Canto 6, Chapter 1

श्रीपरीक्षिदुवाचनिवृत्तिमार्ग: कथित आदौ भगवता यथा । क्रमयोगोपलब्धेन ब्रह्मणा यदसंसृति: ॥ १ ॥

śrī-parīkṣid uvācanivṛtti-mārgaḥ kathitaādau bhagavatā yathākrama-yogopalabdhenabrahmaṇā yad asaṁsṛtiḥ

प्रवृत्तिलक्षणश्चैव त्रैगुण्यविषयो मुने । योऽसावलीनप्रकृतेर्गुणसर्ग: पुन: पुन: ॥ २ ॥

pravṛtti-lakṣaṇaś caivatraiguṇya-viṣayo muneyo ’sāv alīna-prakṛterguṇa-sargaḥ punaḥ punaḥ

अधर्मलक्षणा नाना नरकाश्चानुवर्णिता: । मन्वन्तरश्च व्याख्यात आद्य: स्वायम्भुवो यत: ॥ ३ ॥

adharma-lakṣaṇā nānānarakāś cānuvarṇitāḥmanvantaraś ca vyākhyātaādyaḥ svāyambhuvo yataḥ

प्रियव्रतोत्तानपदोर्वंशस्तच्चरितानि च । द्वीपवर्षसमुद्राद्रिनद्युद्यानवनस्पतीन् ॥ ४ ॥ धरामण्डलसंस्थानं भागलक्षणमानत: । ज्योतिषां विवराणां च यथेदमसृजद्विभु: ॥ ५ ॥

priyavratottānapadorvaṁśas tac-caritāni cadvīpa-varṣa-samudrādri-nady-udyāna-vanaspatīn

अधुनेह महाभाग यथैव नरकान्नर: । नानोग्रयातनान्नेयात्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ ६ ॥

adhuneha mahā-bhāgayathaiva narakān naraḥnānogra-yātanān neyāttan me vyākhyātum arhasi

श्रीशुक उवाच न चेदिहैवापचितिं यथांहस:कृतस्य कुर्यान्मनउक्तपाणिभि: । ध्रुवं स वै प्रेत्य नरकानुपैतिये कीर्तिता मे भवतस्तिग्मयातना: ॥ ७ ॥

śrī-śuka uvācana ced ihaivāpacitiṁ yathāṁhasaḥkṛtasya kuryān mana-ukta-pāṇibhiḥdhruvaṁ sa vai pretya narakān upaitiye kīrtitā me bhavatas tigma-yātanāḥ

तस्मात्पुरैवाश्विह पापनिष्कृतौयतेत मृत्योरविपद्यतात्मना । दोषस्य द‍ृष्ट्वा गुरुलाघवं यथाभिषक् चिकित्सेत रुजां निदानवित् ॥ ८ ॥

tasmāt puraivāśv iha pāpa-niṣkṛtauyateta mṛtyor avipadyatātmanādoṣasya dṛṣṭvā guru-lāghavaṁ yathābhiṣak cikitseta rujāṁ nidānavit

श्रीराजोवाचद‍ृष्टश्रुताभ्यां यत्पापं जानन्नप्यात्मनोऽहितम् । करोति भूयो विवश: प्रायश्चित्तमथो कथम् ॥ ९ ॥

śrī-rājovācadṛṣṭa-śrutābhyāṁ yat pāpaṁjānann apy ātmano ’hitamkaroti bhūyo vivaśaḥprāyaścittam atho katham

क्‍वचिन्निवर्ततेऽभद्रात्‍क्‍वचिच्चरति तत्पुन: । प्रायश्चित्तमथोऽपार्थं मन्ये कुञ्जरशौचवत् ॥ १० ॥

kvacin nivartate ’bhadrātkvacic carati tat punaḥprāyaścittam atho ’pārthaṁmanye kuñjara-śaucavat

श्रीबादरायणिरुवाचकर्मणा कर्मनिर्हारो न ह्यात्यन्तिक इष्यते । अविद्वदधिकारित्वात्प्रायश्चित्तं विमर्शनम् ॥ ११ ॥

śrī-bādarāyaṇir uvācakarmaṇā karma-nirhārona hy ātyantika iṣyateavidvad-adhikāritvātprāyaścittaṁ vimarśanam

नाश्नत: पथ्यमेवान्नं व्याधयोऽभिभवन्ति हि । एवं नियमकृद्राजन् शनै: क्षेमाय कल्पते ॥ १२ ॥

nāśnataḥ pathyam evānnaṁvyādhayo ’bhibhavanti hievaṁ niyamakṛd rājanśanaiḥ kṣemāya kalpate

तपसा ब्रह्मचर्येण शमेन च दमेन च । त्यागेन सत्यशौचाभ्यां यमेन नियमेन वा ॥ १३ ॥ देहवाग्बुद्धिजं धीरा धर्मज्ञा: श्रद्धयान्विता: । क्षिपन्त्यघं महदपि वेणुगुल्ममिवानल: ॥ १४ ॥

tapasā brahmacaryeṇaśamena ca damena catyāgena satya-śaucābhyāṁyamena niyamena vā

केचित्केवलया भक्त्या वासुदेवपरायणा: । अघं धुन्वन्ति कार्त्स्‍न्येन नीहारमिव भास्कर: ॥ १५ ॥

kecit kevalayā bhaktyāvāsudeva-parāyaṇāḥaghaṁ dhunvanti kārtsnyenanīhāram iva bhāskaraḥ

