Canto 5, Chapter 5

ऋषभ उवाच नायं देहो देहभाजां नृलोकेकष्टान् कामानर्हते विड्भुजां ये । तपो दिव्यं पुत्रका येन सत्त्वंशुद्ध्येद्यस्माद् ब्रह्मसौख्यं त्वनन्तम् ॥ १ ॥

ṛṣabha uvācanāyaṁ deho deha-bhājāṁ nṛlokekaṣṭān kāmān arhate viḍ-bhujāṁ yetapo divyaṁ putrakā yena sattvaṁśuddhyed yasmād brahma-saukhyaṁ tv anantam

महत्सेवां द्वारमाहुर्विमुक्ते-स्तमोद्वारं योषितां सङ्गिसङ्गम् । महान्तस्ते समचित्ता: प्रशान्ताविमन्यव: सुहृद: साधवो ये ॥ २ ॥

mahat-sevāṁ dvāram āhur vimuktestamo-dvāraṁ yoṣitāṁ saṅgi-saṅgammahāntas te sama-cittāḥ praśāntāvimanyavaḥ suhṛdaḥ sādhavo ye

ये वा मयीशे कृतसौहृदार्थाजनेषु देहम्भरवार्तिकेषु॒ । गृहेषु जायात्मजरातिमत्सुन प्रीतियुक्ता यावदर्थाश्च लोके ॥ ३ ॥

ye vā mayīśe kṛta-sauhṛdārthājaneṣu dehambhara-vārtikeṣugṛheṣu jāyātmaja-rātimatsuna prīti-yuktā yāvad-arthāś ca loke

नूनं प्रमत्त: कुरुते विकर्मयदिन्द्रियप्रीतय आपृणोति । न साधु मन्ये यत आत्मनोऽय-मसन्नपि क्लेशद आस देह: ॥ ४ ॥

nūnaṁ pramattaḥ kurute vikarmayad indriya-prītaya āpṛṇotina sādhu manye yata ātmano ’yamasann api kleśada āsa dehaḥ

पराभवस्तावदबोधजातोयावन्न जिज्ञासत आत्मतत्त्वम् । यावत्क्रियास्तावदिदं मनो वैकर्मात्मकं येन शरीरबन्ध: ॥ ५ ॥

parābhavas tāvad abodha-jātoyāvan na jijñāsata ātma-tattvamyāvat kriyās tāvad idaṁ mano vaikarmātmakaṁ yena śarīra-bandhaḥ

एवं मन: कर्मवशं प्रयुङ्क्तेअविद्ययाऽऽत्मन्युपधीयमाने । प्रीतिर्न यावन्मयि वासुदेवेन मुच्यते देहयोगेन तावत् ॥ ६ ॥

evaṁ manaḥ karma-vaśaṁ prayuṅkteavidyayātmany upadhīyamāneprītir na yāvan mayi vāsudevena mucyate deha-yogena tāvat

यदा न पश्यत्ययथा गुणेहांस्वार्थे प्रमत्त: सहसा विपश्चित् । गतस्मृतिर्विन्दति तत्र तापा-नासाद्य मैथुन्यमगारमज्ञ: ॥ ७ ॥

yadā na paśyaty ayathā guṇehāṁsvārthe pramattaḥ sahasā vipaścitgata-smṛtir vindati tatra tāpānāsādya maithunyam agāram ajñaḥ

पुंस: स्त्रिया मिथुनीभावमेतंतयोर्मिथो हृदयग्रन्थिमाहु: । अतो गृहक्षेत्रसुताप्तवित्तै-र्जनस्य मोहोऽयमहं ममेति ॥ ८ ॥

puṁsaḥ striyā mithunī-bhāvam etaṁtayor mitho hṛdaya-granthim āhuḥato gṛha-kṣetra-sutāpta-vittairjanasya moho ’yam ahaṁ mameti

