabhādyāśca viraktāste bhavanti kim

2.49.65

मृद्भस्मोद्धूलनादेव मुक्ताः स्युर्यदि मानवाः । मृद्भस्मवासी नित्यं श्वा स किं मुक्तो भविष्यति

mṛdbhasmoddhūlanādeva muktāḥ syuryadi mānavāḥ / mṛdbhasmavāsī nityaṃ śvā sa kiṃ mukto bhaviṣyati

2.49.66

तृणपर्णोदकाहाराः सततं वनवासिनः । जम्बूकाखुमृगाद्याश्च तापसास्ते भवन्ति किम्

tṛṇaparṇodakāhārāḥ satataṃ vanavāsinaḥ / jambūkākhumṛgādyāśca tāpasāste bhavanti kim

2.49.67

आजन्ममरणान्तञ्च गङ्गादितटिनीस्थिताः । मण्डूकमत्स्यप्रमुखा योगिनस्ते भवन्ति किम्

ājanmamaraṇāntañca gaṅgāditaṭinīsthitāḥ / maṇḍūkamatsyapramukhā yoginaste bhavanti kim

2.49.68

पारावताः शिलाहाराः कदाचिदपि चातकाः । न पिबन्ति महीतोयं व्रतिनस्ते भवन्ति किम्

pārāvatāḥ śilāhārāḥ kadācidapi cātakāḥ / na pibanti mahītoyaṃ vratinaste bhavanti kim

2.49.69

तस्मान्नित्यादिकं कर्म लोकरञ्जनकारकम् । मोक्षस्य कारणं साक्षातत्त्वज्ञान खगेश्वर

tasmānnityādikaṃ karma lokarañjanakārakam / mokṣasya kāraṇaṃ sākṣātattvajñāna khageśvara

2.49.70

षर्ड्शनमहाकूपे पतिताः पशवः खग । परमार्थं न जानन्ति पशुपाशनियन्त्रिताः

ṣarḍśanamahākūpe patitāḥ paśavaḥ khaga / paramārthaṃ na jānanti paśupāśaniyantritāḥ

2.49.71

वेदशास्त्रार्णवैर्घेरैरुह्यमाना इतस्ततः । षडूर्मिनिग्रहग्रस्तास्तिष्ठन्ति हि कुतार्किकाः

vedaśāstrārṇavairgherairuhyamānā itastataḥ / ṣaḍūrminigrahagrastāstiṣṭhanti hi kutārkikāḥ

2.49.72

वेदागमपुराणज्ञः परमार्थं न वेत्ति यः । विडम्बकस्य तस्यैव तत्सर्वं काकभाषितम्

vedāgamapurāṇajñaḥ paramārthaṃ na vetti yaḥ / viḍambakasya tasyaiva tatsarvaṃ kākabhāṣitam

2.49.73

इदं ज्ञानमिदं ज्ञेयमिति चिन्तासमाकुलाः । पठन्त्यहर्निशं शास्त्रं परतत्त्वपराङ्मुखाः

idaṃ jñānamidaṃ jñeyamiti cintāsamākulāḥ / paṭhantyaharniśaṃ śāstraṃ paratattvaparāṅmukhāḥ

2.49.74

वाक्यच्छन्दोनिबन्धेन काव्यालङ्कारशोभिताः । चिन्तया दुःखिता मूढास्तिष्ठन्ति व्याकुलेन्द्रियाः

vākyacchandonibandhena kāvyālaṅkāraśobhitāḥ / cintayā duḥkhitā mūḍhāstiṣṭhanti vyākulendriyāḥ

2.49.75

अन्यथा परमं तत्त्वं जनाः क्लिश्यन्ति चान्यथा । अन्यथा शास्त्रसद्भावो व्याख्यां कुर्वन्ति चान्यथा

anyathā paramaṃ tattvaṃ janāḥ kliśyanti cānyathā / anyathā śāstrasadbhāvo vyākhyāṃ kurvanti cānyathā

2.49.76

कथयन्त्युवन्मनीभावं स्वयं नानुभवन्ति च । अहङ्कारस्ताः केचिदुपदेशादिवार्जिताः

kathayantyuvanmanībhāvaṃ svayaṃ nānubhavanti ca / ahaṅkārastāḥ kecidupadeśādivārjitāḥ

