Canto 5, Chapter 12

रहूगण उवाच नमो नम: कारणविग्रहायस्वरूपतुच्छीकृतविग्रहाय । नमोऽवधूत द्विजबन्धुलिङ्ग-निगूढनित्यानुभवाय तुभ्यम् ॥ १ ॥

rahūgaṇa uvācanamo namaḥ kāraṇa-vigrahāyasvarūpa-tucchīkṛta-vigrahāyanamo ’vadhūta dvija-bandhu-liṅga-nigūḍha-nityānubhavāya tubhyam

ज्वरामयार्तस्य यथागदं सत्निदाघदग्धस्य यथा हिमाम्भ: । कुदेहमानाहिविदष्टद‍ृष्टे:ब्रह्मन् वचस्तेऽमृतमौषधं मे ॥ २ ॥

jvarāmayārtasya yathāgadaṁ satnidāgha-dagdhasya yathā himāmbhaḥkudeha-mānāhi-vidaṣṭa-dṛṣṭeḥbrahman vacas te ’mṛtam auṣadhaṁ me

तस्माद्भ‍वन्तं मम संशयार्थंप्रक्ष्यामि पश्चादधुना सुबोधम् । अध्यात्मयोगग्रथितं तवोक्त-माख्याहि कौतूहलचेतसो मे ॥ ३ ॥

tasmād bhavantaṁ mama saṁśayārthaṁprakṣyāmi paścād adhunā subodhamadhyātma-yoga-grathitaṁ tavoktamākhyāhi kautūhala-cetaso me

यदाह योगेश्वर द‍ृश्यमानंक्रियाफलं सद्‌व्यहारमूलम् । न ह्यञ्जसा तत्त्वविमर्शनायभवानमुष्मिन् भ्रमते मनो मे ॥ ४ ॥

yad āha yogeśvara dṛśyamānaṁkriyā-phalaṁ sad-vyavahāra-mūlamna hy añjasā tattva-vimarśanāyabhavān amuṣmin bhramate mano me

ब्राह्मण उवाच अयं जनो नाम चलन् पृथिव्यांय: पार्थिव: पार्थिव कस्य हेतो: । तस्यापि चाङ्‌घ्र्योयोरधि गुल्फजङ्घा-जानूरुमध्योरशिरोधरांसा: ॥ ५ ॥ अंसेऽधि दार्वी शिबिका च यस्यांसौवीरराजेत्यपदेश आस्ते । यस्मिन् भवान् रूढनिजाभिमानोराजास्मि सिन्धुष्विति दुर्मदान्ध: ॥ ६ ॥

brāhmaṇa uvācaayaṁ jano nāma calan pṛthivyāṁyaḥ pārthivaḥ pārthiva kasya hetoḥtasyāpi cāṅghryor adhi gulpha-jaṅghā-jānūru-madhyora-śirodharāṁsāḥ

शोच्यानिमांस्त्वमधिकष्टदीनान्विष्ट्या निगृह्णन्निरनुग्रहोऽसि । जनस्य गोप्तास्मि विकत्थमानोन शोभसे वृद्धसभासु धृष्ट: ॥ ७ ॥

śocyān imāṁs tvam adhikaṣṭa-dīnānviṣṭyā nigṛhṇan niranugraho ’sijanasya goptāsmi vikatthamānona śobhase vṛddha-sabhāsu dhṛṣṭaḥ

यदा क्षितावेव चराचरस्यविदाम निष्ठां प्रभवं च नित्यम् । तन्नामतोऽन्यद् व्यवहारमूलंनिरूप्यतां सत् क्रिययानुमेयम् ॥ ८ ॥

yadā kṣitāv eva carācarasyavidāma niṣṭhāṁ prabhavaṁ ca nityamtan nāmato ’nyad vyavahāra-mūlaṁnirūpyatāṁ sat-kriyayānumeyam