यदा मनोहृदयग्रन्थिरस्यकर्मानुबद्धो द‍ृढ आश्लथेत । तदा जन: सम्परिवर्ततेऽस्माद्मुक्त: परं यात्यतिहाय हेतुम् ॥ ९ ॥

yadā mano-hṛdaya-granthir asyakarmānubaddho dṛḍha āślathetatadā janaḥ samparivartate ’smādmuktaḥ paraṁ yāty atihāya hetum

हंसे गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्यावितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च । सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्याजिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या ॥ १० ॥ मत्कर्मभिर्मत्कथया च नित्यंमद्देवसङ्गाद् गुणकीर्तनान्मे । निर्वैरसाम्योपशमेन पुत्राजिहासया देहगेहात्मबुद्धे: ॥ ११ ॥ अध्यात्मयोगेन विविक्तसेवयाप्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्य्रक् । सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्वद्असम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥ १२ ॥ सर्वत्र मद्भ‍ावविचक्षणेनज्ञानेन विज्ञानविराजितेन । योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुक्तोलिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम् ॥ १३ ॥

haṁse gurau mayi bhaktyānuvṛtyāvitṛṣṇayā dvandva-titikṣayā casarvatra jantor vyasanāvagatyājijñāsayā tapasehā-nivṛttyā

कर्माशयं हृदयग्रन्थिबन्ध-मविद्ययासादितमप्रमत्त: । अनेन योगेन यथोपदेशंसम्यग्व्यपोह्योपरमेत योगात् ॥ १४ ॥

karmāśayaṁ hṛdaya-granthi-bandhamavidyayāsāditam apramattaḥanena yogena yathopadeśaṁsamyag vyapohyoparameta yogāt

पुत्रांश्च शिष्यांश्च नृपो गुरुर्वामल्लोककामो मदनुग्रहार्थ: । इत्थं विमन्युरनुशिष्यादतज्ज्ञान्न योजयेत्कर्मसु कर्ममूढान् । कं योजयन्मनुजोऽर्थं लभेतनिपातयन्नष्टद‍ृशं हि गर्ते ॥ १५ ॥

putrāṁś ca śiṣyāṁś ca nṛpo gurur vāmal-loka-kāmo mad-anugrahārthaḥitthaṁ vimanyur anuśiṣyād ataj-jñānna yojayet karmasu karma-mūḍhānkaṁ yojayan manujo ’rthaṁ labhetanipātayan naṣṭa-dṛśaṁ hi garte

लोक: स्वयं श्रेयसि नष्टद‍ृष्टि-र्योऽर्थान् समीहेत निकामकाम: । अन्योन्यवैर: सुखलेशहेतो-रनन्तदु:खं च न वेद मूढ: ॥ १६ ॥

lokaḥ svayaṁ śreyasi naṣṭa-dṛṣṭiryo ’rthān samīheta nikāma-kāmaḥanyonya-vairaḥ sukha-leśa-hetorananta-duḥkhaṁ ca na veda mūḍhaḥ

कस्तं स्वयं तदभिज्ञो विपश्चिद्अविद्यायामन्तरे वर्तमानम् । दृष्ट्वा पुनस्तं सघृण: कुबुद्धिंप्रयोजयेदुत्पथगं यथान्धम् ॥ १७ ॥

kas taṁ svayaṁ tad-abhijño vipaścidavidyāyām antare vartamānamdṛṣṭvā punas taṁ saghṛṇaḥ kubuddhiṁprayojayed utpathagaṁ yathāndham

गुरुर्न स स्यात्स्वजनो न स स्यात्पिता न स स्याज्जननी न सा स्यात् । दैवं न तत्स्यान्न पतिश्च स स्या-न्न मोचयेद्य: समुपेतमृत्युम् ॥ १८ ॥

gurur na sa syāt sva-jano na sa syātpitā na sa syāj jananī na sā syātdaivaṁ na tat syān na patiś ca sa syānna mocayed yaḥ samupeta-mṛtyum

