Canto 5, Chapter 13

ब्राह्मण उवाच दुरत्ययेऽध्वन्यजया निवेशितोरजस्तम:सत्त्वविभक्तकर्मद‍ृक् । स एष सार्थोऽर्थपर: परिभ्रमन्भवाटवीं याति न शर्म विन्दति ॥ १ ॥

brāhmaṇa uvācaduratyaye ’dhvany ajayā niveśitorajas-tamaḥ-sattva-vibhakta-karmadṛksa eṣa sārtho ’rtha-paraḥ paribhramanbhavāṭavīṁ yāti na śarma vindati

यस्यामिमे षण्नरदेव दस्यव:सार्थं विलुम्पन्ति कुनायकं बलात् । गोमायवो यत्र हरन्ति सार्थिकंप्रमत्तमाविश्य यथोरणं वृका: ॥ २ ॥

yasyām ime ṣaṇ nara-deva dasyavaḥsārthaṁ vilumpanti kunāyakaṁ balātgomāyavo yatra haranti sārthikaṁpramattam āviśya yathoraṇaṁ vṛkāḥ

प्रभूतवीरुत्तृणगुल्मगह्वरेकठोरदंशैर्मशकैरुपद्रुत: । क्‍वचित्तु गन्धर्वपुरं प्रपश्यतिक्‍वचित्‍क्‍वचिच्चाशुरयोल्मुकग्रहम् ॥ ३ ॥

prabhūta-vīrut-tṛṇa-gulma-gahvarekaṭhora-daṁśair maśakair upadrutaḥkvacit tu gandharva-puraṁ prapaśyatikvacit kvacic cāśu-rayolmuka-graham

निवासतोयद्रविणात्मबुद्धि-स्ततस्ततो धावति भो अटव्याम् । क्‍वचिच्च वात्योत्थितपांसुधूम्रादिशो न जानाति रजस्वलाक्ष: ॥ ४ ॥

nivāsa-toya-draviṇātma-buddhistatas tato dhāvati bho aṭavyāmkvacic ca vātyotthita-pāṁsu-dhūmrādiśo na jānāti rajas-valākṣaḥ

अद‍ृश्यझिल्लीस्वनकर्णशूलउलूकवाग्भिर्व्यथितान्तरात्मा । अपुण्यवृक्षान् श्रयते क्षुधार्दितोमरीचितोयान्यभिधावति क्‍वचित् ॥ ५ ॥

adṛśya-jhillī-svana-karṇa-śūlaulūka-vāgbhir vyathitāntarātmāapuṇya-vṛkṣān śrayate kṣudhārditomarīci-toyāny abhidhāvati kvacit

क्‍वचिद्वितोया: सरितोऽभियातिपरस्परं चालषते निरन्ध: । आसाद्य दावं क्‍वचिदग्नितप्तोनिर्विद्यते क्‍व च यक्षैर्हृतासु: ॥ ६ ॥

kvacid vitoyāḥ sarito ’bhiyātiparasparaṁ cālaṣate nirandhaḥāsādya dāvaṁ kvacid agni-taptonirvidyate kva ca yakṣair hṛtāsuḥ

शूरैर्हृतस्व: क्‍व च निर्विण्णचेता:शोचन् विमुह्यन्नुपयाति कश्मलम् । क्‍वचिच्च गन्धर्वपुरं प्रविष्ट:प्रमोदते निर्वृतवन्मुहूर्तम् ॥ ७ ॥

śūrair hṛta-svaḥ kva ca nirviṇṇa-cetāḥśocan vimuhyann upayāti kaśmalamkvacic ca gandharva-puraṁ praviṣṭaḥpramodate nirvṛtavan muhūrtam

चलन् क्‍वचित्कण्टकशर्कराङ्‌घ्रि-र्नगारुरुक्षुर्विमना इवास्ते । पदे पदेऽभ्यन्तरवह्निनार्दित:कौटुम्बिक: क्रुध्यति वै जनाय ॥ ८ ॥

calan kvacit kaṇṭaka-śarkarāṅghrirnagārurukṣur vimanā ivāstepade pade ’bhyantara-vahninārditaḥkauṭumbikaḥ krudhyati vai janāya

क्‍वचिन्निगीर्णोऽजगराहिना जनोनावैति किञ्चिद्विपिनेऽपविद्ध: । दष्ट: स्म शेते क्‍व च दन्दशूकै-रन्धोऽन्धकूपे पतितस्तमिस्रे ॥ ९ ॥

kvacin nigīrṇo ’jagarāhinā janonāvaiti kiñcid vipine ’paviddhaḥdaṣṭaḥ sma śete kva ca danda-śūkairandho ’ndha-kūpe patitas tamisre