एवं निरुक्तं क्षितिशब्दवृत्त-मसन्निधानात्परमाणवो ये । अविद्यया मनसा कल्पितास्तेयेषां समूहेन कृतो विशेष: ॥ ९ ॥

evaṁ niruktaṁ kṣiti-śabda-vṛttamasan nidhānāt paramāṇavo yeavidyayā manasā kalpitās teyeṣāṁ samūhena kṛto viśeṣaḥ

एवं कृशं स्थूलमणुर्बृहद्यद्असच्च सज्जीवमजीवमन्यत् । द्रव्यस्वभावाशयकालकर्म-नाम्नाजयावेहि कृतं द्वितीयम् ॥ १० ॥

evaṁ kṛśaṁ sthūlam aṇur bṛhad yadasac ca saj jīvam ajīvam anyatdravya-svabhāvāśaya-kāla-karma-nāmnājayāvehi kṛtaṁ dvitīyam

ज्ञानं विशुद्धं परमार्थमेक-मनन्तरं त्वबहिर्ब्रह्म सत्यम् । प्रत्यक् प्रशान्तं भगवच्छब्दसंज्ञंयद्वासुदेवं कवयो वदन्ति ॥ ११ ॥

jñānaṁ viśuddhaṁ paramārtham ekamanantaraṁ tv abahir brahma satyampratyak praśāntaṁ bhagavac-chabda-saṁjñaṁyad vāsudevaṁ kavayo vadanti

रहूगणैतत्तपसा न यातिन चेज्यया निर्वपणाद् गृहाद्वा । नच्छन्दसा नैव जलाग्निसूर्यै-र्विना महत्पादरजोऽभिषेकम् ॥ १२ ॥

rahūgaṇaitat tapasā na yātina cejyayā nirvapaṇād gṛhād vāna cchandasā naiva jalāgni-sūryairvinā mahat-pāda-rajo-’bhiṣekam

यत्रोत्तमश्लोकगुणानुवाद:प्रस्तूयते ग्राम्यकथाविघात: । निषेव्यमाणोऽनुदिनं मुमुक्षो-र्मतिं सतीं यच्छति वासुदेवे ॥ १३ ॥

yatrottamaśloka-guṇānuvādaḥprastūyate grāmya-kathā-vighātaḥniṣevyamāṇo ’nudinaṁ mumukṣormatiṁ satīṁ yacchati vāsudeve

अहं पुरा भरतो नाम राजाविमुक्तद‍ृष्टश्रुतसङ्गबन्ध: । आराधनं भगवत ईहमानोमृगोऽभवं मृगसङ्गाद्धतार्थ: ॥ १४ ॥

ahaṁ purā bharato nāma rājāvimukta-dṛṣṭa-śruta-saṅga-bandhaḥārādhanaṁ bhagavata īhamānomṛgo ’bhavaṁ mṛga-saṅgād dhatārthaḥ

सा मां स्मृतिर्मृगदेहेऽपि वीरकृष्णार्चनप्रभवा नो जहाति । अथो अहं जनसङ्गादसङ्गोविशङ्कमानोऽविवृतश्चरामि ॥ १५ ॥

sā māṁ smṛtir mṛga-dehe ’pi vīrakṛṣṇārcana-prabhavā no jahātiatho ahaṁ jana-saṅgād asaṅgoviśaṅkamāno ’vivṛtaś carāmi

तस्मान्नरोऽसङ्गसुसङ्गजात-ज्ञानासिनेहैव विवृक्णमोह: । हरिं तदीहाकथनश्रुताभ्यांलब्धस्मृतिर्यात्यतिपारमध्वन: ॥ १६ ॥

tasmān naro ’saṅga-susaṅga-jāta-jñānāsinehaiva vivṛkṇa-mohaḥhariṁ tad-īhā-kathana-śrutābhyāṁlabdha-smṛtir yāty atipāram adhvanaḥ