इदं शरीरं मम दुर्विभाव्यंसत्त्वं हि मे हृदयं यत्र धर्म: । पृष्ठे कृतो मे यदधर्म आराद्अतो हि मामृषभं प्राहुरार्या: ॥ १९ ॥

idaṁ śarīraṁ mama durvibhāvyaṁsattvaṁ hi me hṛdayaṁ yatra dharmaḥpṛṣṭhe kṛto me yad adharma ārādato hi mām ṛṣabhaṁ prāhur āryāḥ

तस्माद्भवन्तो हृदयेन जाता:सर्वे महीयांसममुं सनाभम् । अक्लिष्टबुद्ध्या भरतं भजध्वंशुश्रूषणं तद्भरणं प्रजानाम् ॥ २० ॥

tasmād bhavanto hṛdayena jātāḥsarve mahīyāṁsam amuṁ sanābhamakliṣṭa-buddhyā bharataṁ bhajadhvaṁśuśrūṣaṇaṁ tad bharaṇaṁ prajānām

भूतेषु वीरुद्‍भ्य उदुत्तमा येसरीसृपास्तेषु सबोधनिष्ठा: । ततो मनुष्या: प्रमथास्ततोऽपिगन्धर्वसिद्धा विबुधानुगा ये ॥ २१ ॥ देवासुरेभ्यो मघवत्प्रधानादक्षादयो ब्रह्मसुतास्तु तेषाम् । भव: पर: सोऽथ विरिञ्चवीर्य:स मत्परोऽहं द्विजदेवदेव: ॥ २२ ॥

bhūteṣu vīrudbhya uduttamā yesarīsṛpās teṣu sabodha-niṣṭhāḥtato manuṣyāḥ pramathās tato ’pigandharva-siddhā vibudhānugā ye

न ब्राह्मणैस्तुलये भूतमन्यत्पश्यामि विप्रा: किमत: परं तु । यस्मिन्नृभि: प्रहुतं श्रद्धयाह-मश्नामि कामं न तथाग्निहोत्रे ॥ २३ ॥

na brāhmaṇais tulaye bhūtam anyatpaśyāmi viprāḥ kim ataḥ paraṁ tuyasmin nṛbhiḥ prahutaṁ śraddhayāhamaśnāmi kāmaṁ na tathāgni-hotre

धृता तनूरुशती मे पुराणीयेनेह सत्त्वं परमं पवित्रम् । शमो दम: सत्यमनुग्रहश्चतपस्तितिक्षानुभवश्च यत्र ॥ २४ ॥

dhṛtā tanūr uśatī me purāṇīyeneha sattvaṁ paramaṁ pavitramśamo damaḥ satyam anugrahaś catapas titikṣānubhavaś ca yatra

मत्तोऽप्यनन्तात्परत: परस्मात्स्वर्गापवर्गाधिपतेर्न किञ्चित् । येषां किमु स्यादितरेण तेषा-मकिञ्चनानां मयि भक्तिभाजाम् ॥ २५ ॥

matto ’py anantāt parataḥ parasmātsvargāpavargādhipater na kiñcityeṣāṁ kim u syād itareṇa teṣāmakiñcanānāṁ mayi bhakti-bhājām

सर्वाणि मद्धिष्ण्यतया भवद्भ‍ि-श्चराणि भूतानि सुता ध्रुवाणि । सम्भावितव्यानि पदे पदे वोविविक्तद‍ृग्भिस्तदु हार्हणं मे ॥ २६ ॥

sarvāṇi mad-dhiṣṇyatayā bhavadbhiścarāṇi bhūtāni sutā dhruvāṇisambhāvitavyāni pade pade vovivikta-dṛgbhis tad u hārhaṇaṁ me

मनोवचोद‍ृक्करणेहितस्यसाक्षात्कृतं मे परिबर्हणं हि । विना पुमान् येन महाविमोहात्कृतान्तपाशान्न विमोक्तुमीशेत् ॥ २७ ॥

mano-vaco-dṛk-karaṇehitasyasākṣāt-kṛtaṁ me paribarhaṇaṁ hivinā pumān yena mahā-vimohātkṛtānta-pāśān na vimoktum īśet

