Canto 5, Chapter 10

श्रीशुक उवाच अथ सिन्धुसौवीरपते रहूगणस्य व्रजत इक्षुमत्यास्तटे तत्कुलपतिना शिबिकावाहपुरुषान्वेषणसमये दैवेनोपसादित: स द्विजवर उपलब्ध एष पीवा युवा संहननाङ्गो गोखरवद्धुरं वोढुमलमिति पूर्वविष्टिगृहीतै: सह गृहीत: प्रसभमतदर्ह उवाह शिबिकां स महानुभाव: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaatha sindhu-sauvīra-pate rahūgaṇasya vrajata ikṣumatyās taṭe tat-kula-patinā śibikā-vāha-puruṣānveṣaṇa-samaye daivenopasāditaḥ sa dvija-vara upalabdha eṣa pīvā yuvā saṁhananāṅgo go-kharavad dhuraṁ voḍhum alam iti pūrva-viṣṭi-gṛhītaiḥ saha gṛhītaḥ prasabham atad-arha uvāha śibikāṁ sa mahānubhāvaḥ.

यदा हि द्विजवरस्येषुमात्रावलोकानुगतेर्न समाहिता पुरुषगतिस्तदा विषमगतां स्वशिबिकां रहूगण उपधार्य पुरुषानधिवहत आह हे वोढार: साध्वतिक्रमत किमिति विषममुह्यते यानमिति ॥ २ ॥

yadā hi dvija-varasyeṣu-mātrāvalokānugater na samāhitā puruṣa-gatis tadā viṣama-gatāṁ sva-śibikāṁ rahūgaṇa upadhārya puruṣān adhivahata āha he voḍhāraḥ sādhv atikramata kim iti viṣamam uhyate yānam iti.

अथ त ईश्वरवच: सोपालम्भमुपाकर्ण्योपायतुरीयाच्छङ्कितमनसस्तं विज्ञापयांबभूवु: ॥ ३ ॥

atha ta īśvara-vacaḥ sopālambham upākarṇyopāya-turīyāc chaṅkita-manasas taṁ vijñāpayāṁ babhūvuḥ.

न वयं नरदेव प्रमत्ता भवन्नियमानुपथा: साध्वेव वहाम: । अयमधुनैव नियुक्तोऽपि न द्रुतं व्रजति नानेन सह वोढुमु ह वयं पारयाम इति ॥ ४ ॥

na vayaṁ nara-deva pramattā bhavan-niyamānupathāḥ sādhv eva vahāmaḥ. ayam adhunaiva niyukto ’pi na drutaṁ vrajati nānena saha voḍhum u ha vayaṁ pārayāma iti.

सांसर्गिको दोष एव नूनमेकस्यापि सर्वेषां सांसर्गिकाणां भवितुमर्हतीति निश्चित्य निशम्य कृपणवचो राजा रहूगण उपासितवृद्धोऽपि निसर्गेण बलात्कृत ईषदुत्थितमन्युरविस्पष्टब्रह्मतेजसं जातवेदसमिव रजसाऽऽवृतमतिराह ॥ ५ ॥

sāṁsargiko doṣa eva nūnam ekasyāpi sarveṣāṁ sāṁsargikāṇāṁ bhavitum arhatīti niścitya niśamya kṛpaṇa-vaco rājā rahūgaṇa upāsita-vṛddho ’pi nisargeṇa balāt kṛta īṣad-utthita-manyur avispaṣṭa-brahma-tejasaṁ jāta-vedasam iva rajasāvṛta-matir āha.

