Adhyaya 39

ए꣡ए꣡ए꣡åßञ्। युञ्जतश्च सदा योगं यादृग्विहितमासनम्

éééåßñ/ yuñjataśca sadā yogaṃ yādṛgvihitamāsanam

39.27

पद्ममर्धासनञ्चापि तथा स्वस्तिकमासनम् । आस्थाय योगं युञ्जीत कृत्वा च प्रणवं हृदि

padmamardhāsanañcāpi tathā svastikamāsanam / āsthāya yogaṃ yuñjīta kṛtvā ca praṇavaṃ hṛdi

39.28

समः समासनो भूत्वा संहृत्य चरणावुभौ । संवृतास्यस्तथैवोरू सम्यग्विष्टभ्य चाग्रतः

samaḥ samāsano bhūtvā saṃhṛtya caraṇāvubhau / saṃvṛtāsyastathaivorū samyagviṣṭabhya cāgrataḥ

39.29

पार्ष्णिभ्यां लिङ्गवृषणावस्पृशन् प्रयतः स्थितः । किञ्चिदुन्नामितशिरा दन्तैर्दन्तान्न संस्पृशेत्

pārṣṇibhyāṃ liṅgavṛṣaṇāvaspṛśan prayataḥ sthitaḥ / kiñcidunnāmitaśirā dantairdantānna saṃspṛśet

39.30

सम्पश्यन् नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् । रजसा तमसो वृत्तिं सत्त्वेन रजसस्तथा

sampaśyan nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan / rajasā tamaso vṛttiṃ sattvena rajasastathā

39.31

सञ्छाद्य निर्मले सत्त्वे स्थितो युञ्जीत योगवित् । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः प्राणादीन्मन एव च

sañchādya nirmale sattve sthito yuñjīta yogavit / indriyāṇīndriyārthebhyaḥ prāṇādīnmana eva ca

39.32

निगृह्य समवायेन प्रत्याहारमुपक्रमेत् । यस्तु प्रत्याहरेत्कामान सर्वाङ्गानीव कच्छपः

nigṛhya samavāyena pratyāhāramupakramet / yastu pratyāharetkāmāna sarvāṅgānīva kacchapaḥ

39.33

सदात्मरतिरेकस्थः वश्यत्यात्मानमात्मनि । स बाह्याभ्यन्तरं शौचं निष्पाद्याकण्ठनाभितः

sadātmaratirekasthaḥ vaśyatyātmānamātmani / sa bāhyābhyantaraṃ śaucaṃ niṣpādyākaṇṭhanābhitaḥ

39.34

पूरयित्वा बुधो देहं प्रत्याहारमुपक्रमेत् । प्राणायामा दश द्वौ च धारणा साभिधीयते

pūrayitvā budho dehaṃ pratyāhāramupakramet / prāṇāyāmā daśa dvau ca dhāraṇā sābhidhīyate

39.35

द्वे धारणे स्मृते योगे योगिभिस्तत्त्वदृष्टिभिः । तथा वै योगयुक्तस्य योगिनो नियतात्मनः

dve dhāraṇe smṛte yoge yogibhistattvadṛṣṭibhiḥ / tathā vai yogayuktasya yogino niyatātmanaḥ

39.36

सर्वे दोषाः प्रणश्यन्ति स्वस्थश्चैवोपजायते । वीक्षते च परं ब्रह्म प्राकृतांश्च गुणान् पृथक्

sarve doṣāḥ praṇaśyanti svasthaścaivopajāyate / vīkṣate ca paraṃ brahma prākṛtāṃśca guṇān pṛthak

39.37

व्योमादिपरमाणूंश्च तथात्मानमकल्मषम् । इत्थं योगी यताहारः प्राणायामपरायणः

vyomādiparamāṇūṃśca tathātmānamakalmaṣam / itthaṃ yogī yatāhāraḥ prāṇāyāmaparāyaṇaḥ

39.38

जितां जितां शनैर्भूमिमारोहेत यथा गृहम् । दोषान् व्याधींस्तथा मोहमाक्रान्ता भूरनिर्जिता

jitāṃ jitāṃ śanairbhūmimāroheta yathā gṛham / doṣān vyādhīṃstathā mohamākrāntā bhūranirjitā

39.39

विवर्धयति नारोहेत्तस्माद् भूमिमनिर्जिताम् । प्राणानामुपसंरोधात् प्राणायाम इति स्मृतः

vivardhayati nārohettasmād bhūmimanirjitām / prāṇānāmupasaṃrodhāt prāṇāyāma iti smṛtaḥ