2.49.77

पठन्ति वेदशास्त्राणि बोधयन्ति परस्परम् । न जानन्ति परं तत्त्वं दर्वी पाकरसं यथा

paṭhanti vedaśāstrāṇi bodhayanti parasparam / na jānanti paraṃ tattvaṃ darvī pākarasaṃ yathā

2.49.78

शिरो वहति पुष्पाणि गन्धं जानाति नासिका । पठन्ति वेदशास्त्राणि दुर्लभो भावबोधकः

śiro vahati puṣpāṇi gandhaṃ jānāti nāsikā / paṭhanti vedaśāstrāṇi durlabho bhāvabodhakaḥ

2.49.79

तत्त्वमात्मस्थमज्ञात्वा मूढः शास्त्रेषु मुह्यति । गोपः कक्षागते च्छागे कूपं पश्यति दुर्मतिः

tattvamātmasthamajñātvā mūḍhaḥ śāstreṣu muhyati / gopaḥ kakṣāgate cchāge kūpaṃ paśyati durmatiḥ

2.49.80

संसारमोहनाशाय शाब्दबोधो न हि क्षमः । न निवर्तेत तिमिरं कदाचिद्दीपवार्तया

saṃsāramohanāśāya śābdabodho na hi kṣamaḥ / na nivarteta timiraṃ kadāciddīpavārtayā

2.49.81

प्रज्ञाहीनस्य पठनं यथान्धस्य च दर्पणम् । अतः प्रज्ञावतां शास्त्रं तत्त्वज्ञानस्य लक्षणम्

prajñāhīnasya paṭhanaṃ yathāndhasya ca darpaṇam / ataḥ prajñāvatāṃ śāstraṃ tattvajñānasya lakṣaṇam

2.49.82

इदं ज्ञानमिदं ज्ञेयं सर्वन्तु श्रोतुमिच्छति । दिव्यवर्षसहस्राच्च शास्त्रान्तं नैव गच्छति

idaṃ jñānamidaṃ jñeyaṃ sarvantu śrotumicchati / divyavarṣasahasrācca śāstrāntaṃ naiva gacchati

2.49.83

अनेकानि च शास्त्राणि स्वल्पायुर्विघ्नकोटयः । तस्मात्सारं विजानीयात्क्षीरं हंस इवाम्भसि

anekāni ca śāstrāṇi svalpāyurvighnakoṭayaḥ / tasmātsāraṃ vijānīyātkṣīraṃ haṃsa ivāmbhasi

2.49.84

अभ्यस्य वेदशास्त्राणि तत्त्वं ज्ञात्वाथ बुद्भिमान् । पलालमिव धान्यार्थी सर्वशास्त्राणि सन्त्यजेत्

abhyasya vedaśāstrāṇi tattvaṃ jñātvātha budbhimān / palālamiva dhānyārthī sarvaśāstrāṇi santyajet

2.49.85

यथामृतेन तृप्तस्य नाहारेण प्रयोजनम् । तत्त्वज्ञस्य तथा तार्क्ष्य न शास्त्रेण प्रयोजनम्

yathāmṛtena tṛptasya nāhāreṇa prayojanam / tattvajñasya tathā tārkṣya na śāstreṇa prayojanam

2.49.86

न वेदाध्ययनान्मुक्तिर्न शास्त्रपठनादपि । ज्ञानादेव हि कैवल्यं नान्यथा विनतात्मजः

na vedādhyayanānmuktirna śāstrapaṭhanādapi / jñānādeva hi kaivalyaṃ nānyathā vinatātmajaḥ

2.49.87

नाश्रमः कारणं मुक्तेर्दर्शनानि न कारणम् । तथैव सर्वकर्माणि ज्ञानमेव हि कारणम्

nāśramaḥ kāraṇaṃ mukterdarśanāni na kāraṇam / tathaiva sarvakarmāṇi jñānameva hi kāraṇam

2.49.88

मुक्तिदा गुरुवागेका विद्याः सर्वा विडम्बिकाः । शास्त्रभारसहस्रेषु ह्येकं सञ्जीवनं परम्

muktidā guruvāgekā vidyāḥ sarvā viḍambikāḥ / śāstrabhārasahasreṣu hyekaṃ sañjīvanaṃ param