अहो कष्टं भ्रातर्व्यक्तमुरुपरिश्रान्तो दीर्घमध्वानमेक एव ऊहिवान् सुचिरं नातिपीवा न संहननाङ्गो जरसा चोपद्रुतो भवान् सखे नो एवापर एते सङ्घट्टिन इति बहुविप्रलब्धोऽप्यविद्यया रचितद्रव्यगुणकर्माशयस्वचरमकलेवरेऽवस्तुनि संस्थानविशेषेऽहं ममेत्यनध्यारोपितमिथ्याप्रत्ययो ब्रह्मभूतस्तूष्णीं शिबिकां पूर्ववदुवाह ॥ ६ ॥

aho kaṣṭaṁ bhrātar vyaktam uru-pariśrānto dīrgham adhvānam eka eva ūhivān suciraṁ nāti-pīvā na saṁhananāṅgo jarasā copadruto bhavān sakhe no evāpara ete saṅghaṭṭina iti bahu-vipralabdho ’py avidyayā racita-dravya-guṇa-karmāśaya-sva-carama-kalevare ’vastuni saṁsthāna-viśeṣe ’haṁ mamety anadhyāropita-mithyā-pratyayo brahma-bhūtas tūṣṇīṁ śibikāṁ pūrvavad uvāha.

अथ पुन: स्वशिबिकायां विषमगतायां प्रकुपित उवाच रहूगण: किमिदमरे त्वं जीवन्मृतो मां कदर्थीकृत्य भर्तृशासनमतिचरसि प्रमत्तस्य च ते करोमि चिकित्सां दण्डपाणिरिव जनताया यथा प्रकृतिं स्वां भजिष्यस इति ॥ ७ ॥

atha punaḥ sva-śibikāyāṁ viṣama-gatāyāṁ prakupita uvāca rahūgaṇaḥ kim idam are tvaṁ jīvan-mṛto māṁ kadarthī-kṛtya bhartṛ-śāsanam aticarasi pramattasya ca te karomi cikitsāṁ daṇḍa-pāṇir iva janatāyā yathā prakṛtiṁ svāṁ bhajiṣyasa iti.

एवं बह्वबद्धमपि भाषमाणं नरदेवाभिमानं रजसा तमसानुविद्धेन मदेन तिरस्कृताशेषभगवत्प्रियनिकेतं पण्डितमानिनं स भगवान् ब्राह्मणो ब्रह्मभूतसर्वभूतसुहृदात्मा योगेश्वरचर्यायां नातिव्युत्पन्नमतिं स्मयमान इव विगतस्मय इदमाह ॥ ८ ॥

evaṁ bahv abaddham api bhāṣamāṇaṁ nara-devābhimānaṁ rajasā tamasānuviddhena madena tiraskṛtāśeṣa-bhagavat-priya-niketaṁ paṇḍita-māninaṁ sa bhagavān brāhmaṇo brahma-bhūta-sarva-bhūta-suhṛd-ātmā yogeśvara-caryāyāṁ nāti-vyutpanna-matiṁ smayamāna iva vigata-smaya idam āha.

ब्राह्मण उवाच त्वयोदितं व्यक्तमविप्रलब्धंभर्तु: स मे स्याद्यदि वीर भार: । गन्तुर्यदि स्यादधिगम्यमध्वापीवेति राशौ न विदां प्रवाद: ॥ ९ ॥

brāhmaṇa uvācatvayoditaṁ vyaktam avipralabdhaṁbhartuḥ sa me syād yadi vīra bhāraḥgantur yadi syād adhigamyam adhvāpīveti rāśau na vidāṁ pravādaḥ

स्थौल्यं कार्श्यं व्याधय आधयश्चक्षुत्तृड् भयं कलिरिच्छा जरा च । निद्रा रतिर्मन्युरहंमद: शुचोदेहेन जातस्य हि मे न सन्ति ॥ १० ॥

sthaulyaṁ kārśyaṁ vyādhaya ādhayaś cakṣut tṛḍ bhayaṁ kalir icchā jarā canidrā ratir manyur ahaṁ madaḥ śucodehena jātasya hi me na santi

