Canto 10, Chapter 58

श्रीशुक उवाच एकदा पाण्डवान् द्रष्टुं प्रतीतान् पुरुषोत्तम: । इन्द्रप्रस्थं गत: श्रीमान् युयुधानादिभिर्वृत: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaekadā pāṇḍavān draṣṭuṁpratītān puruṣottamaḥindraprasthaṁ gataḥ śṛīmānyuyudhānādibhir vṛtaḥ

द‍ृष्ट्वा तमागतं पार्था मुकुन्दमखिलेश्वरम् । उत्तस्थुर्युगपद् वीरा: प्राणा मुख्यमिवागतम् ॥ २ ॥

dṛṣṭvā tam āgataṁ pārthāmukundam akhileśvaramuttasthur yugapad vīrāḥprāṇā mukhyam ivāgatam

परिष्वज्याच्युतं वीरा अङ्गसङ्गहतैनस: । सानुरागस्मितं वक्त्रं वीक्ष्य तस्य मुदं ययु: ॥ ३ ॥

pariṣvajyācyutaṁ vīrāaṅga-saṅga-hatainasaḥsānurāga-smitaṁ vaktraṁvīkṣya tasya mudaṁ yayuḥ

युधिष्ठिरस्य भीमस्य कृत्वा पादाभिवन्दनम् । फाल्गुनं परिरभ्याथ यमाभ्यां चाभिवन्दित: ॥ ४ ॥

yudhiṣṭhirasya bhīmasyakṛtvā pādābhivandanamphālgunaṁ parirabhyāthayamābhyāṁ cābhivanditaḥ

परमासन आसीनं कृष्णा कृष्णमनिन्दिता । नवोढा व्रीडिता किञ्चिच्छनैरेत्याभ्यवन्दत ॥ ५ ॥

paramāsana āsīnaṁkṛṣṇā kṛṣṇam aninditānavoḍhā vrīḍitā kiñcicchanair etyābhyavandata

तथैव सात्यकि: पार्थै: पूजितश्चाभिवन्दित: । निषसादासनेऽन्ये च पूजिता: पर्युपासत ॥ ६ ॥

tathaiva sātyakiḥ pārthaiḥpūjitaś cābhivanditaḥniṣasādāsane ’nye capūjitāḥ paryupāsata

पृथां समागत्य कृताभिवादन-स्तयातिहार्दार्द्रद‍ृशाभिरम्भित: । आपृष्टवांस्तां कुशलं सहस्‍नुषांपितृष्वसारं परिपृष्टबान्धव: ॥ ७ ॥

pṛthām samāgatya kṛtābhivādanastayāti-hārdārdra-dṛśābhirambhitaḥāpṛṣṭavāṁs tāṁ kuśalaṁ saha-snuṣāṁpitṛ-ṣvasāram paripṛṣṭa-bāndhavaḥ

तमाह प्रेमवैक्लव्यरुद्धकण्ठाश्रुलोचना । स्मरन्ती तान् बहून् क्लेशान् क्लेशापायात्मदर्शनम् ॥ ८ ॥

tam āha prema-vaiklavya-ruddha-kaṇṭhāśru-locanāsmarantī tān bahūn kleśānkleśāpāyātma-darśanam

तदैव कुशलं नोऽभूत् सनाथास्ते कृता वयम् । ज्ञतीन् न: स्मरता कृष्ण भ्राता मे प्रेषितस्त्वया ॥ ९ ॥

tadaiva kuśalaṁ no ’bhūtsa-nāthās te kṛtā vayamjñatīn naḥ smaratā kṛṣṇabhrātā me preṣitas tvayā

न तेऽस्ति स्वपरभ्रान्तिर्विश्वस्य सुहृदात्मन: । तथापि स्मरतां शश्वत् क्लेशान् हंसि हृदि स्थित: ॥ १० ॥

na te ’sti sva-para-bhrāntirviśvasya suhṛd-ātmanaḥtathāpi smaratāṁ śaśvatkleśān haṁsi hṛdi sthitaḥ

युधिष्ठिर उवाच किं न आचरितं श्रेयो न वेदाहमधीश्वर । योगेश्वराणां दुर्दर्शो यन्नो द‍ृष्ट: कुमेधसाम् ॥ ११ ॥

yudhiṣṭhira uvācakiṁ na ācaritaṁ śreyona vedāham adhīśvarayogeśvarāṇāṁ durdarśoyan no dṛṣṭaḥ ku-medhasām

