Canto 5, Chapter 6

ऋषिरुवाचसत्यमुक्तं किन्‍त्विह वा एके न मनसोऽद्धा विश्रम्भमनवस्थानस्य शठकिरात इव सङ्गच्छन्ते ॥ २ ॥

rājovācana nūnaṁ bhagava ātmārāmāṇāṁ yoga-samīrita-jñānāvabharjita-karma-bījānām aiśvaryāṇi punaḥ kleśadāni bhavitum arhanti yadṛc-chayopagatāni.

ऋषिरुवाचसत्यमुक्तं किन्‍त्विह वा एके न मनसोऽद्धा विश्रम्भमनवस्थानस्य शठकिरात इव सङ्गच्छन्ते ॥ २ ॥

ṛṣir uvācasatyam uktaṁ kintv iha vā eke na manaso ’ddhā viśrambham anavasthānasya śaṭha-kirāta iva saṅgacchante.

तथा चोक्तम्—न कुर्यात्कर्हिचित्सख्यं मनसि ह्यनवस्थिते । यद्विश्रम्भाच्चिराच्चीर्णं चस्कन्द तप ऐश्वरम् ॥ ३ ॥

tathā coktam — na kuryāt karhicit sakhyaṁmanasi hy anavasthiteyad-viśrambhāc cirāc cīrṇaṁcaskanda tapa aiśvaram

नित्यं ददाति कामस्यच्छिद्रं तमनु येऽरय: । योगिन: कृतमैत्रस्य पत्युर्जायेव पुंश्चली ॥ ४ ॥

nityaṁ dadāti kāmasyacchidraṁ tam anu ye ’rayaḥyoginaḥ kṛta-maitrasyapatyur jāyeva puṁścalī

कामो मन्युर्मदो लोभ: शोकमोहभयादय: । कर्मबन्धश्च यन्मूल: स्वीकुर्यात्को नु तद् बुध: ॥ ५ ॥

kāmo manyur mado lobhaḥśoka-moha-bhayādayaḥkarma-bandhaś ca yan-mūlaḥsvīkuryāt ko nu tad budhaḥ

अथैवमखिललोकपालललामोऽपि विलक्षणैर्जडवदवधूतवेषभाषाचरितैरविलक्षितभगवत्प्रभावो योगिनां साम्परायविधिमनुशिक्षयन् स्वकलेवरं जिहासुरात्मन्यात्मानमसंव्यवहितमनर्थान्तरभावेनान्वीक्षमाण उपरतानुवृत्तिरुपरराम ॥ ६ ॥

athaivam akhila-loka-pāla-lalāmo ’pi vilakṣaṇair jaḍavad avadhūta-veṣa-bhāṣā-caritair avilakṣita-bhagavat-prabhāvo yogināṁ sāmparāya-vidhim anuśikṣayan sva-kalevaraṁ jihāsur ātmany ātmānam asaṁvyavahitam anarthāntara-bhāvenānvīkṣamāṇa uparatānuvṛttir upararāma.

तस्य ह वा एवं मुक्तलिङ्गस्य भगवत ऋषभस्य योगमायावासनया देह इमां जगतीमभिमानाभासेन सङ्‍क्रममाण: कोङ्कवेङ्ककुटकान्दक्षिणकर्णाटकान्देशान् यद‍ृच्छयोपगत: कुटकाचलोपवन आस्यकृताश्मकवल उन्माद इव मुक्तमूर्धजोऽसंवीत एव विचचार ॥ ७ ॥

tasya ha vā evaṁ mukta-liṅgasya bhagavata ṛṣabhasya yoga-māyā-vāsanayā deha imāṁ jagatīm abhimānābhāsena saṅkramamāṇaḥ koṅka-veṅka-kuṭakān dakṣiṇa-karṇāṭakān deśān yadṛcchayopagataḥ kuṭakācalopavana āsya kṛtāśma-kavala unmāda iva mukta-mūrdhajo ’saṁvīta eva vicacāra.

अथ समीरवेगविधूतवेणुविकर्षणजातोग्रदावानलस्तद्वनमालेलिहान: सह तेन ददाह ॥ ८ ॥

atha samīra-vega-vidhūta-veṇu-vikarṣaṇa-jātogra-dāvānalas tad vanam ālelihānaḥ saha tena dadāha.

यस्य किलानुचरितमुपाकर्ण्य कोङ्कवेङ्ककुटकानां राजार्हन्नामोपशिक्ष्य कलावधर्म उत्कृष्यमाणे भवितव्येन विमोहित: स्वधर्मपथमकुतोभयमपहाय कुपथपाखण्डमसमञ्जसं निजमनीषया मन्द: सम्प्रवर्तयिष्यते ॥ ९ ॥

yasya kilānucaritam upākarṇya koṅka-veṅka-kuṭakānāṁ rājārhan-nāmopaśikṣya kalāv adharma utkṛṣyamāṇe bhavitavyena vimohitaḥ sva-dharma-patham akuto-bhayam apahāya kupatha-pākhaṇḍam asamañjasaṁ nija-manīṣayā mandaḥ sampravartayiṣyate.

