Canto 5, Chapter 19

श्रीशुक उवाच किम्पुरुषे वर्षे भगवन्तमादिपुरुषं लक्ष्मणाग्रजं सीताभिरामं रामं तच्चरणसन्निकर्षाभिरत: परमभागवतो हनुमान् सह किम्पुरुषैरविरतभक्तिरुपास्ते ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācakimpuruṣe varṣe bhagavantam ādi-puruṣaṁ lakṣmaṇāgrajaṁ sītābhirāmaṁ rāmaṁ tac-caraṇa-sannikarṣābhirataḥ parama-bhāgavato hanumān saha kimpuruṣair avirata-bhaktir upāste.

आर्ष्टिषेणेन सह गन्धर्वैरनुगीयमानां परमकल्याणीं भर्तृभगवत्कथां समुपश‍ृणोति स्वयं चेदं गायति ॥ २ ॥

ārṣṭiṣeṇena saha gandharvair anugīyamānāṁ parama-kalyāṇīṁ bhartṛ-bhagavat-kathāṁ samupaśṛṇoti svayaṁ cedaṁ gāyati.

ॐ नमो भगवते उत्तमश्लोकाय नम आर्यलक्षणशीलव्रताय नम उपशिक्षितात्मन उपासितलोकाय नम: साधुवादनिकषणाय नमो ब्रह्मण्यदेवाय महापुरुषाय महाराजाय नम इति ॥ ३ ॥

oṁ namo bhagavate uttamaślokāya nama ārya-lakṣaṇa-śīla-vratāya nama upaśikṣitātmana upāsita-lokāya namaḥ sādhu-vāda-nikaṣaṇāya namo brahmaṇya-devāya mahā-puruṣāya mahā-rājāya nama iti.

यत्तद्विशुद्धानुभवमात्रमेकंस्वतेजसा ध्वस्तगुणव्यवस्थम् । प्रत्यक्प्रशान्तं सुधियोपलम्भनंह्यनामरूपं निरहं प्रपद्ये ॥ ४ ॥

yat tad viśuddhānubhava-mātram ekaṁsva-tejasā dhvasta-guṇa-vyavasthampratyak praśāntaṁ sudhiyopalambhanaṁhy anāma-rūpaṁ nirahaṁ prapadye

मर्त्यावतारस्त्विह मर्त्यशिक्षणंरक्षोवधायैव न केवलं विभो: । कुतोऽन्यथा स्याद्रमत: स्व आत्मन:सीताकृतानि व्यसनानीश्वरस्य ॥ ५ ॥

martyāvatāras tv iha martya-śikṣaṇaṁrakṣo-vadhāyaiva na kevalaṁ vibhoḥkuto ’nyathā syād ramataḥ sva ātmanaḥsītā-kṛtāni vyasanānīśvarasya

न वै स आत्मात्मवतां सुहृत्तम:सक्तस्त्रिलोक्यां भगवान् वासुदेव: । न स्त्रीकृतं कश्मलमश्नुवीतन लक्ष्मणं चापि विहातुमर्हति ॥ ६ ॥

na vai sa ātmātmavatāṁ suhṛttamaḥsaktas tri-lokyāṁ bhagavān vāsudevaḥna strī-kṛtaṁ kaśmalam aśnuvītana lakṣmaṇaṁ cāpi vihātum arhati

न जन्म नूनं महतो न सौभगंन वाङ्‌न बुद्धिर्नाकृतिस्तोषहेतु: । तैर्यद्विसृष्टानपि नो वनौकस-श्चकार सख्ये बत लक्ष्मणाग्रज: ॥ ७ ॥

na janma nūnaṁ mahato na saubhagaṁna vāṅ na buddhir nākṛtis toṣa-hetuḥtair yad visṛṣṭān api no vanaukasaścakāra sakhye bata lakṣmaṇāgrajaḥ

सुरोऽसुरो वाप्यथ वानरो नर:सर्वात्मना य: सुकृतज्ञमुत्तमम् । भजेत रामं मनुजाकृतिं हरिंय उत्तराननयत्कोसलान्दिवमिति ॥ ८ ॥

suro ’suro vāpy atha vānaro naraḥsarvātmanā yaḥ sukṛtajñam uttamambhajeta rāmaṁ manujākṛtiṁ hariṁya uttarān anayat kosalān divam iti

भारतेऽपि वर्षे भगवान्नरनारायणाख्य आकल्पान्तमुपचितधर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्योपशमोपरमात्मोपलम्भनमनुग्रहायात्मवतामनुकम्पया तपोऽव्यक्तगतिश्चरति ॥ ९ ॥

bhārate ’pi varṣe bhagavān nara-nārāyaṇākhya ākalpāntam upacita-dharma-jñāna-vairāgyaiśvaryopaśamoparamātmopalambhanam anugrahāyātmavatām anukampayā tapo ’vyakta-gatiś carati.

