Canto 5, Chapter 11

ब्राह्मण उवाच अकोविद: कोविदवादवादान्वदस्यथो नातिविदां वरिष्ठ: । न सूरयो हि व्यवहारमेनंतत्त्वावमर्शेन सहामनन्ति ॥ १ ॥

brāhmaṇa uvācaakovidaḥ kovida-vāda-vādānvadasy atho nāti-vidāṁ variṣṭhaḥna sūrayo hi vyavahāram enaṁtattvāvamarśena sahāmananti

तथैव राजन्नुरुगार्हमेध-वितानविद्योरुविजृम्भितेषु । न वेदवादेषु हि तत्त्ववाद:प्रायेण शुद्धो नु चकास्ति साधु: ॥ २ ॥

tathaiva rājann uru-gārhamedha-vitāna-vidyoru-vijṛmbhiteṣuna veda-vādeṣu hi tattva-vādaḥprāyeṇa śuddho nu cakāsti sādhuḥ

न तस्य तत्त्वग्रहणाय साक्षाद्वरीयसीरपि वाच: समासन् । स्वप्ने निरुक्त्या गृहमेधिसौख्यंन यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यात् ॥ ३ ॥

na tasya tattva-grahaṇāya sākṣādvarīyasīr api vācaḥ samāsansvapne niruktyā gṛhamedhi-saukhyaṁna yasya heyānumitaṁ svayaṁ syāt

यावन्मनो रजसा पूरुषस्यसत्त्वेन वा तमसा वानुरुद्धम् । चेतोभिराकूतिभिरातनोतिनिरङ्कुशं कुशलं चेतरं वा ॥ ४ ॥

yāvan mano rajasā pūruṣasyasattvena vā tamasā vānuruddhamcetobhir ākūtibhir ātanotiniraṅkuśaṁ kuśalaṁ cetaraṁ vā

स वासनात्मा विषयोपरक्तोगुणप्रवाहो विकृत: षोडशात्मा । बिभ्रत्पृथङ्‌नामभि रूपभेद-मन्तर्बहिष्ट्वं च पुरैस्तनोति ॥ ५ ॥

sa vāsanātmā viṣayoparaktoguṇa-pravāho vikṛtaḥ ṣoḍaśātmābibhrat pṛthaṅ-nāmabhi rūpa-bhedamantar-bahiṣṭvaṁ ca purais tanoti

दु:खं सुखं व्यतिरिक्तं च तीव्रंकालोपपन्नं फलमाव्यनक्ति । आलिङ्‌ग्य मायारचितान्तरात्मास्वदेहिनं संसृतिचक्रकूट: ॥ ६ ॥

duḥkhaṁ sukhaṁ vyatiriktaṁ ca tīvraṁkālopapannaṁ phalam āvyanaktiāliṅgya māyā-racitāntarātmāsva-dehinaṁ saṁsṛti-cakra-kūṭaḥ

तावानयं व्यवहार: सदावि:क्षेत्रज्ञसाक्ष्यो भवति स्थूलसूक्ष्म: । तस्मान्मनो लिङ्गमदो वदन्तिगुणागुणत्वस्य परावरस्य ॥ ७ ॥

tāvān ayaṁ vyavahāraḥ sadāviḥkṣetrajña-sākṣyo bhavati sthūla-sūkṣmaḥtasmān mano liṅgam ado vadantiguṇāguṇatvasya parāvarasya

गुणानुरक्तं व्यसनाय जन्तो:क्षेमाय नैर्गुण्यमथो मन: स्यात् । यथा प्रदीपो घृतवर्तिमश्नन्शिखा: सधूमा भजति ह्यन्यदा स्वम् । पदं तथा गुणकर्मानुबद्धंवृत्तीर्मन: श्रयतेऽन्यत्र तत्त्वम् ॥ ८ ॥

guṇānuraktaṁ vyasanāya jantoḥkṣemāya nairguṇyam atho manaḥ syātyathā pradīpo ghṛta-vartim aśnanśikhāḥ sadhūmā bhajati hy anyadā svampadaṁ tathā guṇa-karmānubaddhaṁvṛttīr manaḥ śrayate ’nyatra tattvam

