वायवीयसंहिता उत्तरभाग — Adhyaya 3

उपमन्युरुवाच शृणु कृष्ण महेशस्य शिवस्य परमात्मनः मूर्त्यात्मभिस्ततं कृत्स्नं जगदेतच्चराचरम्

upamanyuruvāca śṛṇu kṛṣṇa maheśasya śivasya paramātmanaḥ mūrtyātmabhistataṃ kṛtsnaṃ jagadetaccarācaram

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 3.1

स शिवस्सर्वमेवेदं स्वकीयाभिश्च मूर्तिभिः अधितिष्ठत्यमेयात्मा ह्येतत्सर्वमनुस्मृतम्

sa śivassarvamevedaṃ svakīyābhiśca mūrtibhiḥ adhitiṣṭhatyameyātmā hyetatsarvamanusmṛtam

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 3.2

ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो महेशानस्सदाशिवः मूर्तयस्तस्य विज्ञेया याभिर्विश्वमिदं ततम्

brahmā viṣṇustathā rudro maheśānassadāśivaḥ mūrtayastasya vijñeyā yābhirviśvamidaṃ tatam

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 3.3

अथान्याश्चापि तनवः पञ्च ब्रह्मसमाह्वयाः तनूभिस्ताभिराव्याप्तमिह किंचिन्न विद्यते

athānyāścāpi tanavaḥ pañca brahmasamāhvayāḥ tanūbhistābhirāvyāptamiha kiṃcinna vidyate

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 3.4

ईशानः पुरुषो ऽघोरो वामः सद्यस्तथैव च ब्रह्माण्येतानि देवस्य मूर्तयः पञ्च विश्रुताः

īśānaḥ puruṣo 'ghoro vāmaḥ sadyastathaiva ca brahmāṇyetāni devasya mūrtayaḥ pañca viśrutāḥ

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 3.5

ईशानाख्या तु या तस्य मूर्तिराद्या गरीयसी भोक्तारं प्रकृतेः साक्षात्क्षेत्रज्ञमधितिष्ठति

īśānākhyā tu yā tasya mūrtirādyā garīyasī bhoktāraṃ prakṛteḥ sākṣātkṣetrajñamadhitiṣṭhati

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 3.6

स्थाणोस्तत्पुरुषाख्या या मूर्तिर्मूर्तिमतः प्रभोः गुणाश्रयात्मकं भोग्यमव्यक्तमधितिष्ठति

sthāṇostatpuruṣākhyā yā mūrtirmūrtimataḥ prabhoḥ guṇāśrayātmakaṃ bhogyamavyaktamadhitiṣṭhati

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 3.7

धर्माद्यष्टांगसंयुक्तं बुद्धितत्त्वं पिनाकिनः अधितिष्ठत्यघोराख्या मूर्तिरत्यंतपूजिता

dharmādyaṣṭāṃgasaṃyuktaṃ buddhitattvaṃ pinākinaḥ adhitiṣṭhatyaghorākhyā mūrtiratyaṃtapūjitā

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 3.8

वामदेवाह्वयां मूर्तिं महादेवस्य वेधसः अहंकृतेरधिष्ठात्रीमाहुरागमवेदिनः

vāmadevāhvayāṃ mūrtiṃ mahādevasya vedhasaḥ ahaṃkṛteradhiṣṭhātrīmāhurāgamavedinaḥ

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 3.9

सद्यो जाताह्वयां मूर्तिं शम्भोरमितवर्चसः मानसः समधिष्ठात्रीं मतिमंतः प्रचक्षते

sadyo jātāhvayāṃ mūrtiṃ śambhoramitavarcasaḥ mānasaḥ samadhiṣṭhātrīṃ matimaṃtaḥ pracakṣate

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 3.10

श्रोत्रस्य वाचः शब्दस्य विभोर्व्योम्नस्तथैव च ईश्वरीमीश्वरस्येमामीशाख्यां हि विदुर्बुधाः