तं भगवान्नारदो वर्णाश्रमवतीभिर्भारतीभि: प्रजाभिर्भगवत्प्रोक्ताभ्यां साङ्ख्ययोगाभ्यां भगवदनुभावोपवर्णनं सावर्णेरुपदेक्ष्यमाण: परमभक्तिभावेनोपसरति इदं चाभिगृणाति ॥ १० ॥

taṁ bhagavān nārado varṇāśramavatībhir bhāratībhiḥ prajābhir bhagavat-proktābhyāṁ sāṅkhya-yogābhyāṁ bhagavad-anubhāvopavarṇanaṁ sāvarṇer upadekṣyamāṇaḥ parama-bhakti-bhāvenopasarati idaṁ cābhigṛṇāti.

ॐ नमो भगवते उपशमशीलायोपरतानात्म्याय नमोऽकिञ्चनवित्ताय ऋषिऋषभाय नरनारायणाय परमहंसपरमगुरवे आत्मारामाधिपतये नमो नम इति ॥ ११ ॥

oṁ namo bhagavate upaśama-śīlāyoparatānātmyāya namo ’kiñcana-vittāya ṛṣi-ṛṣabhāya nara-nārāyaṇāya paramahaṁsa-parama-gurave ātmārāmādhipataye namo nama iti.

गायति चेदम्—कर्तास्य सर्गादिषु यो न बध्यतेन हन्यते देहगतोऽपि दैहिकै: । द्रष्टुर्न द‍ृग्यस्य गुणैर्विदूष्यतेतस्मै नमोऽसक्तविविक्तसाक्षिणे ॥ १२ ॥

gāyati cedam — kartāsya sargādiṣu yo na badhyatena hanyate deha-gato ’pi daihikaiḥdraṣṭur na dṛg yasya guṇair vidūṣyatetasmai namo ’sakta-vivikta-sākṣiṇe

इदं हि योगेश्वर योगनैपुणंहिरण्यगर्भो भगवाञ्जगाद यत् । यदन्तकाले त्वयि निर्गुणे मनोभक्त्या दधीतोज्झितदुष्कलेवर: ॥ १३ ॥

idaṁ hi yogeśvara yoga-naipuṇaṁhiraṇyagarbho bhagavāñ jagāda yatyad anta-kāle tvayi nirguṇe manobhaktyā dadhītojjhita-duṣkalevaraḥ

यथैहिकामुष्मिककामलम्पट:सुतेषु दारेषु धनेषु चिन्तयन् । शङ्केत विद्वान् कुकलेवरात्ययाद्यस्तस्य यत्न: श्रम एव केवलम् ॥ १४ ॥

yathaihikāmuṣmika-kāma-lampaṭaḥsuteṣu dāreṣu dhaneṣu cintayanśaṅketa vidvān kukalevarātyayādyas tasya yatnaḥ śrama eva kevalam

तन्न: प्रभो त्वं कुकलेवरार्पितांत्वन्माययाहंममतामधोक्षज । भिन्द्याम येनाशु वयं सुदुर्भिदांविधेहि योगं त्वयि न: स्वभावमिति ॥ १५ ॥

tan naḥ prabho tvaṁ kukalevarārpitāṁtvan-māyayāhaṁ-mamatām adhokṣajabhindyāma yenāśu vayaṁ sudurbhidāṁvidhehi yogaṁ tvayi naḥ svabhāvam iti

भारतेऽप्यस्मिन्वर्षे सरिच्छैला: सन्ति बहवो मलयो मङ्गलप्रस्थो मैनाकस्त्रिकूट ऋषभ: कूटक: कोल्लक: सह्यो देवगिरिऋर्ष्यमूक: श्रीशैलो वेङ्कटो महेन्द्रो वारिधारो विन्ध्य: शुक्तिमानृक्षगिरि: पारियात्रो द्रोणश्चित्रकूटो गोवर्धनो रैवतक: ककुभो नीलो गोकामुख इन्द्रकील: कामगिरिरिति चान्ये च शतसहस्रश: शैलास्तेषां नितम्बप्रभवा नदा नद्यश्च सन्त्यसङ्ख्याता: ॥ १६ ॥

bhārate ’py asmin varṣe saric-chailāḥ santi bahavo malayo maṅgala-prastho mainākas trikūṭa ṛṣabhaḥ kūṭakaḥ kollakaḥ sahyo devagirir ṛṣyamūkaḥ śrī-śailo veṅkaṭo mahendro vāridhāro vindhyaḥ śuktimān ṛkṣagiriḥ pāriyātro droṇaś citrakūṭo govardhano raivatakaḥ kakubho nīlo gokāmukha indrakīlaḥ kāmagirir iti cānye ca śata-sahasraśaḥ śailās teṣāṁ nitamba-prabhavā nadā nadyaś ca santy asaṅkhyātāḥ.

