Canto 10, Chapter 59

श्रीराजोवाचयथा हतो भगवता भौमो येने च ता: स्‍त्रिय: । निरुद्धा एतदाचक्ष्व विक्रमं शार्ङ्गधन्वन: ॥ १ ॥

śrī-rājovāca yathā hato bhagavatābhaumo yene ca tāḥ striyaḥniruddhā etad ācakṣvavikramaṁ śārṅga-dhanvanaḥ

श्रीशुक उवाच इन्द्रेण हृतछत्रेण हृतकुण्डलबन्धुना । हृतामराद्रिस्थानेन ज्ञापितो भौमचेष्टितम् । सभार्यो गरुडारूढ: प्राग्ज्योतिषपुरं ययौ ॥ २ ॥ गिरिदुर्गै: शस्‍त्रदुर्गैर्जलाग्‍न्यनिलदुर्गमम् । मुरपाशायुतैर्घोरैर्द‍ृढै: सर्वत आवृतम् ॥ ३ ॥

śrī-śuka uvācaindreṇa hṛta-chatreṇahṛta-kuṇḍala-bandhunāhṛtāmarādri-sthānenajñāpito bhauma-ceṣṭitam

गदया निर्बिभेदाद्रीन् शस्‍त्रदुर्गाणि सायकै: । चक्रेणाग्निं जलं वायुं मुरपाशांस्तथासिना ॥ ४ ॥

gadayā nirbibhedādrīnśastra-durgāṇi sāyakaiḥcakreṇāgniṁ jalaṁ vāyuṁmura-pāśāṁs tathāsinā

शङ्खनादेन यन्त्राणि हृदयानि मनस्विनाम् । प्राकारं गदया गुर्व्या निर्बिभेद गदाधर: ॥ ५ ॥

śaṅkha-nādena yantrāṇihṛdayāni manasvināmprākāraṁ gadayā gurvyānirbibheda gadādharaḥ

पाञ्चजन्यध्वनिं श्रुत्वा युगान्तशनिभीषणम् । मुर: शयान उत्तस्थौ दैत्य: पञ्चशिरा जलात् ॥ ६ ॥

pāñcajanya-dhvaniṁ śrutvāyugāntaśani-bhīṣaṇammuraḥ śayāna uttasthaudaityaḥ pañca-śirā jalāt

त्रिशूलमुद्यम्य सुदुर्निरीक्षणोयुगान्तसूर्यानलरोचिरुल्बण: । ग्रसंस्‍त्रिलोकीमिव पञ्चभिर्मुखै-रभ्यद्रवत्तार्क्ष्यसुतं यथोरग: ॥ ७ ॥

tri-śūlam udyamya su-durnirīkṣaṇoyugānta-sūryānala-rocir ulbaṇaḥgrasaṁs tri-lokīm iva pañcabhir mukhairabhyadravat tārkṣya-sutaṁ yathoragaḥ

आविध्य शूलं तरसा गरुत्मतेनिरस्य वक्त्रैर्व्यनदत्स पञ्चभि: । स रोदसी सर्वदिशोऽम्बरं महा-नापूरयन्नण्डकटाहमावृणोत् ॥ ८ ॥

āvidhya śūlaṁ tarasā garutmatenirasya vaktrair vyanadat sa pañcabhiḥsa rodasī sarva-diśo ’mbaraṁ mahānāpūrayann aṇḍa-kaṭāham āvṛṇot

तदापतद् वै त्रिशिखं गरुत्मतेहरि: शराभ्यामभिनत्‍त्रिधोजसा । मुखेषु तं चापि शरैरताडयत्तस्मै गदां सोऽपि रुषा व्यमुञ्चत ॥ ९ ॥

tadāpatad vai tri-śikhaṁ garutmatehariḥ śarābhyām abhinat tridhojasāmukheṣu taṁ cāpi śarair atāḍayattasmai gadāṁ so ’pi ruṣā vyamuñcata