39.40

धारणेत्युच्यते चेयं धार्यते यन्मनो यथा । शब्दादिभ्यः प्रवृत्तानि यदक्षाणि यतात्मभिः

dhāraṇetyucyate ceyaṃ dhāryate yanmano yathā / śabdādibhyaḥ pravṛttāni yadakṣāṇi yatātmabhiḥ

39.41

प्रत्याह्रियन्ते योगेन प्रत्याहारस्ततः स्मृतः । उपायश्चात्र कथितो योगिभिः परमर्षिभिः

pratyāhriyante yogena pratyāhārastataḥ smṛtaḥ / upāyaścātra kathito yogibhiḥ paramarṣibhiḥ

39.42

येन व्याध्यादयो दोषा न जायन्ते हि योगिनः । यथा तोयार्थिनस्तोयं यन्त्रनालादिभिः शनैः

yena vyādhyādayo doṣā na jāyante hi yoginaḥ / yathā toyārthinastoyaṃ yantranālādibhiḥ śanaiḥ

39.43

आपिबेयुस्तथा वायुं पिबेद्योगी जितश्रमः । प्राङ्नाभ्यां हृदये चात्र तृतीये च तथोरसि

āpibeyustathā vāyuṃ pibedyogī jitaśramaḥ / prāṅnābhyāṃ hṛdaye cātra tṛtīye ca tathorasi

39.44

कण्ठे मुखे नासिकाग्रे नेत्रभ्रूमध्यमूर्धसु । किञ्च तस्मात्परस्मिंश्च धारणा परमा स्मृता

kaṇṭhe mukhe nāsikāgre netrabhrūmadhyamūrdhasu / kiñca tasmātparasmiṃśca dhāraṇā paramā smṛtā

39.45

दशैता धारणा प्राप्य प्राप्रोत्यक्षरसाम्यताम् । नाध्मातः क्षुधितः श्रान्तो न च व्याकुलचेतनः

daśaitā dhāraṇā prāpya prāprotyakṣarasāmyatām / nādhmātaḥ kṣudhitaḥ śrānto na ca vyākulacetanaḥ

39.46

युञ्जीत योगं राजेन्द्र ! योगी सिद्ध्यर्थमादृतः । नातिशीते न चोष्णे वै न द्वन्द्वे नानिलात्मके

yuñjīta yogaṃ rājendra ! yogī siddhyarthamādṛtaḥ / nātiśīte na coṣṇe vai na dvandve nānilātmake

39.47

कालेष्वेतेषु युञ्जीत न योगं ध्यानतत्परः । सशब्दाग्निजालभ्यासे जीर्णगोष्ठे चतुष्पथे

kāleṣveteṣu yuñjīta na yogaṃ dhyānatatparaḥ / saśabdāgnijālabhyāse jīrṇagoṣṭhe catuṣpathe

39.48

शुष्कपर्णचये नद्यां श्मशाने ससरीसृपे । सभये कूपतीरे वा चैत्यवल्मीकसञ्चये

śuṣkaparṇacaye nadyāṃ śmaśāne sasarīsṛpe / sabhaye kūpatīre vā caityavalmīkasañcaye

39.49

देशेष्वेतेषु तत्त्वज्ञो योगाभ्यासं विवर्जयेत् । सत्त्वस्यानुपपत्तौ च देशकालं विवर्जयेत्

deśeṣveteṣu tattvajño yogābhyāsaṃ vivarjayet / sattvasyānupapattau ca deśakālaṃ vivarjayet

39.50

नासतो दर्शनं योगे तस्मात्तत्परिवर्जयेत् । देशानेताननादृत्य मूढत्वाद्यो युनक्ति वै

nāsato darśanaṃ yoge tasmāttatparivarjayet / deśānetānanādṛtya mūḍhatvādyo yunakti vai

39.51

विघ्राय तस्य वै दोषा जायन्ते तन्निबोध मे । बाधिर्यं जडता लोपः स्मृतेर्मूकत्वमन्धता

vighrāya tasya vai doṣā jāyante tannibodha me / bādhiryaṃ jaḍatā lopaḥ smṛtermūkatvamandhatā

39.52

ज्वरश्च जायते सद्यस्तत्तदज्ञानयोगिनः । प्रमादाद्योगिनो दोषा यद्येते स्युश्चिकित्सितम्

jvaraśca jāyate sadyastattadajñānayoginaḥ / pramādādyogino doṣā yadyete syuścikitsitam