śrotrasya vācaḥ śabdasya vibhorvyomnastathaiva ca īśvarīmīśvarasyemāmīśākhyāṃ hi vidurbudhāḥ

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 3.11

त्वक्पाणिस्पर्शवायूनामीश्वरीं मूर्तिमैश्वरीम् पुरुषाख्यं विदुस्सर्वे पुराणार्थविशारदाः

tvakpāṇisparśavāyūnāmīśvarīṃ mūrtimaiśvarīm puruṣākhyaṃ vidussarve purāṇārthaviśāradāḥ

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 3.12

चक्षुषश्चरणस्यापि रूपस्याग्नेस्तथैव च अघोराख्यामधिष्ठात्रीं मूर्तिमाहुर्मनीषिणः

cakṣuṣaścaraṇasyāpi rūpasyāgnestathaiva ca aghorākhyāmadhiṣṭhātrīṃ mūrtimāhurmanīṣiṇaḥ

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 3.13

रमनायाश्च पायोश्च रसस्यापां तथैव च ईश्वरीं वामदेवाख्यां मूर्तिं तन्निरतां विदुः

ramanāyāśca pāyośca rasasyāpāṃ tathaiva ca īśvarīṃ vāmadevākhyāṃ mūrtiṃ tanniratāṃ viduḥ

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 3.14

घ्राणस्य चैवोपस्थस्य गंधस्य च भुवस्तथा सद्यो जाताह्वयां मूर्तिमीश्वरीं संप्रचक्षते

ghrāṇasya caivopasthasya gaṃdhasya ca bhuvastathā sadyo jātāhvayāṃ mūrtimīśvarīṃ saṃpracakṣate

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 3.15

मूर्तयः पञ्च देवस्य वंदनीयाः प्रयत्नतः श्रेयोर्थिभिर्नरैर्नित्यं श्रेयसामेकहेतवः

mūrtayaḥ pañca devasya vaṃdanīyāḥ prayatnataḥ śreyorthibhirnarairnityaṃ śreyasāmekahetavaḥ

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 3.16

तस्य देवादिदेवस्य मूर्त्यष्टकमयं जगत् तस्मिन्व्याप्य स्थितं विश्वं सूत्रे मणिगणा इव

tasya devādidevasya mūrtyaṣṭakamayaṃ jagat tasminvyāpya sthitaṃ viśvaṃ sūtre maṇigaṇā iva

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 3.17

शर्वो भवस्तथा रुद्र उग्रो भीमः पशोः पतिः १ ईशानश्च महादेवो मूर्तयश्चाष्ट विश्रुताः

śarvo bhavastathā rudra ugro bhīmaḥ paśoḥ patiḥ 1 īśānaśca mahādevo mūrtayaścāṣṭa viśrutāḥ

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 3.18

भूम्यंभोग्निमरुद्व्योमक्षेत्रज्ञार्कनिशाकराः अधिष्ठिता महेशस्य शर्वाद्यैरष्टमूर्तिभिः

bhūmyaṃbhognimarudvyomakṣetrajñārkaniśākarāḥ adhiṣṭhitā maheśasya śarvādyairaṣṭamūrtibhiḥ

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 3.19

चराचरात्मकं विश्वं धत्ते विश्वंभरात्मिका शार्वीर्शिवाह्वया मूर्तिरिति शास्त्रस्य निश्चयः

carācarātmakaṃ viśvaṃ dhatte viśvaṃbharātmikā śārvīrśivāhvayā mūrtiriti śāstrasya niścayaḥ

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 3.20

संजीवनं समस्तस्य जगतस्सलिलात्मिका भावीति गीयते मूर्तिभवस्य परमात्मनः

saṃjīvanaṃ samastasya jagatassalilātmikā bhāvīti gīyate mūrtibhavasya paramātmanaḥ