जीवन्मृतत्वं नियमेन राजन्आद्यन्तवद्यद्विकृतस्य द‍ृष्टम् । स्वस्वाम्यभावो ध्रुव ईड्य यत्रतर्ह्युच्यतेऽसौ विधिकृत्ययोग: ॥ ११ ॥

jīvan-mṛtatvaṁ niyamena rājanādyantavad yad vikṛtasya dṛṣṭamsva-svāmya-bhāvo dhruva īḍya yatratarhy ucyate ’sau vidhikṛtya-yogaḥ

विशेषबुद्धेर्विवरं मनाक् चपश्याम यन्न व्यवहारतोऽन्यत् । क ईश्वरस्तत्र किमीशितव्यंतथापि राजन् करवाम किं ते ॥ १२ ॥

viśeṣa-buddher vivaraṁ manāk capaśyāma yan na vyavahārato ’nyatka īśvaras tatra kim īśitavyaṁtathāpi rājan karavāma kiṁ te

उन्मत्तमत्तजडवत्स्वसंस्थांगतस्य मे वीर चिकित्सितेन । अर्थ: कियान् भवता शिक्षितेनस्तब्धप्रमत्तस्य च पिष्टपेष: ॥ १३ ॥

unmatta-matta-jaḍavat sva-saṁsthāṁgatasya me vīra cikitsitenaarthaḥ kiyān bhavatā śikṣitenastabdha-pramattasya ca piṣṭapeṣaḥ

श्रीशुक उवाच एतावदनुवादपरिभाषया प्रत्युदीर्य मुनिवर उपशमशील उपरतानात्म्यनिमित्त उपभोगेन कर्मारब्धं व्यपनयन् राजयानमपि तथोवाह ॥ १४ ॥

śrī-śuka uvācaetāvad anuvāda-paribhāṣayā pratyudīrya muni-vara upaśama-śīla uparatānātmya-nimitta upabhogena karmārabdhaṁ vyapanayan rāja-yānam api tathovāha.

स चापि पाण्डवेय सिन्धुसौवीरपतिस्तत्त्वजिज्ञासायां सम्यक्‌श्रद्धयाधिकृताधिकारस्तद्‌धृदयग्रन्थिमोचनं द्विजवच आश्रुत्य बहुयोगग्रन्थसम्मतं त्वरयावरुह्य शिरसा पादमूलमुपसृत: क्षमापयन् विगतनृपदेवस्मय उवाच ॥ १५ ॥

sa cāpi pāṇḍaveya sindhu-sauvīra-patis tattva-jijñāsāyāṁ samyak-śraddhayādhikṛtādhikāras tad dhṛdaya-granthi-mocanaṁ dvija-vaca āśrutya bahu-yoga-grantha-sammataṁ tvarayāvaruhya śirasā pāda-mūlam upasṛtaḥ kṣamāpayan vigata-nṛpa-deva-smaya uvāca.

कस्त्वं निगूढश्चरसि द्विजानांबिभर्षि सूत्रं कतमोऽवधूत: । कस्यासि कुत्रत्य इहापि कस्मात्क्षेमाय नश्चेदसि नोत शुक्ल: ॥ १६ ॥

kas tvaṁ nigūḍhaś carasi dvijānāṁbibharṣi sūtraṁ katamo ’vadhūtaḥkasyāsi kutratya ihāpi kasmātkṣemāya naś ced asi nota śuklaḥ

नाहं विशङ्के सुरराजवज्रा-न्न त्र्यक्षशूलान्न यमस्य दण्डात् । नाग्‍न्‍यर्कसोमानिलवित्तपास्त्रा-च्छङ्के भृशं ब्रह्मकुलावमानात् ॥ १७ ॥

nāhaṁ viśaṅke sura-rāja-vajrānna tryakṣa-śūlān na yamasya daṇḍātnāgny-arka-somānila-vittapāstrācchaṅke bhṛśaṁ brahma-kulāvamānāt