2.49.89

अद्वैतं हि शिवं प्रोक्तं क्रिययापरिवर्जितम् । गुरुवक्त्रेण लभ्येत नाधीतागमकोटिभिः

advaitaṃ hi śivaṃ proktaṃ kriyayāparivarjitam / guruvaktreṇa labhyeta nādhītāgamakoṭibhiḥ

2.49.90

आगमोक्तं विवेकोत्थं द्विधा ज्ञानं प्रचक्षते । शब्दव्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम्

āgamoktaṃ vivekotthaṃ dvidhā jñānaṃ pracakṣate / śabdavrahmāgamamayaṃ paraṃ brahma vivekajam

2.49.91

अद्वैतं केचिदिच्छन्ति द्वैतमिच्छन्ति चापरे । समं तत्त्वं न जानन्ति द्वैताद्द्वैतविवर्जितम्

advaitaṃ kecidicchanti dvaitamicchanti cāpare / samaṃ tattvaṃ na jānanti dvaitāddvaitavivarjitam

2.49.92

द्वे पदे बन्धमोक्षाय नममेति ममेति च । ममेति बध्यते जन्तुर्नममेति प्रमुच्यते

dve pade bandhamokṣāya namameti mameti ca / mameti badhyate janturnamameti pramucyate

2.49.93

तत्कर्म यन्न बन्धाय सा विद्या या विमुक्तिदा । आयासायापरं कर्म विद्यान्या शिल्पनैपुणम्

tatkarma yanna bandhāya sā vidyā yā vimuktidā / āyāsāyāparaṃ karma vidyānyā śilpanaipuṇam

2.49.94

यावत्कर्माणि दीप्यन्ते यावत्संसारवासना । यावदिन्द्रियचापल्यं तावत्तत्त्वकथा कुतः

yāvatkarmāṇi dīpyante yāvatsaṃsāravāsanā / yāvadindriyacāpalyaṃ tāvattattvakathā kutaḥ

2.49.95

यावद्देहाभिमानश्च ममता यावदेव हि । यावत्प्रयत्नवेगो ऽस्ति यावत्संकल्पकल्पना

yāvaddehābhimānaśca mamatā yāvadeva hi / yāvatprayatnavego 'sti yāvatsaṃkalpakalpanā

2.49.96

यावन्नो मनसः स्थैर्यं न यावच्छास्त्रचिन्तनम् । यावन्न गुरुकारुण्यं तावत्तत्त्वकथा कुतः

yāvanno manasaḥ sthairyaṃ na yāvacchāstracintanam / yāvanna gurukāruṇyaṃ tāvattattvakathā kutaḥ

2.49.97

तावत्तपो व्रतं तीर्थं जपहोमार्चनादिकम् । वेदशास्त्रागमकथा यावत्तत्त्वं न विन्दति

tāvattapo vrataṃ tīrthaṃ japahomārcanādikam / vedaśāstrāgamakathā yāvattattvaṃ na vindati

2.49.98

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सर्वावस्थासु सर्वदा । तत्त्वनिष्ठो भवेत्तार्क्ष्य यदीच्छेन्मोक्षमात्मनः

tasmātsarvaprayatnena sarvāvasthāsu sarvadā / tattvaniṣṭho bhavettārkṣya yadīcchenmokṣamātmanaḥ

2.49.99

धर्मज्ञानप्रसूनस्य स्वर्गमोक्षफलस्य च । तापत्रयादिसन्तप्तश्छायां मोक्षतरोः श्रयेत्

dharmajñānaprasūnasya svargamokṣaphalasya ca / tāpatrayādisantaptaśchāyāṃ mokṣataroḥ śrayet

2.49.100

तस्माज्ज्ञानेनात्मतत्त्वं विज्ञेयं श्रीगुरोर्मुखात् । सुखेन मुच्यते जन्तुर्घोरसंसारबन्धनात्

tasmājjñānenātmatattvaṃ vijñeyaṃ śrīgurormukhāt / sukhena mucyate janturghorasaṃsārabandhanāt