श्रीशुक उवाच एवमनुशास्यात्मजान् स्वयमनुशिष्टानपि लोकानुशासनार्थं महानुभाव: परमसुहृद्भगवानृषभापदेश उपशमशीलानामुपरतकर्मणां महामुनीनां भक्तिज्ञानवैराग्यलक्षणं पारमहंस्यधर्ममुपशिक्षमाण: स्वतनयशतज्येष्ठं परमभागवतं भगवज्जनपरायणं भरतं धरणिपालनायाभिषिच्य स्वयं भवन एवोर्वरितशरीरमात्रपरिग्रह उन्मत्त इव गगनपरिधान: प्रकीर्णकेश आत्मन्यारोपिताहवनीयो ब्रह्मावर्तात्प्रवव्राज ॥ २८ ॥

śrī-śuka uvācaevam anuśāsyātmajān svayam anuśiṣṭān api lokānuśāsanārthaṁ mahānubhāvaḥ parama-suhṛd bhagavān ṛṣabhāpadeśa upaśama-śīlānām uparata-karmaṇāṁ mahā-munīnāṁ bhakti-jñāna-vairāgya-lakṣaṇaṁ pāramahaṁsya-dharmam upaśikṣamāṇaḥ sva-tanaya-śata-jyeṣṭhaṁ parama-bhāgavataṁ bhagavaj-jana-parāyaṇaṁ bharataṁ dharaṇi-pālanāyābhiṣicya svayaṁ bhavana evorvarita-śarīra-mātra-parigraha unmatta iva gagana-paridhānaḥ prakīrṇa-keśa ātmany āropitāhavanīyo brahmāvartāt pravavrāja.

जडान्धमूकबधिरपिशाचोन्मादकवदवधूतवेषोऽभिभाष्यमाणोऽपि जनानां गृहीतमौनव्रतस्तूष्णीं बभूव ॥ २९ ॥

jaḍāndha-mūka-badhira-piśāconmādakavad-avadhūta-veṣo ’bhibhāṣyamāṇo ’pi janānāṁ gṛhīta-mauna-vratas tūṣṇīṁ babhūva.

तत्र तत्र पुरग्रामाकरखेटवाटखर्वटशिबिरव्रजघोषसार्थगिरिवनाश्रमादिष्वनुपथमवनिचरापसदै: परिभूयमानो मक्षिकाभिरिव वनगजस्तर्जनताडनावमेहनष्ठीवनग्रावशकृद्रज:प्रक्षेपपूतिवातदुरुक्तै- स्तदविगणयन्नेवासत्संस्थान एतस्मिन् देहोपलक्षणे सदपदेश उभयानुभवस्वरूपेण स्वमहिमावस्थानेनासमारोपिताहंममाभिमानत्वादविखण्डितमना: पृथिवीमेकचर: परिबभ्राम ॥ ३० ॥

tatra tatra pura-grāmākara-kheṭa-vāṭa-kharvaṭa-śibira-vraja-ghoṣa-sārtha-giri-vanāśramādiṣv anupatham avanicarāpasadaiḥ paribhūyamāno makṣikābhir iva vana-gajas tarjana-tāḍanāvamehana-ṣṭhīvana-grāva-śakṛd-rajaḥ-prakṣepa-pūti-vāta-duruktais tad avigaṇayann evāsat-saṁsthāna etasmin dehopalakṣaṇe sad-apadeśa ubhayānubhava-svarūpeṇa sva-mahimāvasthānenāsamāropitāhaṁ-mamābhimānatvād avikhaṇḍita-manāḥ pṛthivīm eka-caraḥ paribabhrāma.