इति वै वार्षिकान् मासान् राज्ञा सोऽभ्यर्थित: सुखम् । जनयन् नयनानन्दमिन्द्रप्रस्थौकसां विभु: ॥ १२ ॥

iti vai vārṣikān māsānrājñā so ’bhyarthitaḥ sukhamjanayan nayanānandamindraprasthaukasāṁ vibhuḥ

एकदा रथमारुह्य विजयो वानरध्वजम् । गाण्डीवं धनुरादाय तूणौ चाक्षयसायकौ ॥ १३ ॥ साकं कृष्णेन सन्नद्धो विहर्तुं विपिनं महत् । बहुव्यालमृगाकीर्णं प्राविशत् परवीरहा ॥ १४ ॥

ekadā ratham āruhyavijayo vānara-dhvajamgāṇḍīvaṁ dhanur ādāyatūṇau cākṣaya-sāyakau

तत्राविध्यच्छरैर्व्याघ्रान् शूकरान् महिषान् रुरून् । शरभान् गवयान् खड्‍गान् हरिणान् शशशल्ल‍कान् ॥ १५ ॥

tatrāvidhyac charair vyāghrānśūkarān mahiṣān rurūnśarabhān gavayān khaḍgānhariṇān śaśa-śallakān

तान् निन्यु: किङ्करा राज्ञे मेध्यान् पर्वण्युपागते । तृट्परीत: परिश्रान्तो बिभत्सुर्यमुनामगात् ॥ १६ ॥

tān ninyuḥ kiṅkarā rājñemedhyān parvaṇy upāgatetṛṭ-parītaḥ pariśrāntobibhatsur yamunām agāt

तत्रोपस्पृश्य विशदं पीत्वा वारि महारथौ । कृष्णौ दद‍ृशतु: कन्यां चरन्तीं चारुदर्शनाम् ॥ १७ ॥

tatropaspṛśya viśadaṁpītvā vāri mahā-rathaukṛṣṇau dadṛśatuḥ kanyāṁcarantīṁ cāru-darśanām

तामासाद्य वरारोहां सुद्विजां रुचिराननाम् । पप्रच्छ प्रेषित: सख्या फाल्गुन: प्रमदोत्तमाम् ॥ १८ ॥

tām āsādya varārohāṁsu-dvijāṁ rucirānanāmpapraccha preṣitaḥ sakhyāphālgunaḥ pramadottamām

का त्वं कस्यासि सुश्रोणि कुतो वा किं चिकीर्षसि । मन्ये त्वां पतिमिच्छन्तीं सर्वं कथय शोभने ॥ १९ ॥

kā tvaṁ kasyāsi su-śroṇikuto vā kiṁ cikīrṣasimanye tvāṁ patim icchantīṁsarvaṁ kathaya śobhane

श्रीकालिन्द्युवाचअहं देवस्य सवितुर्दुहिता पतिमिच्छती । विष्णुं वरेण्यं वरदं तप: परममास्थित: ॥ २० ॥

śrī-kālindy uvācaahaṁ devasya saviturduhitā patim icchatīviṣṇuṁ vareṇyaṁ vara-daṁtapaḥ paramam āsthitaḥ

नान्यं पतिं वृणे वीर तमृते श्रीनिकेतनम् । तुष्यतां मे स भगवान् मुकुन्दोऽनाथसंश्रय: ॥ २१ ॥

nānyaṁ patiṁ vṛṇe vīratam ṛte śrī-niketanamtuṣyatāṁ me sa bhagavānmukundo ’nātha-saṁśrayaḥ

कालिन्दीति समाख्याता वसामि यमुनाजले । निर्मिते भवने पित्रा यावदच्युतदर्शनम् ॥ २२ ॥

kālindīti samākhyātāvasāmi yamunā-jalenirmite bhavane pitrāyāvad acyuta-darśanam

तथावदद् गुडाकेशो वासुदेवाय सोऽपि ताम् । रथमारोप्य तद् विद्वान् धर्मराजमुपागमत् ॥ २३ ॥

tathāvadad guḍākeśovāsudevāya so ’pi tāmratham āropya tad-vidvāndharma-rājam upāgamat

यदैव कृष्ण: सन्दिष्ट: पार्थानां परमाद्‍भुतम् । कारयामास नगरं विचित्रं विश्वकर्मणा ॥ २४ ॥

yadaiva kṛṣṇaḥ sandiṣṭaḥpārthānāṁ paramādbutamkārayām āsa nagaraṁvicitraṁ viśvakarmaṇā