तामापतन्तीं गदया गदां मृधेगदाग्रजो निर्बिभिदे सहस्रधा । उद्यम्य बाहूनभिधावतोऽजित:शिरांसि चक्रेण जहार लीलया ॥ १० ॥

tām āpatantīṁ gadayā gadāṁ mṛdhegadāgrajo nirbibhide sahasradhāudyamya bāhūn abhidhāvato ’jitaḥśirāṁsi cakreṇa jahāra līlayā

व्यसु: पपाताम्भसि कृत्तशीर्षोनिकृत्तश‍ृङ्गोऽद्रिरिवेन्द्रतेजसा । तस्यात्मजा: सप्त पितुर्वधातुरा:प्रतिक्रियामर्षजुष: समुद्यता: ॥ ११ ॥

vyasuḥ papātāmbhasi kṛtta-śīrṣonikṛtta-śṛṅgo ’drir ivendra-tejasātasyātmajāḥ sapta pitur vadhāturāḥpratikriyāmarṣa-juṣaḥ samudyatāḥ

ताम्रोऽन्तरिक्ष: श्रवणो विभावसु-र्वसुर्नभस्वानरुणश्च सप्तम: । पीठं पुरस्कृत्य चमूपतिं मृधेभौमप्रयुक्ता निरगन् धृतायुधा: ॥ १२ ॥

tāmro ’ntarikṣaḥ śravaṇo vibhāvasurvasur nabhasvān aruṇaś ca saptamaḥpīṭhaṁ puraskṛtya camū-patiṁ mṛdhebhauma-prayuktā niragan dhṛtāyudhāḥ

प्रायुञ्जतासाद्य शरानसीन् गदा:शक्त्यृष्टिशूलान्यजिते रुषोल्बणा: । तच्छस्‍त्रकूटं भगवान् स्वमार्गणै-रमोघवीर्यस्तिलशश्चकर्त ह ॥ १३ ॥

prāyuñjatāsādya śarān asīn gadāḥśakty-ṛṣṭi-śūlāny ajite ruṣolbaṇāḥtac-chastra-kūṭaṁ bhagavān sva-mārgaṇairamogha-vīryas tilaśaś cakarta ha

तान् पीठमुख्याननयद् यमक्षयंनिकृत्तशीर्षोरुभुजाङ्‍‍घ्रिवर्मण: । स्वानीकपानच्युतचक्रसायकै-स्तथा निरस्तान् नरको धरासुत: । निरीक्ष्य दुर्मर्षण आस्रवन्मदै-र्गजै: पयोधिप्रभवैर्निराक्रमात् ॥ १४ ॥

tān pīṭha-mukhyān anayad yama-kṣayaṁnikṛtta-śīrṣoru-bhujāṅghri-varmaṇaḥsvānīka-pān acyuta-cakra-sāyakaistathā nirastān narako dharā-sutaḥnirīkṣya durmarṣaṇa āsravan-madairgajaiḥ payodhi-prabhavair nirākramāt

द‍ृष्ट्वा सभार्यं गरुडोपरि स्थितंसूर्योपरिष्टात् सतडिद् घनं यथा । कृष्णं स तस्मै व्यसृजच्छतघ्नींयोधाश्च सर्वे युगपच्च विव्यधु: ॥ १५ ॥

dṛṣṭvā sa-bhāryaṁ garuḍopari sthitaṁsūryopariṣṭāt sa-taḍid ghanaṁ yathākṛṣṇaṁ sa tasmai vyasṛjac chata-ghnīṁyodhāś ca sarve yugapac ca vivyadhuḥ

तद् भौमसैन्यं भगवान् गदाग्रजोविचित्रवाजैर्निशितै: शिलीमुखै: । निकृत्तबाहूरुशिरोध्रविग्रहंचकार तर्ह्येव हताश्वकुञ्जरम् ॥ १६ ॥

tad bhauma-sainyaṁ bhagavān gadāgrajovicitra-vājair niśitaiḥ śilīmukhaiḥnikṛtta-bāhūru-śirodhra-vigrahaṁcakāra tarhy eva hatāśva-kuñjaram