अतिसुकुमारकरचरणोर:स्थलविपुलबाह्वंसगलवदनाद्यवयवविन्यास: प्रकृतिसुन्दरस्वभावहाससुमुखो नवनलिनदलायमानशिशिरतारारुणायतनयनरुचिर: सद‍ृशसुभगकपोलकर्णकण्ठनासो विगूढस्मितवदनमहोत्सवेन पुरवनितानां मनसि कुसुमशरासनमुपदधान: परागवलम्बमानकुटिलजटिलकपिशकेशभूरिभारोऽवधूतमलिननिजशरीरेण ग्रहगृहीत इवाद‍ृश्यत ॥ ३१ ॥

ati-sukumāra-kara-caraṇoraḥ-sthala-vipula-bāhv-aṁsa-gala-vadanādy-avayava-vinyāsaḥ prakṛti-sundara-svabhāva-hāsa-sumukho nava-nalina-dalāyamāna-śiśira-tārāruṇāyata-nayana-ruciraḥ sadṛśa-subhaga-kapola-karṇa-kaṇṭha-nāso vigūḍha-smita-vadana-mahotsavena pura-vanitānāṁ manasi kusuma-śarāsanam upadadhānaḥ parāg-avalambamāna-kuṭila-jaṭila-kapiśa-keśa-bhūri-bhāro ’vadhūta-malina-nija-śarīreṇa graha-gṛhīta ivādṛśyata.

यर्हि वाव स भगवान् लोकमिमं योगस्याद्धाप्रतीपमिवाचक्षाणस्तत्प्रतिक्रियाकर्म बीभत्सितमिति व्रतमाजगरमास्थित: शयान एवाश्नाति पिबतिखादत्यवमेहतिहदति स्म चेष्टमान उच्चरित आदिग्धोद्देश: ॥ ३२ ॥

yarhi vāva sa bhagavān lokam imaṁ yogasyāddhā pratīpam ivācakṣāṇas tat-pratikriyā-karma bībhatsitam iti vratam ājagaram-āsthitaḥ śayāna evāśnāti pibati khādaty avamehati hadati sma ceṣṭamāna uccarita ādigdhoddeśaḥ.

तस्य ह य: पुरीषसुरभिसौगन्ध्यवायुस्तं देशं दशयोजनं समन्तात्सुरभिंचकार ॥ ३३ ॥

tasya ha yaḥ purīṣa-surabhi-saugandhya-vāyus taṁ deśaṁ daśa-yojanaṁ samantāt surabhiṁ cakāra.

एवं गोमृगकाकचर्यया व्रजंस्तिष्ठन्नासीन: शयान: काकमृगगोचरित: पिबति खादत्यवमेहति स्म ॥ ३४ ॥

evaṁ go-mṛga-kāka-caryayā vrajaṁs tiṣṭhann āsīnaḥ śayānaḥ kāka-mṛga-go-caritaḥ pibati khādaty avamehati sma.

इति नानायोगचर्याचरणो भगवान् कैवल्यपतिऋर्षभोऽविरतपरममहानन्दानुभव आत्मनि सर्वेषां भूतानामात्मभूते भगवति वासुदेव आत्मनोऽव्यवधानानन्तरोदरभावेन सिद्धसमस्तार्थपरिपूर्णो योगैश्वर्याणि वैहायसमनोजवान्तर्धानपरकायप्रवेशदूरग्रहणादीनि यद‍ृच्छयोपगतानि नाञ्जसा नृप हृदयेनाभ्यनन्दत् ॥ ३५ ॥

iti nānā-yoga-caryācaraṇo bhagavān kaivalya-patir ṛṣabho ’virata-parama-mahānandānubhava ātmani sarveṣāṁ bhūtānām ātma-bhūte bhagavati vāsudeva ātmano ’vyavadhānānanta-rodara-bhāvena siddha-samastārtha-paripūrṇo yogaiśvaryāṇi vaihāyasa-mano-javāntardhāna-parakāya-praveśa-dūra-grahaṇādīni yadṛcchayopagatāni nāñjasā nṛpa hṛdayenābhyanandat.