भगवांस्तत्र निवसन् स्वानां प्रियचिकीर्षया । अग्नये खाण्डवं दातुमर्जुनस्यास सारथि: ॥ २५ ॥

bhagavāṁs tatra nivasansvānāṁ priya-cikīrṣayāagnaye khāṇḍavaṁ dātumarjunasyāsa sārathiḥ

सोऽग्निस्तुष्टो धनुरदाद्धयान् श्वेतान् रथं नृप । अर्जुनायाक्षयौ तूणौ वर्म चाभेद्यमस्‍त्रिभि: ॥ २६ ॥

so ’gnis tuṣṭo dhanur adāddhayān śvetān rathaṁ nṛpaarjunāyākṣayau tūṇauvarma cābhedyam astribhiḥ

मयश्च मोचितो वह्ने: सभां सख्य उपाहरत् । यस्मिन् दुर्योधनस्यासीज्जलस्थलद‍ृशिभ्रम: ॥ २७ ॥

mayaś ca mocito vahneḥsabhāṁ sakhya upāharatyasmin duryodhanasyāsījjala-sthala-dṛśi-bhramaḥ

स तेन समनुज्ञात: सुहृद्भ‍िश्चानुमोदित: । आययौ द्वारकां भूय: सात्यकिप्रमुखैर्वृत: ॥ २८ ॥

sa tena samanujñātaḥsuhṛdbhiś cānumoditaḥāyayau dvārakāṁ bhūyaḥsātyaki-pramakhair vṛtaḥ

अथोपयेमे कालिन्दीं सुपुण्यर्त्वृक्ष ऊर्जिते । वितन्वन् परमानन्दं स्वानां परममङ्गल: ॥ २९ ॥

athopayeme kālindīṁsu-puṇya-rtv-ṛkṣa ūrjitevitanvan paramānandaṁsvānāṁ parama-maṅgalaḥ

विन्द्यानुविन्द्यावावन्त्यौ दुर्योधनवशानुगौ । स्वयंवरे स्वभगिनीं कृष्णे सक्तां न्यषेधताम् ॥ ३० ॥

vindyānuvindyāv āvantyauduryodhana-vaśānugausvayaṁvare sva-bhaginīṁkṛṣṇe saktāṁ nyaṣedhatām

राजाधिदेव्यास्तनयां मित्रविन्दां पितृष्वसु: । प्रसह्य हृतवान् कृष्णो राजन् राज्ञां प्रपश्यताम् ॥ ३१ ॥

rājādhidevyās tanayāṁmitravindāṁ pitṛ-ṣvasuḥprasahya hṛtavān kṛṣṇorājan rājñāṁ prapaśyatām

नग्नजिन्नाम कौशल्य आसीद् राजातिधार्मिक: । तस्य सत्याभवत् कन्या देवी नाग्नजिती नृप ॥ ३२ ॥

nagnajin nāma kauśalyaāsīd rājāti-dhārmikaḥtasya satyābhavat kanyādevī nāgnajitī nṛpa

न तां शेकुर्नृपा वोढुमजित्वा सप्त गोवृषान् । तीक्ष्णश‍ृङ्गान् सुदुर्धर्षान् वीर्यगन्धासहान् खलान् ॥ ३३ ॥

na tāṁ śekur nṛpā voḍhumajitvā sapta-go-vṛṣāntīkṣṇa-śṛṅgān su-durdharṣānvīrya-gandhāsahān khalān

तां श्रुत्वा वृषजिल्ल‍भ्यां भगवान् सात्वतां पति: । जगाम कौशल्यपुरं सैन्येन महता वृत: ॥ ३४ ॥

tāṁ śrutvā vṛṣa-jil-labhyāṁbhagavān sātvatāṁ patiḥjagāma kauśalya-puraṁsainyena mahatā vṛtaḥ

स कोशलपति: प्रीत: प्रत्युत्थानासनादिभि: । अर्हणेनापि गुरुणा पूजयन् प्रतिनन्दित: ॥ ३५ ॥

sa kośala-patiḥ prītaḥpratyutthānāsanādibhiḥarhaṇenāpi guruṇāpūjayan pratinanditaḥ