तद्ब्रूह्यसङ्गो जडवन्निगूढ-विज्ञानवीर्यो विचरस्यपार: । वचांसि योगग्रथितानि साधोन न: क्षमन्ते मनसापि भेत्तुम् ॥ १८ ॥

tad brūhy asaṅgo jaḍavan nigūḍha-vijñāna-vīryo vicarasy apāraḥvacāṁsi yoga-grathitāni sādhona naḥ kṣamante manasāpi bhettum

अहं च योगेश्वरमात्मतत्त्व-विदां मुनीनां परमं गुरुं वै । प्रष्टुं प्रवृत्त: किमिहारणं तत्साक्षाद्धरिं ज्ञानकलावतीर्णम् ॥ १९ ॥

ahaṁ ca yogeśvaram ātma-tattva-vidāṁ munīnāṁ paramaṁ guruṁ vaipraṣṭuṁ pravṛttaḥ kim ihāraṇaṁ tatsākṣād dhariṁ jñāna-kalāvatīrṇam

स वै भवाँल्लोकनिरीक्षणार्थ-मव्यक्तलिङ्गो विचरत्यपिस्वित् । योगेश्वराणां गतिमन्धबुद्धि:कथं विचक्षीत गृहानुबन्ध: ॥ २० ॥

sa vai bhavāḻ loka-nirīkṣaṇārthamavyakta-liṅgo vicaraty api svityogeśvarāṇāṁ gatim andha-buddhiḥkathaṁ vicakṣīta gṛhānubandhaḥ

द‍ृष्ट: श्रम: कर्मत आत्मनो वैभर्तुर्गन्तुर्भवतश्चानुमन्ये । यथासतोदानयनाद्यभावात्समूल इष्टो व्यवहारमार्ग: ॥ २१ ॥

dṛṣṭaḥ śramaḥ karmata ātmano vaibhartur gantur bhavataś cānumanyeyathāsatodānayanādy-abhāvātsamūla iṣṭo vyavahāra-mārgaḥ

स्थाल्यग्नितापात्पयसोऽभिताप-स्तत्तापतस्तण्डुलगर्भरन्धि: । देहेन्द्रियास्वाशयसन्निकर्षात्तत्संसृति: पुरुषस्यानुरोधात् ॥ २२ ॥

sthāly-agni-tāpāt payaso ’bhitāpastat-tāpatas taṇḍula-garbha-randhiḥdehendriyāsvāśaya-sannikarṣāttat-saṁsṛtiḥ puruṣasyānurodhāt

शास्ताभिगोप्ता नृपति: प्रजानांय: किङ्करो वै न पिनष्टि पिष्टम् । स्वधर्ममाराधनमच्युतस्ययदीहमानो विजहात्यघौघम् ॥ २३ ॥

śāstābhigoptā nṛpatiḥ prajānāṁyaḥ kiṅkaro vai na pinaṣṭi piṣṭamsva-dharmam ārādhanam acyutasyayad īhamāno vijahāty aghaugham

तन्मे भवान्नरदेवाभिमान-मदेन तुच्छीकृतसत्तमस्य । कृषीष्ट मैत्रीद‍ृशमार्तबन्धोयथा तरे सदवध्यानमंह: ॥ २४ ॥

tan me bhavān nara-devābhimāna-madena tucchīkṛta-sattamasyakṛṣīṣṭa maitrī-dṛśam ārta-bandhoyathā tare sad-avadhyānam aṁhaḥ

न विक्रिया विश्वसुहृत्सखस्यसाम्येन वीताभिमतेस्तवापि । महद्विमानात् स्वकृताद्धि माद‍ृङ्नङ्‌क्ष्यत्यदूरादपि शूलपाणि: ॥ २५ ॥

na vikriyā viśva-suhṛt-sakhasyasāmyena vītābhimates tavāpimahad-vimānāt sva-kṛtād dhi mādṛṅnaṅkṣyaty adūrād api śūlapāṇiḥ