2.49.101

तत्त्वज्ञस्यान्तिमं कृत्यं शृणु वक्ष्यामि ते ऽधुना । येन मोक्षमवाप्नोति ब्रह्म निर्वाणसंज्ञकम्

tattvajñasyāntimaṃ kṛtyaṃ śṛṇu vakṣyāmi te 'dhunā / yena mokṣamavāpnoti brahma nirvāṇasaṃjñakam

2.49.102

अन्तकाले तु पुरुष आगते गतसाध्वसः । छिन्द्यादसंगशस्त्रेण स्पृहां देहे ऽनु या च तम्

antakāle tu puruṣa āgate gatasādhvasaḥ / chindyādasaṃgaśastreṇa spṛhāṃ dehe 'nu yā ca tam

2.49.103

गृहात्प्रव्राजितो धीरः पुण्यतीर्थजलाप्लुतः । शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत्कल्पितासने

gṛhātpravrājito dhīraḥ puṇyatīrthajalāplutaḥ / śucau vivikta āsīno vidhivatkalpitāsane

2.49.104

अभ्यसेन्मनसा शुद्धं त्रिवृद्ब्रह्माक्षरं परम् । मनो यष्छेज्जितश्वासो ब्रह्म बीजमविस्मरन्

abhyasenmanasā śuddhaṃ trivṛdbrahmākṣaraṃ param / mano yaṣchejjitaśvāso brahma bījamavismaran

2.49.105

नियच्छेद्विषयेभ्यो ऽक्षान्मनसा बुद्धि सारथिः । मनः कर्मभिराक्षिप्तं शुभार्थे धारयेद्धिया

niyacchedviṣayebhyo 'kṣānmanasā buddhi sārathiḥ / manaḥ karmabhirākṣiptaṃ śubhārthe dhārayeddhiyā

2.49.106

अहं ब्रह्म परं धाम ब्रह्माहं परमं पदम् । एवं समीक्ष्य चात्मानमात्मन्याधाय निष्कले

ahaṃ brahma paraṃ dhāma brahmāhaṃ paramaṃ padam / evaṃ samīkṣya cātmānamātmanyādhāya niṣkale

2.49.107

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् । यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम्

omityekākṣaraṃ brahma vyāharanmāmanusmaran / yaḥ prayāti tyajandehaṃ sa yāti paramāṃ gatim

2.49.108

न यत्र दाम्भिका यान्ति ज्ञानवैराग्यवर्जिताः । सुधियस्तां गतिं यान्ति तानहं कथयामि ते

na yatra dāmbhikā yānti jñānavairāgyavarjitāḥ / sudhiyastāṃ gatiṃ yānti tānahaṃ kathayāmi te

2.49.109

निर्मानमोहा जितसंगदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः । द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुः खसंज्ञैर्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत्

nirmānamohā jitasaṃgadoṣā adhyātmanityā vinivṛttakāmāḥ / dvandvairvimuktāḥ sukhaduḥ khasaṃjñairgacchantyamūḍhāḥ padamavyayaṃ tat

2.49.110

ज्ञानह्रदे सत्यजले रागद्वेषमलापहे । यः स्नाति मानसे तीर्थे स वै मोक्षमवाप्नुयात्

jñānahrade satyajale rāgadveṣamalāpahe / yaḥ snāti mānase tīrthe sa vai mokṣamavāpnuyāt

2.49.111

प्रौढवैराग्यमास्थाय भजते मामनन्यभाक् । पूर्णदृष्टिः प्रसन्नात्मा स वै मोक्षमवाप्नुयात्

prauḍhavairāgyamāsthāya bhajate māmananyabhāk / pūrṇadṛṣṭiḥ prasannātmā sa vai mokṣamavāpnuyāt

2.49.112

त्यक्त्वा गृहं च यस्तीर्थे निवसेन्मरणोत्सुकः । मुक्तिक्षेत्रेषु म्रियते स वै मोक्षमवाप्नुयात्

tyaktvā gṛhaṃ ca yastīrthe nivasenmaraṇotsukaḥ / muktikṣetreṣu mriyate sa vai mokṣamavāpnuyāt

2.49.113

अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची अवन्तिक । पुरी द्वारवती ज्ञेयाः सप्तैता मोक्षदायिकाः

ayodhyā mathurā māyā kāśī kāñcī avantika / purī dvāravatī jñeyāḥ saptaitā mokṣadāyikāḥ