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 3.21

बहिरंतर्गता विश्वं व्याप्य तेजोमयी शुभा रौद्री रुद्राव्यया मूर्तिरास्थिता घोररूपिणी

bahiraṃtargatā viśvaṃ vyāpya tejomayī śubhā raudrī rudrāvyayā mūrtirāsthitā ghorarūpiṇī

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 3.22

स्पंदयत्यनिलात्मदं बिभर्ति स्पंदते स्वयम् औग्रीति कथ्यते सद्भिर्मूर्तिरुग्रस्य वेधसः

spaṃdayatyanilātmadaṃ bibharti spaṃdate svayam augrīti kathyate sadbhirmūrtirugrasya vedhasaḥ

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 3.23

सर्वावकाशदा सर्वव्यापिका गगनात्मिका मूर्तिर्भीमस्य भीमाख्या भूतवृंदस्य भेदिका

sarvāvakāśadā sarvavyāpikā gaganātmikā mūrtirbhīmasya bhīmākhyā bhūtavṛṃdasya bhedikā

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 3.24

सर्वात्मनामधिष्ठात्री सर्वक्षेत्रनिवासिनी मूर्तिः पशुपतेर्ज्ञेया पशुपाशनिकृंतनी

sarvātmanāmadhiṣṭhātrī sarvakṣetranivāsinī mūrtiḥ paśupaterjñeyā paśupāśanikṛṃtanī

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 3.25

दीपयंती जगत्सर्वं दिवाकरसमाह्वया ईशानाख्यमहेशस्य मूर्तिर्दिवि विसर्पति

dīpayaṃtī jagatsarvaṃ divākarasamāhvayā īśānākhyamaheśasya mūrtirdivi visarpati

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 3.26

आप्याययति यो विश्वममृतांशुर्निशाकरः महादेवस्य सा मूर्तिर्महादेवसमाह्वया

āpyāyayati yo viśvamamṛtāṃśurniśākaraḥ mahādevasya sā mūrtirmahādevasamāhvayā

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 3.27

आत्मा तस्याष्टमी मूर्तिः शिवस्य परमात्मनः व्यापिकेतरमूर्तीनां विश्वं तस्माच्छिवात्मकम्

ātmā tasyāṣṭamī mūrtiḥ śivasya paramātmanaḥ vyāpiketaramūrtīnāṃ viśvaṃ tasmācchivātmakam

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 3.28

वृक्षस्य मूलसेकेन शाखाः पुष्यंति वै यथा शिवस्य पूजया तद्वत्पुष्यत्यस्य वपुर्जगत्

vṛkṣasya mūlasekena śākhāḥ puṣyaṃti vai yathā śivasya pūjayā tadvatpuṣyatyasya vapurjagat

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 3.29

सर्वाभयप्रदानं च सर्वानुग्रहणं तथा सर्वोपकारकरणं शिवस्याराधनं विदुः

sarvābhayapradānaṃ ca sarvānugrahaṇaṃ tathā sarvopakārakaraṇaṃ śivasyārādhanaṃ viduḥ

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 3.30

यथेह पुत्रपौत्रादेः प्रीत्या प्रीतो भवेत्पिता तथा सर्वस्य संप्रीत्या प्रीतो भवति शंकरः

yatheha putrapautrādeḥ prītyā prīto bhavetpitā tathā sarvasya saṃprītyā prīto bhavati śaṃkaraḥ

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 3.31

देहिनो यस्य कस्यापि क्रियते यदि निग्रहः अनिष्टमष्टमूर्तेस्तत्कृतमेव न संशयः

dehino yasya kasyāpi kriyate yadi nigrahaḥ aniṣṭamaṣṭamūrtestatkṛtameva na saṃśayaḥ

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 3.32

अष्टमूर्त्यात्मना विश्वमधिष्ठाय स्थितं शिवम् भजस्व सर्वभावेन रुद्रः परमकारणम्

aṣṭamūrtyātmanā viśvamadhiṣṭhāya sthitaṃ śivam bhajasva sarvabhāvena rudraḥ paramakāraṇam

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 3.33