कर्हि स्म चित्क्षुद्ररसान् विचिन्वं-स्तन्मक्षिकाभिर्व्यथितो विमान: । तत्रातिकृच्छ्रात्प्रतिलब्धमानोबलाद्विलुम्पन्त्यथ तं ततोऽन्ये ॥ १० ॥

karhi sma cit kṣudra-rasān vicinvaṁstan-makṣikābhir vyathito vimānaḥtatrāti-kṛcchrāt pratilabdhamānobalād vilumpanty atha taṁ tato ’nye

क्‍वचिच्च शीतातपवातवर्ष-प्रतिक्रियां कर्तुमनीश आस्ते । क्‍वचिन्मिथो विपणन् यच्च किञ्चिद्विद्वेषमृच्छत्युत वित्तशाठ्यात् ॥ ११ ॥

kvacic ca śītātapa-vāta-varṣa-pratikriyāṁ kartum anīśa āstekvacin mitho vipaṇan yac ca kiñcidvidveṣam ṛcchaty uta vitta-śāṭhyāt

क्‍वचित्‍क्‍वचित्क्षीणधनस्तु तस्मिन्शय्यासनस्थानविहारहीन: । याचन् परादप्रतिलब्धकाम:पारक्यद‍ृष्टिर्लभतेऽवमानम् ॥ १२ ॥

kvacit kvacit kṣīṇa-dhanas tu tasminśayyāsana-sthāna-vihāra-hīnaḥyācan parād apratilabdha-kāmaḥpārakya-dṛṣṭir labhate ’vamānam

अन्योन्यवित्तव्यतिषङ्गवृद्ध-वैरानुबन्धो विवहन्मिथश्च । अध्वन्यमुष्मिन्नुरुकृच्छ्रवित्त-बाधोपसर्गैर्विहरन् विपन्न: ॥ १३ ॥

anyonya-vitta-vyatiṣaṅga-vṛddha-vairānubandho vivahan mithaś caadhvany amuṣminn uru-kṛcchra-vitta-bādhopasargair viharan vipannaḥ

तांस्तान् विपन्नान् स हि तत्र तत्रविहाय जातं परिगृह्य सार्थ: । आवर्ततेऽद्यापि न कश्चिदत्रवीराध्वन: पारमुपैति योगम् ॥ १४ ॥

tāṁs tān vipannān sa hi tatra tatravihāya jātaṁ parigṛhya sārthaḥāvartate ’dyāpi na kaścid atravīrādhvanaḥ pāram upaiti yogam

मनस्विनो निर्जितदिग्गजेन्द्राममेति सर्वे भुवि बद्धवैरा: । मृधे शयीरन्न तु तद्‌व्रजन्तियन्न्यस्तदण्डो गतवैरोऽभियाति ॥ १५ ॥

manasvino nirjita-dig-gajendrāmameti sarve bhuvi baddha-vairāḥmṛdhe śayīran na tu tad vrajantiyan nyasta-daṇḍo gata-vairo ’bhiyāti

प्रसज्जति क्‍वापि लताभुजाश्रय-स्तदाश्रयाव्यक्तपदद्विजस्पृह: । क्‍वचित्कदाचिद्धरिचक्रतस्त्रसन्सख्यं विधत्ते बककङ्कगृध्रै: ॥ १६ ॥

prasajjati kvāpi latā-bhujāśrayastad-āśrayāvyakta-pada-dvija-spṛhaḥkvacit kadācid dhari-cakratas trasansakhyaṁ vidhatte baka-kaṅka-gṛdhraiḥ

तैर्वञ्चितो हंसकुलं समाविश-न्नरोचयन् शीलमुपैति वानरान् । तज्जातिरासेन सुनिर्वृतेन्द्रिय:परस्परोद्वीक्षणविस्मृतावधि: ॥ १७ ॥

tair vañcito haṁsa-kulaṁ samāviśannarocayan śīlam upaiti vānarāntaj-jāti-rāsena sunirvṛtendriyaḥparasparodvīkṣaṇa-vismṛtāvadhiḥ

द्रुमेषु रंस्यन् सुतदारवत्सलोव्यवायदीनो विवश: स्वबन्धने । क्‍वचित्प्रमादाद् गिरिकन्दरे पतन्वल्लीं गृहीत्वा गजभीत आस्थित: ॥ १८ ॥

drumeṣu raṁsyan suta-dāra-vatsalovyavāya-dīno vivaśaḥ sva-bandhanekvacit pramādād giri-kandare patanvallīṁ gṛhītvā gaja-bhīta āsthitaḥ