39.53

तेषां नाशाय कर्तव्यं योगिनां तन्निबोध मे । स्त्रिग्धां यवागूमत्युष्णां भुक्त्वा तत्रैव धारयेत्

teṣāṃ nāśāya kartavyaṃ yogināṃ tannibodha me / strigdhāṃ yavāgūmatyuṣṇāṃ bhuktvā tatraiva dhārayet

39.54

वात-गुल्मप्रशान्त्यर्थमुदावर्ते तथोदरे । यवागूं वापि पवनं वायुग्रन्थिं प्रतिक्षिपेत्

vāta-gulmapraśāntyarthamudāvarte tathodare / yavāgūṃ vāpi pavanaṃ vāyugranthiṃ pratikṣipet

39.55

तद्वत्कम्पे महाशैलं स्थिरं मनसि धारयेत् । विघाते वचसो वाचं बाधिर्ये श्रवणेन्द्रियम्

tadvatkampe mahāśailaṃ sthiraṃ manasi dhārayet / vighāte vacaso vācaṃ bādhirye śravaṇendriyam

39.56

यथैवाम्रफलं ध्यायेत् तृष्णार्तो रसनेन्द्रिये । यस्मिन् यस्मिन् रुजा देहे तस्मिंस्तदुपकारिणीम्

yathaivāmraphalaṃ dhyāyet tṛṣṇārto rasanendriye / yasmin yasmin rujā dehe tasmiṃstadupakāriṇīm

39.57

धारयेद्धारणामुष्णे शीतां शीते च दाहिनीम् । कीलं शिरसि संस्थाप्य काष्ठं काष्ठेन ताडयेत्

dhārayeddhāraṇāmuṣṇe śītāṃ śīte ca dāhinīm / kīlaṃ śirasi saṃsthāpya kāṣṭhaṃ kāṣṭhena tāḍayet

39.58

लुप्तस्मृतेः स्मृतिः सद्यो योगिनस्तेन जायते । द्यावापृथिव्यौ वाय्वग्री व्यापिनावपि धारयेत्

luptasmṛteḥ smṛtiḥ sadyo yoginastena jāyate / dyāvāpṛthivyau vāyvagrī vyāpināvapi dhārayet

39.59

अमानुषात् सत्त्वजाद्वा बाधास्त्वेताश्चिकित्सिताः । अमानुषं सत्त्वमन्तर्योगिनं प्रविशेद्यदि

amānuṣāt sattvajādvā bādhāstvetāścikitsitāḥ / amānuṣaṃ sattvamantaryoginaṃ praviśedyadi

39.60

वाय्वग्रीधारणेनैनं देहसंस्थं विनिर्दहेत् । एवं सर्वात्मना रक्षा कार्या योगविदा नृप !

vāyvagrīdhāraṇenainaṃ dehasaṃsthaṃ vinirdahet / evaṃ sarvātmanā rakṣā kāryā yogavidā nṛpa !

39.61

धर्मार्थकाममोक्षाणां शरीरं साधनं यतः । प्रवृत्तिलक्षणाख्यानाद्योगिनो विस्मयात्तथा । विज्ञानं विलयं याति तस्माद् गोप्याः प्रवृत्तयः

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ śarīraṃ sādhanaṃ yataḥ / pravṛttilakṣaṇākhyānādyogino vismayāttathā / vijñānaṃ vilayaṃ yāti tasmād gopyāḥ pravṛttayaḥ

39.62

आलोल्यमारोग्यमनिष्ठुरत्वं गन्धः शुभो मूत्रपुरीषमल्पम् । कान्तिः प्रसादः स्वरसौम्यता च योगप्रवृत्तेः प्रथमं हि चिह्नम्

ālolyamārogyamaniṣṭhuratvaṃ gandhaḥ śubho mūtrapurīṣamalpam / kāntiḥ prasādaḥ svarasaumyatā ca yogapravṛtteḥ prathamaṃ hi cihnam

39.63

अनुरागी जनो याति परोक्षे गुणकीर्तनम् । न बभ्यति च सत्त्वानि सिद्धेर्लक्षणमुत्तमम्

anurāgī jano yāti parokṣe guṇakīrtanam / na babhyati ca sattvāni siddherlakṣaṇamuttamam

39.64

शीतोष्णादिभिरत्युग्रैर्यस्य बाधा न विद्यते । न भीतिमेति चान्येभ्यस्तस्य सिद्धिरुपस्थिता

śītoṣṇādibhiratyugrairyasya bādhā na vidyate / na bhītimeti cānyebhyastasya siddhirupasthitā

39.65