एकादशासन्मनसो हि वृत्तयआकूतय: पञ्च धियोऽभिमान: । मात्राणि कर्माणि पुरं च तासांवदन्ति हैकादश वीर भूमी: ॥ ९ ॥

ekādaśāsan manaso hi vṛttayaākūtayaḥ pañca dhiyo ’bhimānaḥmātrāṇi karmāṇi puraṁ ca tāsāṁvadanti haikādaśa vīra bhūmīḥ

गन्धाकृतिस्पर्शरसश्रवांसिविसर्गरत्यर्त्यभिजल्पशिल्पा: । एकादशं स्वीकरणं ममेतिशय्यामहं द्वादशमेक आहु: ॥ १० ॥

gandhākṛti-sparśa-rasa-śravāṁsivisarga-raty-arty-abhijalpa-śilpāḥekādaśaṁ svīkaraṇaṁ mametiśayyām ahaṁ dvādaśam eka āhuḥ

द्रव्यस्वभावाशयकर्मकालै-रेकादशामी मनसो विकारा: । सहस्रश: शतश: कोटिशश्चक्षेत्रज्ञतो न मिथो न स्वत: स्यु: ॥ ११ ॥

dravya-svabhāvāśaya-karma-kālairekādaśāmī manaso vikārāḥsahasraśaḥ śataśaḥ koṭiśaś cakṣetrajñato na mitho na svataḥ syuḥ

क्षेत्रज्ञ एता मनसो विभूती-र्जीवस्य मायारचितस्य नित्या: । आविर्हिता: क्‍वापि तिरोहिताश्चशुद्धो विचष्टे ह्यविशुद्धकर्तु: ॥ १२ ॥

kṣetrajña etā manaso vibhūtīrjīvasya māyā-racitasya nityāḥāvirhitāḥ kvāpi tirohitāś caśuddho vicaṣṭe hy aviśuddha-kartuḥ

क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुष: पुराण:साक्षात्स्वयंज्योतिरज: परेश: । नारायणो भगवान् वासुदेव:स्वमाययाऽऽत्मन्यवधीयमान: ॥ १३ ॥ यथानिल: स्थावरजङ्गमाना-मात्मस्वरूपेण निविष्ट ईशेत् । एवं परो भगवान् वासुदेव:क्षेत्रज्ञ आत्मेदमनुप्रविष्ट: ॥ १४ ॥

kṣetrajña ātmā puruṣaḥ purāṇaḥsākṣāt svayaṁ jyotir ajaḥ pareśaḥnārāyaṇo bhagavān vāsudevaḥsva-māyayātmany avadhīyamānaḥ

न यावदेतां तनुभृन्नरेन्द्रविधूय मायां वयुनोदयेन । विमुक्तसङ्गो जितषट्‌सपत्नोवेदात्मतत्त्वं भ्रमतीह तावत् ॥ १५ ॥

na yāvad etāṁ tanu-bhṛn narendravidhūya māyāṁ vayunodayenavimukta-saṅgo jita-ṣaṭ-sapatnovedātma-tattvaṁ bhramatīha tāvat

न यावदेतन्मन आत्मलिङ्गंसंसारतापावपनं जनस्य । यच्छोकमोहामयरागलोभ-वैरानुबन्धं ममतां विधत्ते ॥ १६ ॥

na yāvad etan mana ātma-liṅgaṁsaṁsāra-tāpāvapanaṁ janasyayac choka-mohāmaya-rāga-lobha-vairānubandhaṁ mamatāṁ vidhatte

भ्रातृव्यमेनं तददभ्रवीर्य-मुपेक्षयाध्येधितमप्रमत्त: । गुरोर्हरेश्चरणोपासनास्त्रोजहि व्यलीकं स्वयमात्ममोषम् ॥ १७ ॥

bhrātṛvyam enaṁ tad adabhra-vīryamupekṣayādhyedhitam apramattaḥguror hareś caraṇopāsanāstrojahi vyalīkaṁ svayam ātma-moṣam