2.49.114

इति ते कथितं तार्क्ष्य मोक्षधर्मं सनातनम् । ज्ञानवैराग्यसहितं श्रुत्वा मोक्षमवाप्नुयात्

iti te kathitaṃ tārkṣya mokṣadharmaṃ sanātanam / jñānavairāgyasahitaṃ śrutvā mokṣamavāpnuyāt

2.49.115

मोक्षं गच्छन्ति तत्त्वज्ञा धार्मिकाः स्वर्गतिं नराः । पापिनो दुर्गतिं यान्ति संसरन्ति खगादयः

mokṣaṃ gacchanti tattvajñā dhārmikāḥ svargatiṃ narāḥ / pāpino durgatiṃ yānti saṃsaranti khagādayaḥ

2.49.116

सूत उवाच । स्वप्रश्रोत्तरराद्धान्तमेवं भगवतो मुखात् । श्रुत्वा हृष्टतनुस्तार्क्ष्यो ननाम जगदीश्वरम्

sūta uvāca / svapraśrottararāddhāntamevaṃ bhagavato mukhāt / śrutvā hṛṣṭatanustārkṣyo nanāma jagadīśvaram

2.49.117

सन्देहो मे महान्नष्टो भवद्वाक्यविरोचनात् । इत्युक्त्वा विष्णुमामन्त्र्य स गतः कश्यपाश्रमम्

sandeho me mahānnaṣṭo bhavadvākyavirocanāt / ityuktvā viṣṇumāmantrya sa gataḥ kaśyapāśramam

2.49.118

सद्यो देहान्तरं याति यथा याति विलम्बतः । अनयोरुभयोश्चैव न विरोधस्तथैव वः

sadyo dehāntaraṃ yāti yathā yāti vilambataḥ / anayorubhayoścaiva na virodhastathaiva vaḥ

2.49.119

सर्वमाख्यातवांस्तात श्रुतो भगवतो यथा । मारीचो ऽपि मुदं लेभे श्रुत्वा वाक्यं रमापतेः

sarvamākhyātavāṃstāta śruto bhagavato yathā / mārīco 'pi mudaṃ lebhe śrutvā vākyaṃ ramāpateḥ

2.49.120

अपाकृतस्तु सन्देहो ब्राह्मणा भवतां मया । उक्तं सुपर्णसंज्ञन्तु पुराणं परमाद्भुतम्

apākṛtastu sandeho brāhmaṇā bhavatāṃ mayā / uktaṃ suparṇasaṃjñantu purāṇaṃ paramādbhutam

2.49.121

इदमाप हरेस्तार्क्ष्यस्तार्क्ष्यादाप ततो भृगुः । भृगोर्वसिष्ठः संप्राप वामदेवस्ततः पुनः

idamāpa harestārkṣyastārkṣyādāpa tato bhṛguḥ / bhṛgorvasiṣṭhaḥ saṃprāpa vāmadevastataḥ punaḥ

2.49.122

पराशरमुनिः प्राप तस्माद्व्यासस्ततो ह्यहम् । मया तु भवतां प्रोक्तं परं गुह्यं हरेरिदम्

parāśaramuniḥ prāpa tasmādvyāsastato hyaham / mayā tu bhavatāṃ proktaṃ paraṃ guhyaṃ hareridam

2.49.123

य इदं शृणुयान्मर्त्यो यो वाप्यभिदधाति च । इहामुत्र च लोके स सर्वत्र सुखमाप्नुयात्

ya idaṃ śṛṇuyānmartyo yo vāpyabhidadhāti ca / ihāmutra ca loke sa sarvatra sukhamāpnuyāt

2.49.124

व्रजतः संयमन्यां यद्दुः खमत्र निरूपितम् । अस्य श्रवणतः पुण्यं तन्मुक्तो जायते ततः

vrajataḥ saṃyamanyāṃ yadduḥ khamatra nirūpitam / asya śravaṇataḥ puṇyaṃ tanmukto jāyate tataḥ