येन ह वाव कलौ मनुजापसदा देवमायामोहिता: स्वविधिनियोगशौचचारित्रविहीना देवहेलनान्यपव्रतानि निजनिजेच्छया गृह्णाना अस्‍नानानाचमनाशौचकेशोल्लुञ्चनादीनि कलिनाधर्मबहुलेनोपहतधियो ब्रह्मब्राह्मणयज्ञपुरुषलोकविदूषका: प्रायेण भविष्यन्ति ॥ १० ॥

yena ha vāva kalau manujāpasadā deva-māyā-mohitāḥ sva-vidhi-niyoga-śauca-cāritra-vihīnā deva-helanāny apavratāni nija-nijecchayā gṛhṇānā asnānānācamanāśauca-keśolluñcanādīni kalinādharma-bahulenopahata-dhiyo brahma-brāhmaṇa-yajña-puruṣa-loka-vidūṣakāḥ prāyeṇa bhaviṣyanti.

ते च ह्यर्वाक्तनया निजलोकयात्रयान्धपरम्परयाऽऽश्वस्तास्तमस्यन्धे स्वयमेव प्रपतिष्यन्ति ॥ ११ ॥

te ca hy arvāktanayā nija-loka-yātrayāndha-paramparayāśvastās tamasy andhe svayam eva prapatiṣyanti.

अयमवतारो रजसोपप्लुतकैवल्योपशिक्षणार्थ: ॥ १२ ॥

ayam avatāro rajasopapluta-kaivalyopaśikṣaṇārthaḥ.

तस्यानुगुणान् श्लोकान् गायन्ति—अहो भुव: सप्तसमुद्रवत्याद्वीपेषु वर्षेष्वधिपुण्यमेतत् । गायन्ति यत्रत्यजना मुरारे:कर्माणि भद्राण्यवतारवन्ति ॥ १३ ॥

tasyānuguṇān ślokān gāyanti — aho bhuvaḥ sapta-samudravatyādvīpeṣu varṣeṣv adhipuṇyam etatgāyanti yatratya-janā murāreḥkarmāṇi bhadrāṇy avatāravanti

अहो नु वंशो यशसावदात:प्रैयव्रतो यत्र पुमान् पुराण: । कृतावतार: पुरुष: स आद्य-श्चचार धर्मं यदकर्महेतुम् ॥ १४ ॥

aho nu vaṁśo yaśasāvadātaḥpraiyavrato yatra pumān purāṇaḥkṛtāvatāraḥ puruṣaḥ sa ādyaścacāra dharmaṁ yad akarma-hetum

को न्वस्य काष्ठामपरोऽनुगच्छे-न्मनोरथेनाप्यभवस्य योगी । यो योगमाया: स्पृहयत्युदस्ताह्यसत्तया येन कृतप्रयत्ना: ॥ १५ ॥

ko nv asya kāṣṭhām aparo ’nugacchenmano-rathenāpy abhavasya yogīyo yoga-māyāḥ spṛhayaty udastāhy asattayā yena kṛta-prayatnāḥ

इति ह स्म सकलवेदलोकदेवब्राह्मणगवां परमगुरोर्भगवत ऋषभाख्यस्य विशुद्धाचरितमीरितं पुंसां समस्तदुश्चरिताभिहरणं परममहामङ्गलायनमिदमनुश्रद्धयोपचितयानुश‍ृणोत्याश्रावयति वावहितो भगवति तस्मिन् वासुदेव एकान्ततो भक्तिरनयोरपि समनुवर्तते ॥ १६ ॥

iti ha sma sakala-veda-loka-deva-brāhmaṇa-gavāṁ parama-guror bhagavata ṛṣabhākhyasya viśuddhācaritam īritaṁ puṁsāṁ samasta-duścaritābhiharaṇaṁ parama-mahā-maṅgalāyanam idam anuśraddhayopacitayānuśṛṇoty āśrāvayati vāvahito bhagavati tasmin vāsudeva ekāntato bhaktir anayor api samanuvartate.

यस्यामेव कवय आत्मानमविरतं विविधवृजिनसंसारपरितापोपतप्यमानमनुसवनं स्‍नापयन्तस्तयैव परया निर्वृत्या ह्यपवर्गमात्यन्तिकं परमपुरुषार्थमपि स्वयमासादितं नो एवाद्रियन्ते भगवदीयत्वेनैव परिसमाप्तसर्वार्था: ॥ १७ ॥

yasyām eva kavaya ātmānam avirataṁ vividha-vṛjina-saṁsāra-paritāpopatapyamānam anusavanaṁ snāpayantas tayaiva parayā nirvṛtyā hy apavargam ātyantikaṁ parama-puruṣārtham api svayam āsāditaṁ no evādriyante bhagavadīyatvenaiva parisamāpta-sarvārthāḥ.

राजन् पतिर्गुरुरलं भवतां यदूनांदैवं प्रिय: कुलपति: क्‍व च किङ्करो व: । अस्त्वेवमङ्ग भगवान् भजतां मुकुन्दोमुक्तिं ददाति कर्हिचित्स्म न भक्तियोगम् ॥ १८ ॥

rājan patir gurur alaṁ bhavatāṁ yadūnāṁdaivaṁ priyaḥ kula-patiḥ kva ca kiṅkaro vaḥastv evam aṅga bhagavān bhajatāṁ mukundomuktiṁ dadāti karhicit sma na bhakti-yogam

नित्यानुभूतनिजलाभनिवृत्ततृष्ण:श्रेयस्यतद्रचनया चिरसुप्तबुद्धे: । लोकस्य य: करुणयाभयमात्मलोक-माख्यान्नमो भगवते ऋषभाय तस्मै ॥ १९ ॥

nityānubhūta-nija-lābha-nivṛtta-tṛṣṇaḥśreyasy atad-racanayā cira-supta-buddheḥlokasya yaḥ karuṇayābhayam ātma-lokamākhyān namo bhagavate ṛṣabhāya tasmai