एतासामपो भारत्य: प्रजा नामभिरेव पुनन्तीनामात्मना चोपस्पृशन्ति ॥ १७ ॥ चन्द्रवसा ताम्रपर्णी अवटोदा कृतमाला वैहायसी कावेरी वेणी पयस्विनी शर्करावर्ता तुङ्गभद्रा कृष्णा वेण्या भीमरथी गोदावरी निर्विन्ध्या पयोष्णी तापी रेवा सुरसा नर्मदा चर्मण्वती सिन्धुरन्ध: शोणश्च नदौ महानदी वेदस्मृतिऋर्षिकुल्या त्रिसामा कौशिकी मन्दाकिनी यमुना सरस्वती द‍ृषद्वती गोमती सरयू रोधस्वती सप्तवती सुषोमा शतद्रूश्चन्द्रभागा मरुद्‍वृधा वितस्ता असिक्नी विश्‍वेति महानद्य: ॥ १८ ॥

etāsām apo bhāratyaḥ prajā nāmabhir eva punantīnām ātmanā copaspṛśanti; candravasā tāmraparṇī avaṭodā kṛtamālā vaihāyasī kāverī veṇī payasvinī śarkarāvartā tuṅgabhadrā kṛṣṇāveṇyā bhīmarathī godāvarī nirvindhyā payoṣṇī tāpī revā surasā narmadā carmaṇvatī sindhur andhaḥ śoṇaś ca nadau mahānadī vedasmṛtir ṛṣikulyā trisāmā kauśikī mandākinī yamunā sarasvatī dṛṣadvatī gomatī sarayū rodhasvatī saptavatī suṣomā śatadrūś candrabhāgā marudvṛdhā vitastā asiknī viśveti mahā-nadyaḥ.

अस्मिन्नेव वर्षे पुरुषैर्लब्धजन्मभि: शुक्ललोहितकृष्णवर्णेन स्वारब्धेन कर्मणा दिव्यमानुषनारकगतयो बह्व्य: आत्मन आनुपूर्व्येण सर्वा ह्येव सर्वेषां विधीयन्ते यथावर्णविधानमपवर्गश्चापि भवति ॥ १९ ॥

asminn eva varṣe puruṣair labdha-janmabhiḥ śukla-lohita-kṛṣṇa-varṇena svārabdhena karmaṇā divya-mānuṣa-nāraka-gatayo bahvya ātmana ānupūrvyeṇa sarvā hy eva sarveṣāṁ vidhīyante yathā-varṇa-vidhānam apavargaś cāpi bhavati.

योऽसौ भगवति सर्वभूतात्मन्यनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयने परमात्मनि वासुदेवेऽनन्यनिमित्तभक्तियोगलक्षणो नानागतिनिमित्ताविद्याग्रन्थिरन्धनद्वारेण यदा हि महापुरुषपुरुषप्रसङ्ग: ॥ २० ॥

yo ’sau bhagavati sarva-bhūtātmany anātmye ’nirukte ’nilayane paramātmani vāsudeve ’nanya-nimitta-bhakti-yoga-lakṣaṇo nānā-gati-nimittāvidyā-granthi-randhana-dvāreṇa yadā hi mahā-puruṣa-puruṣa-prasaṅgaḥ.

एतदेव हि देवा गायन्ति—अहो अमीषां किमकारि शोभनंप्रसन्न एषां स्विदुत स्वयं हरि: । यैर्जन्म लब्धं नृषु भारताजिरेमुकुन्दसेवौपयिकं स्पृहा हि न: ॥ २१ ॥

etad eva hi devā gāyanti — aho amīṣāṁ kim akāri śobhanaṁprasanna eṣāṁ svid uta svayaṁ hariḥyair janma labdhaṁ nṛṣu bhāratājiremukunda-sevaupayikaṁ spṛhā hi naḥ