यानि योधै: प्रयुक्तानि शस्‍त्रास्‍त्राणि कुरूद्वह । हरिस्तान्यच्छिनत्तीक्ष्णै: शरैरेकैकशस्‍त्रिभि: ॥ १७ ॥ उह्यमान: सुपर्णेन पक्षाभ्यां निघ्नता गजान् । गुरुत्मता हन्यमानास्तुण्डपक्षनखेर्गजा: ॥ १८ ॥ पुरमेवाविशन्नार्ता नरको युध्ययुध्यत ॥ १९ ॥

yāni yodhaiḥ prayuktāniśastrāstrāṇi kurūdvahaharis tāny acchinat tīkṣṇaiḥśarair ekaikaśas trībhiḥ

द‍ृष्ट्वा विद्रावितं सैन्यं गरुडेनार्दितं स्वकं । तं भौम: प्राहरच्छक्त्या वज्र: प्रतिहतो यत: । नाकम्पत तया विद्धो मालाहत इव द्विप: ॥ २० ॥

dṛṣṭvā vidrāvitaṁ sainyaṁgaruḍenārditaṁ svakaṁtaṁ bhaumaḥ prāharac chaktyāvajraḥ pratihato yataḥnākampata tayā viddhomālāhata iva dvipaḥ

शूलं भौमोऽच्युतं हन्तुमाददे वितथोद्यम: । तद्विसर्गात् पूर्वमेव नरकस्य शिरो हरि: । अपाहरद् गजस्थस्य चक्रेण क्षुरनेमिना ॥ २१ ॥

śūlaṁ bhaumo ’cyutaṁ hantumādade vitathodyamaḥtad-visargāt pūrvam evanarakasya śiro hariḥapāharad gaja-sthasyacakreṇa kṣura-neminā

सकुण्डलं चारुकिरीटभूषणंबभौ पृथिव्यां पतितं समुज्ज्वलम् । हा हेति साध्वित्यृषय: सुरेश्वरामाल्यैर्मुकुन्दं विकिरन्त ईडिरे ॥ २२ ॥

sa-kuṇḍalaṁ cāru-kirīṭa-bhūṣaṇaṁbabhau pṛthivyāṁ patitam samujjvalamha heti sādhv ity ṛṣayaḥ sureśvarāmālyair mukundaṁ vikiranta īdire

ततश्च भू: कृष्णमुपेत्य कुण्डलेप्रतप्तजाम्बूनदरत्नभास्वरे । सवैजयन्त्या वनमालयार्पयत्प्राचेतसं छत्रमथो महामणिम् ॥ २३ ॥

tataś ca bhūḥ kṛṣṇam upetya kuṇḍalepratapta-jāmbūnada-ratna-bhāsvaresa-vaijayantyā vana-mālayārpayatprācetasaṁ chatram atho mahā-maṇim

अस्तौषीदथ विश्वेशं देवी देववरार्चितम् । प्राञ्जलि: प्रणता राजन् भक्तिप्रवणया धिया ॥ २४ ॥

astauṣīd atha viśveśaṁdevī deva-varārcitamprāñjaliḥ praṇatā rājanbhakti-pravaṇayā dhiyā

भूमिरुवाचनमस्ते देवदेवेश शङ्खचक्रगदाधर । भक्तेच्छोपात्तरूपाय परमात्मन् नमोऽस्तु ते ॥ २५ ॥

bhūmir uvācanamas te deva-deveśaśaṅkha-cakra-gadā-dharabhaktecchopātta-rūpāyaparamātman namo ’stu te

नम: पङ्कजनाभाय नम: पङ्कजमालिने । नम: पङ्कजनेत्राय नमस्ते पङ्कजाङ्‍‍घ्रये ॥ २६ ॥

namaḥ paṅkaja-nābhāyanamaḥ paṅkaja-mālinenamaḥ paṅkaja-netrāyanamas te paṅkajāṅghraye

नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय विष्णवे । पुरुषायादिबीजाय पूर्णबोधाय ते नम: ॥ २७ ॥

namo bhagavate tubhyaṁvāsudevāya viṣṇavepuruṣāyādi-bījāyapūrṇa-bodhāya te namaḥ

अजाय जनयित्रेऽस्य ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । परावरात्मन् भूतात्मन् परमात्मन् नमोऽस्तु ते ॥ २८ ॥

ajāya janayitre ’syabrahmaṇe ’nanta-śaktayeparāvarātman bhūtātmanparamātman namo ’stu te

त्वं वै सिसृक्षुरज उत्कटं प्रभोतमो निरोधाय बिभर्ष्यसंवृत: । स्थानाय सत्त्वं जगतो जगत्पतेकाल: प्रधानं पुरुषो भवान् पर: ॥ २९ ॥

tvaṁ vai sisṛkṣur aja utkaṭaṁ prabhotamo nirodhāya bibharṣy asaṁvṛtaḥsthānāya sattvaṁ jagato jagat-patekālaḥ pradhānaṁ puruṣo bhavān paraḥ

अहं पयो ज्योतिरथानिलो नभोमात्राणि देवा मन इन्द्रियाणि । कर्ता महानित्यखिलं चराचरंत्वय्यद्वितीये भगवन्नयं भ्रम: ॥ ३० ॥

ahaṁ payo jyotir athānilo nabhomātrāṇi devā mana indriyāṇikartā mahān ity akhilaṁ carācaraṁtvayy advitīye bhagavan ayaṁ bhramaḥ

तस्यात्मजोऽयं तव पादपङ्कजंभीत: प्रपन्नार्तिहरोपसादित: । तत् पालयैनं कुरु हस्तपङ्कजंशिरस्यमुष्याखिलकल्मषापहम् ॥ ३१ ॥

tasyātmajo ’yaṁ tava pāda-paṅkajaṁbhītaḥ prapannārti-haropasāditaḥtat pālayainaṁ kuru hasta-paṅkajaṁśirasy amuṣyākhila-kalmaṣāpaham

श्रीशुक उवाच इति भूम्यर्थितो वाग्भिर्भगवान् भक्तिनम्रया । दत्त्वाभयं भौमगृहं प्राविशत् सकलर्द्धिमत् ॥ ३२ ॥

śrī-śuka uvācaiti bhūmy-arthito vāgbhirbhagavān bhakti-namrayādattvābhayaṁ bhauma-gṛhamprāviśat sakalarddhimat

तत्र राजन्यकन्यानां षट्‍सहस्राधिकायुतम् । भौमाहृतानां विक्रम्य राजभ्यो दद‍ृशे हरि: ॥ ३३ ॥

tatra rājanya-kanyānāṁṣaṭ-sahasrādhikāyutambhaumāhṛtānāṁ vikramyarājabhyo dadṛśe hariḥ

तं प्रविष्टं स्‍त्रियो वीक्ष्य नरवर्यं विमोहिता: । मनसा वव्रिरेऽभीष्टं पतिं दैवोपसादितम् ॥ ३४ ॥

tam praviṣṭaṁ striyo vīkṣyanara-varyaṁ vimohitāḥmanasā vavrire ’bhīṣṭaṁpatiṁ daivopasāditam

भूयात् पतिरयं मह्यं धाता तदनुमोदताम् । इति सर्वा: पृथक् कृष्णे भावेन हृदयं दधु: ॥ ३५ ॥

bhūyāt patir ayaṁ mahyaṁdhātā tad anumodatāmiti sarvāḥ pṛthak kṛṣṇebhāvena hṛdayaṁ dadhuḥ

ता: प्राहिणोद्‍द्वारवतीं सुमृष्टविरजोऽम्बरा: । नरयानैर्महाकोशान् रथाश्वान् द्रविणं महत् ॥ ३६ ॥

tāḥ prāhiṇod dvāravatīṁsu-mṛṣṭa-virajo-’mbarāḥnara-yānair mahā-kośānrathāśvān draviṇaṁ mahāt