वरं विलोक्याभिमतं समागतंनरेन्द्रकन्या चकमे रमापतिम् । भूयादयं मे पतिराशिषोऽनल:करोतु सत्या यदि मे धृतो व्रत: ॥ ३६ ॥

varaṁ vilokyābhimataṁ samāgataṁnarendra-kanyā cakame ramā-patimbhūyād ayaṁ me patir āśiṣo ’nalaḥkarotu satyā yadi me dhṛto vrataḥ

यत्पादपङ्कजरज: शिरसा बिभर्तिश्रीरब्जज: सगिरिश: सहलोकपालै: । लीलातनु: स्वकृतसेतुपरीप्सया य:कालेऽदधत्स भगवान् मम केन तुष्येत् ॥ ३७ ॥

yat-pāda-paṅkaja-rajaḥ śirasā bibhartiśṛīr abya-jaḥ sa-giriśaḥ saha loka-pālaiḥlīlā-tanuḥ sva-kṛta-setu-parīpsayā yaḥkāle ’dadhat sa bhagavān mama kena tuṣyet

अर्चितं पुनरित्याह नारायण जगत्पते । आत्मानन्देन पूर्णस्य करवाणि किमल्पक: ॥ ३८ ॥

arcitaṁ punar ity āhanārāyaṇa jagat-pateātmānandena pūrṇasyakaravāṇi kim alpakaḥ

श्रीशुक उवाच तमाह भगवान् हृष्ट: कृतासनपरिग्रह: । मेघगम्भीरया वाचा सस्मितं कुरुनन्दन ॥ ३९ ॥

śrī-śuka uvācatam āha bhagavān hṛṣṭaḥkṛtāsana-parigrahaḥmegha-gambhīrayā vācāsa-smitaṁ kuru-nandana

श्रीभगवानुवाचनरेन्द्र याच्ञा कविभिर्विगर्हिताराजन्यबन्धोर्निजधर्मवर्तिन: । तथापि याचे तव सौहृदेच्छयाकन्यां त्वदीयां न हि शुल्कदा वयम् ॥ ४० ॥

śrī-bhagavān uvācanarendra yācñā kavibhir vigarhitārājanya-bandhor nija-dharma-vartinaḥtathāpi yāce tava sauhṛdecchayākanyāṁ tvadīyāṁ na hi śulka-dā vayam

श्रीराजोवाचकोऽन्यस्तेऽभ्यधिको नाथ कन्यावर इहेप्सित: । गुणैकधाम्नो यस्याङ्गे श्रीर्वसत्यनपायिनी ॥ ४१ ॥

śrī-rājovācako ’nyas te ’bhyadhiko nāthakanyā-vara ihepsitaḥguṇaika-dhāmno yasyāṅgeśrīr vasaty anapāyinī

किन्‍त्‍वस्माभि: कृत: पूर्वं समय: सात्वतर्षभ । पुंसां वीर्यपरीक्षार्थं कन्यावरपरीप्सया ॥ ४२ ॥

kintv asmābhiḥ kṛtaḥ pūrvaṁsamayaḥ sātvatarṣabhapuṁsāṁ vīrya-parīkṣārthaṁkanyā-vara-parīpsayā

सप्तैते गोवृषा वीर दुर्दान्ता दुरवग्रहा: । एतैर्भग्ना: सुबहवो भिन्नगात्रा नृपात्मजा: ॥ ४३ ॥

saptaite go-vṛṣā vīradurdāntā duravagrahāḥetair bhagnāḥ su-bahavobhinna-gātrā nṛpātmajāḥ

यदिमे निगृहीता: स्युस्त्वयैव यदुनन्दन । वरो भवानभिमतो दुहितुर्मे श्रिय:पते ॥ ४४ ॥

yad ime nigṛhītāḥ syustvayaiva yadu-nandanavaro bhavān abhimatoduhitur me śriyaḥ-pate

एवं समयमाकर्ण्य बद्ध्वा परिकरं प्रभु: । आत्मानं सप्तधा कृत्वा न्यगृह्णाल्ल‍ीलयैव तान् ॥ ४५ ॥

evaṁ samayam ākarṇyabaddhvā parikaraṁ prabhuḥātmānaṁ saptadhā kṛtvānyagṛhṇāl līlayaiva tān

बद्ध्वा तान् दामभि: शौरिर्भग्नदर्पान् हतौजस: । व्यकर्षल्ल‍ीलया बद्धान् बालो दारुमयान् यथा ॥ ४६ ॥

baddhvā tān dāmabhiḥ śaurirbhagna-darpān hataujasaḥvyakarsal līlayā baddhānbālo dāru-mayān yathā