किं दुष्करैर्न: क्रतुभिस्तपोव्रतै-र्दानादिभिर्वा द्युजयेन फल्गुना । न यत्र नारायणपादपङ्कज-स्मृति: प्रमुष्टातिशयेन्द्रियोत्सवात् ॥ २२ ॥

kiṁ duṣkarair naḥ kratubhis tapo-vratairdānādibhir vā dyujayena phalgunāna yatra nārāyaṇa-pāda-paṅkaja-smṛtiḥ pramuṣṭātiśayendriyotsavāt

कल्पायुषां स्थानजयात्पुनर्भवात्क्षणायुषां भारतभूजयो वरम् । क्षणेन मर्त्येन कृतं मनस्विन:सन्न्यस्य संयान्त्यभयं पदं हरे: ॥ २३ ॥

kalpāyuṣāṁ sthānajayāt punar-bhavātkṣaṇāyuṣāṁ bhārata-bhūjayo varamkṣaṇena martyena kṛtaṁ manasvinaḥsannyasya saṁyānty abhayaṁ padaṁ hareḥ

न यत्र वैकुण्ठकथासुधापगान साधवो भागवतास्तदाश्रया: । न यत्र यज्ञेशमखा महोत्सवा:सुरेशलोकोऽपि न वै स सेव्यताम् ॥ २४ ॥

na yatra vaikuṇṭha-kathā-sudhāpagāna sādhavo bhāgavatās tadāśrayāḥna yatra yajñeśa-makhā mahotsavāḥsureśa-loko ’pi na vai sa sevyatām

प्राप्ता नृजातिं त्विह ये च जन्तवोज्ञानक्रियाद्रव्यकलापसम्भृताम् । न वै यतेरन्नपुनर्भवाय तेभूयो वनौका इव यान्ति बन्धनम् ॥ २५ ॥

prāptā nṛ-jātiṁ tv iha ye ca jantavojñāna-kriyā-dravya-kalāpa-sambhṛtāmna vai yaterann apunar-bhavāya tebhūyo vanaukā iva yānti bandhanam

यै: श्रद्धया बर्हिषि भागशो हवि-र्निरुप्तमिष्टं विधिमन्त्रवस्तुत: । एक: पृथङ्‌नामभिराहुतो मुदागृह्णाति पूर्ण: स्वयमाशिषां प्रभु: ॥ २६ ॥

yaiḥ śraddhayā barhiṣi bhāgaśo havirniruptam iṣṭaṁ vidhi-mantra-vastutaḥekaḥ pṛthaṅ-nāmabhir āhuto mudāgṛhṇāti pūrṇaḥ svayam āśiṣāṁ prabhuḥ

सत्यं दिशत्यर्थितमर्थितो नृणांनैवार्थदो यत्पुनरर्थिता यत: । स्वयं विधत्ते भजतामनिच्छता-मिच्छापिधानं निजपादपल्लवम् ॥ २७ ॥

satyaṁ diśaty arthitam arthito nṛṇāṁnaivārthado yat punar arthitā yataḥsvayaṁ vidhatte bhajatām anicchatāmicchāpidhānaṁ nija-pāda-pallavam

यद्यत्र न: स्वर्गसुखावशेषितंस्विष्टस्य सूक्तस्य कृतस्य शोभनम् । तेनाजनाभे स्मृतिमज्जन्म न: स्याद्वर्षे हरिर्यद्भ‍जतां शं तनोति ॥ २८ ॥

yady atra naḥ svarga-sukhāvaśeṣitaṁsviṣṭasya sūktasya kṛtasya śobhanamtenājanābhe smṛtimaj janma naḥ syādvarṣe harir yad-bhajatāṁ śaṁ tanoti

श्रीशुक उवाच जम्बूद्वीपस्य च राजन्नुपद्वीपानष्टौ हैक उपदिशन्ति सगरात्मजैरश्‍वान्वेषण इमां महीं परितो निखनद्भ‍िरुपकल्पितान् ॥ २९ ॥ तद्यथा स्वर्णप्रस्थश्चन्द्रशुक्ल आवर्तनो रमणको मन्दरहरिण: पाञ्चजन्य: सिंहलो लङ्केति ॥ ३० ॥

śrī-śuka uvācajambūdvīpasya ca rājann upadvīpān aṣṭau haika upadiśanti sagarātmajair aśvānveṣaṇa imāṁ mahīṁ parito nikhanadbhir upakalpitān; tad yathā svarṇaprasthaś candraśukla āvartano ramaṇako mandarahariṇaḥ pāñcajanyaḥ siṁhalo laṅketi.

एवं तव भारतोत्तम जम्बूद्वीपवर्षविभागो यथोपदेशमुपवर्णित इति ॥ ३१ ॥

evaṁ tava bhāratottama jambūdvīpa-varṣa-vibhāgo yathopadeśam upavarṇita iti.