ऐरावतकुलेभांश्च चतुर्दन्तांस्तरस्विन: । पाण्डुरांश्च चतु:षष्टिं प्रेरयामास केशव: ॥ ३७ ॥

airāvata-kulebhāṁś cacatur-dantāṁs tarasvinaḥpāṇḍurāṁś ca catuḥ-ṣaṣṭiṁprerayām āsa keśavaḥ

गत्वा सुरेन्द्रभवनं दत्त्वादित्यै च कुण्डले । पूजितस्‍त्रिदशेन्द्रेण महेन्द्रय‍ाण्या च सप्रिय: ॥ ३८ ॥ चोदितो भार्ययोत्पाट्य पारिजातं गरुत्मति । आरोप्य सेन्द्रान् विबुधान् निर्जित्योपानयत्पुरम् ॥ ३९ ॥

gatvā surendra-bhavanaṁdattvādityai ca kuṇḍalepūjitas tridaśendreṇamahendryāṇyā ca sa-priyaḥ

स्थापित: सत्यभामाया गृहोद्यानोपशोभन: । अन्वगुर्भ्रमरा: स्वर्गात् तद्गन्धासवलम्पटा: ॥ ४० ॥

sthāpitaḥ satyabhāmāyāgṛhodyānopaśobhanaḥanvagur bhramarāḥ svargāttad-gandhāsava-lampaṭāḥ

ययाच आनम्य किरीटकोटिभि:पादौ स्पृशन्नच्युतमर्थसाधनम् । सिद्धार्थ एतेन विगृह्यते महा-नहो सुराणां च तमो धिगाढ्यताम् ॥ ४१ ॥

yayāca ānamya kirīṭa-koṭibhiḥpādau spṛśann acyutam artha-sādhanamsiddhārtha etena vigṛhyate mahānaho surāṇāṁ ca tamo dhig āḍhyatām

अथो मुहूर्त एकस्मिन् नानागारेषु ता: स्‍त्रिय: । यथोपयेमे भगवान् तावद् रूपधरोऽव्यय: ॥ ४२ ॥

atho muhūrta ekasminnānāgāreṣu tāḥ striyaḥyathopayeme bhagavāntāvad-rūpa-dharo ’vyayaḥ

गृहेषु तासामनपाय्यतर्ककृ-न्निरस्तसाम्यातिशयेष्ववस्थित: । रेमे रमाभिर्निजकामसम्प्लुतोयथेतरो गार्हकमेधिकांश्चरन् ॥ ४३ ॥

gṛheṣu tāsām anapāyy atarka-kṛnnirasta-sāmyātiśayeṣv avasthitaḥreme ramābhir nija-kāma-samplutoyathetaro gārhaka-medhikāṁś caran

इत्थं रमापतिमवाप्य पतिं स्‍त्रियस्ताब्रह्मादयोऽपि न विदु: पदवीं यदीयाम् । भेजुर्मुदाविरतमेधितयानुराग-हासावलोकनवसङ्गमजल्पलज्जा: ॥ ४४ ॥

itthaṁ ramā-patim avāpya patiṁ striyas tābrahmādayo ’pi na viduḥ padavīṁ yadīyāmbhejur mudāviratam edhitayānurāgahāsāvaloka-nava-saṅgama-jalpa-lajjāḥ

प्रत्युद्गमासनवरार्हणपादशौच-ताम्बूलविश्रमणवीजनगन्धमाल्यै: । केशप्रसारशयनस्‍नपनोपहार्यै-र्दासीशता अपि विभोर्विदधु: स्म दास्यम् ॥ ४५ ॥

pratyudgamāsana-varārhaṇa-pada-śauca-tāmbūla-viśramaṇa-vījana-gandha-mālyaiḥkeśa-prasāra-śayana-snapanopahāryaiḥdāsī-śatā api vibhor vidadhuḥ sma dāsyam