अत: कथञ्चित्स विमुक्त आपद:पुनश्च सार्थं प्रविशत्यरिन्दम । अध्वन्यमुष्मिन्नजया निवेशितोभ्रमञ्जनोऽद्यापि न वेद कश्चन ॥ १९ ॥

ataḥ kathañcit sa vimukta āpadaḥpunaś ca sārthaṁ praviśaty arindamaadhvany amuṣminn ajayā niveśitobhramañ jano ’dyāpi na veda kaścana

रहूगण त्वमपि ह्यध्वनोऽस्यसन्न्यस्तदण्ड: कृतभूतमैत्र: । असज्जितात्मा हरिसेवया शितंज्ञानासिमादाय तरातिपारम् ॥ २० ॥

rahūgaṇa tvam api hy adhvano ’syasannyasta-daṇḍaḥ kṛta-bhūta-maitraḥasaj-jitātmā hari-sevayā śitaṁjñānāsim ādāya tarāti-pāram

राजोवाचअहो नृजन्माखिलजन्मशोभनंकिं जन्मभिस्त्वपरैरप्यमुष्मिन् । न यद्‌धृषीकेशयश:कृतात्मनांमहात्मनां व: प्रचुर: समागम: ॥ २१ ॥

rājovācaaho nṛ-janmākhila-janma-śobhanaṁkiṁ janmabhis tv aparair apy amuṣminna yad dhṛṣīkeśa-yaśaḥ-kṛtātmanāṁmahātmanāṁ vaḥ pracuraḥ samāgamaḥ

न ह्यद्भ‍ुतं त्वच्चरणाब्जरेणुभि-र्हतांहसो भक्तिरधोक्षजेऽमला । मौहूर्तिकाद्यस्य समागमाच्च मेदुस्तर्कमूलोऽपहतोऽविवेक: ॥ २२ ॥

na hy adbhutaṁ tvac-caraṇābja-reṇubhirhatāṁhaso bhaktir adhokṣaje ’malāmauhūrtikād yasya samāgamāc ca medustarka-mūlo ’pahato ’vivekaḥ

नमो महद्‍भ्योऽस्तु नम: शिशुभ्योनमो युवभ्यो नम आवटुभ्य: । ये ब्राह्मणा गामवधूतलिङ्गा-श्चरन्ति तेभ्य: शिवमस्तु राज्ञाम् ॥ २३ ॥

namo mahadbhyo ’stu namaḥ śiśubhyonamo yuvabhyo nama āvaṭubhyaḥye brāhmaṇā gām avadhūta-liṅgāścaranti tebhyaḥ śivam astu rājñām

श्रीशुक उवाच इत्येवमुत्तरामात: स वै ब्रह्मर्षिसुत: सिन्धुपतय आत्मसतत्त्वं विगणयत: परानुभाव: परमकारुणिकतयोपदिश्य रहूगणेन सकरुणमभिवन्दित चरण आपूर्णार्णव इव निभृतकरणोर्म्याशयो धरणिमिमां विचचार ॥ २४ ॥

śrī-śuka uvācaity evam uttarā-mātaḥ sa vai brahmarṣi-sutaḥ sindhu-pataya ātma-satattvaṁ vigaṇayataḥ parānubhāvaḥ parama-kāruṇikatayopadiśya rahūgaṇena sakaruṇam abhivandita-caraṇa āpūrṇārṇava iva nibhṛta-karaṇormy-āśayo dharaṇim imāṁ vicacāra.

सौवीरपतिरपि सुजनसमवगतपरमात्मसतत्त्व आत्मन्यविद्याध्यारोपितां च देहात्ममतिं विससर्ज । एवं हि नृप भगवदाश्रिताश्रितानुभाव: ॥ २५ ॥

sauvīra-patir api sujana-samavagata-paramātma-satattva ātmany avidyādhyāropitāṁ ca dehātma-matiṁ visasarja; evaṁ hi nṛpa bhagavad-āśritāśritānubhāvaḥ.

राजोवाचयो ह वा इह बहुविदा महाभागवत त्वयाभिहित: परोक्षेण वचसा जीवलोकभवाध्वा स ह्यार्यमनीषया कल्पितविषयो नाञ्जसाव्युत्पन्नलोकसमधिगम: । अथ तदेवैतद्दुरवगमं समवेतानुकल्पेन निर्दिश्यतामिति ॥ २६ ॥

rājovācayo ha vā iha bahu-vidā mahā-bhāgavata tvayābhihitaḥ parokṣeṇa vacasā jīva-loka-bhavādhvā sa hy ārya-manīṣayā kalpita-viṣayo nāñjasāvyutpanna-loka-samadhigamaḥ; atha tad evaitad duravagamaṁ samavetānukalpena nirdiśyatām iti.