तत: प्रीत: सुतां राजा ददौ कृष्णाय विस्मित: । तां प्रत्यगृह्णाद् भगवान् विधिवत् सद‍ृशीं प्रभु: ॥ ४७ ॥

tataḥ prītaḥ sutāṁ rājādadau kṛṣṇāya vismitaḥtāṁ pratyagṛhṇād bhagavānvidhi-vat sadṛśīṁ prabhuḥ

राजपत्न्‍यश्च दुहितु: कृष्णं लब्ध्वा प्रियं पतिम् । लेभिरे परमानन्दं जातश्च परमोत्सव: ॥ ४८ ॥

rāja-patnyaś ca duhituḥkṛṣṇaṁ labdhvā priyaṁ patimlebhire paramānandaṁjātaś ca paramotsavaḥ

शङ्खभेर्यानका नेदुर्गीतवाद्यद्विजाशिष: । नरा नार्य: प्रमुदिता: सुवास:स्रगलङ्कृता: ॥ ४९ ॥

śaṅkha-bhery-ānakā nedurgīta-vādya-dvijāśiṣaḥnarā nāryaḥ pramuditāḥsuvāsaḥ-srag-alaṅkṛtāḥ

दशधेनुसहस्राणि पारिबर्हमदाद् विभु: । युवतीनां त्रिसाहस्रं निष्कग्रीवसुवाससम् ॥ ५० ॥ नवनागसहस्राणि नागाच्छतगुणान् रथान् । रथाच्छतगुणानश्वानश्वाच्छतगुणान् नरान् ॥ ५१ ॥

daśa-dhenu-sahasrāṇipāribarham adād vibhuḥyuvatīnāṁ tri-sāhasraṁniṣka-grīva-suvāsasam

दम्पती रथमारोप्य महत्या सेनया वृतौ । स्‍नेहप्रक्लिन्नहृदयो यापयामास कोशल: ॥ ५२ ॥

dampatī ratham āropyamahatyā senayā vṛtausneha-praklinna-hṛdayoyāpayām āsa kośalaḥ

श्रुत्वैतद् रुरुधुर्भूपा नयन्तं पथि कन्यकाम् । भग्नवीर्या: सुदुर्मर्षा यदुभिर्गोवृषै: पुरा ॥ ५३ ॥

śrutvaitad rurudhur bhūpānayantaṁ pathi kanyakāmbhagna-vīryāḥ su-durmarṣāyadubhir go-vṛṣaiḥ purā

तानस्यत: शरव्रातान् बन्धुप्रियकृदर्जुन: । गाण्डीवी कालयामास सिंह: क्षुद्रमृगानिव ॥ ५४ ॥

tān asyataḥ śara-vrātānbandhu-priya-kṛd arjunaḥgāṇḍīvī kālayām āsasiṁhaḥ kṣudra-mṛgān iva

पारिबर्हमुपागृह्य द्वारकामेत्य सत्यया । रेमे यदूनामृषभो भगवान् देवकीसुत: ॥ ५५ ॥

pāribarham upāgṛhyadvārakām etya satyayāreme yadūnām ṛṣabhobhagavān devakī-sutaḥ

श्रुतकीर्ते: सुतां भद्रां उपयेमे पितृष्वसु: । कैकेयीं भ्रातृभिर्दत्तां कृष्ण: सन्तर्दनादिभि: ॥ ५६ ॥

śrutakīrteḥ sutāṁ bhadrāṁupayeme pitṛ-ṣvasuḥkaikeyīṁ bhrātṛbhir dattāṁkṛṣṇaḥ santardanādibhiḥ

सुतां च मद्राधिपतेर्लक्ष्मणां लक्षणैर्युताम् । स्वयंवरे जहारैक: स सुपर्ण: सुधामिव ॥ ५७ ॥

sutāṁ ca madrādhipaterlakṣmaṇāṁ lakṣaṇair yatāmsvayaṁvare jahāraikaḥsa suparṇaḥ sudhām iva

अन्याश्चैवंविधा भार्या: कृष्णस्यासन् सहस्रश: । भौमं हत्वा तन्निरोधादाहृताश्चारुदर्शना: ॥ ५८ ॥

anyāś caivaṁ-vidhā bhāryāḥkṛṣṇasyāsan sahasraśaḥbhaumaṁ hatvā tan-nirodhādāhṛtāś cāru-darśanāḥ