2.49.125

अत्रोक्तकर्मपाकादिश्रवणाच्च नृणामिह । वैराग्यमावहेद्यस्मात्तस्माच्छ्रोतव्यमेव च

atroktakarmapākādiśravaṇācca nṛṇāmiha / vairāgyamāvahedyasmāttasmācchrotavyameva ca

2.49.126

भजत जितहृषीकाः कृष्णमेनं मुनीशं समजनि बत यस्माद्गीः सुधासारधारा । पृषतमपि यदीयं वर्णरूपं निपीय श्रुतिपुटचुलुकेन प्राप्नुयादात्मनैक्यम्

bhajata jitahṛṣīkāḥ kṛṣṇamenaṃ munīśaṃ samajani bata yasmādgīḥ sudhāsāradhārā / pṛṣatamapi yadīyaṃ varṇarūpaṃ nipīya śrutipuṭaculukena prāpnuyādātmanaikyam

2.49.127

व्यास उवाच । इति सूतमुखोद्गीर्णांसर्वशास्त्रार्थमण्डिताम् । वैष्णवीं वाक्सुधां पीत्वा ऋषयस्तुष्टिमाययुः

vyāsa uvāca / iti sūtamukhodgīrṇāṃsarvaśāstrārthamaṇḍitām / vaiṣṇavīṃ vāksudhāṃ pītvā ṛṣayastuṣṭimāyayuḥ

2.49.128

प्रशशंसुस्तथान्योन्यं सूतं सर्वार्थदर्शिनम् । प्रहर्षमतुलं प्रापुर्मुनयः शौनकादयः

praśaśaṃsustathānyonyaṃ sūtaṃ sarvārthadarśinam / praharṣamatulaṃ prāpurmunayaḥ śaunakādayaḥ

2.49.129

इति हरिवचनानि सूतवाचा खगपतिसंशयभेदकानि यानि । स मुनिरपि निशम्य शौनकेन्द्रो बहुतरमानयति स्म चात्मनि स्वम्

iti harivacanāni sūtavācā khagapatisaṃśayabhedakāni yāni / sa munirapi niśamya śaunakendro bahutaramānayati sma cātmani svam

2.49.130

अपूजयंस्ते मुनयस्तदानीमुदाखाग्भिर्मुहुरेव सूतम् । धन्यो ऽसि सूत त्वमिहेत्युदैरयन्व्यसर्जयंस्तं च निवर्तिते ऽध्वरे ॥ गर्प्_२,४९।१३१ ॥पुराणं गारुडं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम् ॥ शृण्वतां कामनापूरं श्रोतव्यं सर्वदैव हि

apūjayaṃste munayastadānīmudākhāgbhirmuhureva sūtam / dhanyo 'si sūta tvamihetyudairayanvyasarjayaṃstaṃ ca nivartite 'dhvare // garp_2,49.131 //purāṇaṃ gāruḍaṃ puṇyaṃ pavitraṃ pāpanāśanam // śṛṇvatāṃ kāmanāpūraṃ śrotavyaṃ sarvadaiva hi

2.49.132

श्रुत्वा दानानि देयानि वाचकायाखिलानि च । पूर्वोक्तशयनादीनि नान्यथा सफलं भवेत्

śrutvā dānāni deyāni vācakāyākhilāni ca / pūrvoktaśayanādīni nānyathā saphalaṃ bhavet

2.49.133

पुराणं पूजयेत्पूर्वं वाचकं तदनन्तरम् । वस्त्रालङ्कारगोदानैर्दक्षिणाभिश्च सादरम्

purāṇaṃ pūjayetpūrvaṃ vācakaṃ tadanantaram / vastrālaṅkāragodānairdakṣiṇābhiśca sādaram

2.49.134

अन्नदानैर्हेमदानैर्भमिदानैश्च भूरिभिः । पूजयेद्वाचकं भक्त्या बहुपुण्यफलाप्तये

annadānairhemadānairbhamidānaiśca bhūribhiḥ / pūjayedvācakaṃ bhaktyā bahupuṇyaphalāptaye

2.49.135

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यथापि परिकीर्तयेत् । विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं व्रजेत्

yaścedaṃ śṛṇuyānmartyo yathāpi parikīrtayet / vihāya yātanāṃ ghorāṃ dhūtapāpo divaṃ vrajet

2.49.136