न तथा ह्यघवान् राजन्पूयेत तपआदिभि: । यथा कृष्णार्पितप्राणस्तत्पुरुषनिषेवया ॥ १६ ॥

na tathā hy aghavān rājanpūyeta tapa-ādibhiḥyathā kṛṣṇārpita-prāṇastat-puruṣa-niṣevayā

सध्रीचीनो ह्ययं लोके पन्था: क्षेमोऽकुतोभय: । सुशीला: साधवो यत्र नारायणपरायणा: ॥ १७ ॥

sadhrīcīno hy ayaṁ lokepanthāḥ kṣemo ’kuto-bhayaḥsuśīlāḥ sādhavo yatranārāyaṇa-parāyaṇāḥ

प्रायश्चित्तानि चीर्णानि नारायणपराङ्‍मुखम् । न निष्पुनन्ति राजेन्द्र सुराकुम्भमिवापगा: ॥ १८ ॥

prāyaścittāni cīrṇāninārāyaṇa-parāṅmukhamna niṣpunanti rājendrasurā-kumbham ivāpagāḥ

सकृन्मन: कृष्णपदारविन्दयो-र्निवेशितं तद्गुणरागि यैरिह । न ते यमं पाशभृतश्च तद्भ‍टान्स्वप्नेऽपि पश्यन्ति हि चीर्णनिष्कृता: ॥ १९ ॥

sakṛn manaḥ kṛṣṇa-padāravindayorniveśitaṁ tad-guṇa-rāgi yair ihana te yamaṁ pāśa-bhṛtaś ca tad-bhaṭānsvapne ’pi paśyanti hi cīrṇa-niṣkṛtāḥ

अत्र चोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । दूतानां विष्णुयमयो: संवादस्तं निबोध मे ॥ २० ॥

atra codāharantīmamitihāsaṁ purātanamdūtānāṁ viṣṇu-yamayoḥsaṁvādas taṁ nibodha me

कान्यकुब्जे द्विज: कश्चिद्दासीपतिरजामिल: । नाम्ना नष्टसदाचारो दास्या: संसर्गदूषित: ॥ २१ ॥

kānyakubje dvijaḥ kaściddāsī-patir ajāmilaḥnāmnā naṣṭa-sadācārodāsyāḥ saṁsarga-dūṣitaḥ

बन्द्यक्षै: कैतवैश्चौर्यैर्गर्हितां वृत्तिमास्थित: । बिभ्रत्कुटुम्बमशुचिर्यातयामास देहिन: ॥ २२ ॥

bandy-akṣaiḥ kaitavaiś cauryairgarhitāṁ vṛttim āsthitaḥbibhrat kuṭumbam aśuciryātayām āsa dehinaḥ

एवं निवसतस्तस्य लालयानस्य तत्सुतान् । कालोऽत्यगान्महान् राजन्नष्टाशीत्यायुष: समा: ॥ २३ ॥

evaṁ nivasatas tasyalālayānasya tat-sutānkālo ’tyagān mahān rājannaṣṭāśītyāyuṣaḥ samāḥ

तस्य प्रवयस: पुत्रा दश तेषां तु योऽवम: । बालो नारायणो नाम्ना पित्रोश्च दयितो भृशम् ॥ २४ ॥

tasya pravayasaḥ putrādaśa teṣāṁ tu yo ’vamaḥbālo nārāyaṇo nāmnāpitroś ca dayito bhṛśam

स बद्धहृदयस्तस्मिन्नर्भके कलभाषिणि । निरीक्षमाणस्तल्लीलां मुमुदे जरठो भृशम् ॥ २५ ॥

sa baddha-hṛdayas tasminnarbhake kala-bhāṣiṇinirīkṣamāṇas tal-līlāṁmumude jaraṭho bhṛśam

भुञ्जान: प्रपिबन् खादन् बालकं स्‍नेहयन्त्रित: । भोजयन् पाययन् मूढो न वेदागतमन्तकम् ॥ २६ ॥

bhuñjānaḥ prapiban khādanbālakaṁ sneha-yantritaḥbhojayan pāyayan mūḍhona vedāgatam antakam

स एवं वर्तमानोऽज्ञो मृत्युकाल उपस्थिते । मतिं चकार तनये बाले नारायणाह्वये ॥ २७ ॥

sa evaṁ vartamāno ’jñomṛtyu-kāla upasthitematiṁ cakāra tanayebāle nārāyaṇāhvaye

स पाशहस्तांस्त्रीन्दृष्ट्वा पुरुषानतिदारुणान् । वक्रतुण्डानूर्ध्वरोम्ण आत्मानं नेतुमागतान् ॥ २८ ॥ दूरे क्रीडनकासक्तं पुत्रं नारायणाह्वयम् । प्लावितेन स्वरेणोच्चैराजुहावाकुलेन्द्रिय: ॥ २९ ॥

sa pāśa-hastāṁs trīn dṛṣṭvāpuruṣān ati-dāruṇānvakra-tuṇḍān ūrdhva-romṇaātmānaṁ netum āgatān

निशम्य म्रियमाणस्य मुखतो हरिकीर्तनम् । भर्तुर्नाम महाराज पार्षदा: सहसापतन् ॥ ३० ॥

niśamya mriyamāṇasyamukhato hari-kīrtanambhartur nāma mahārājapārṣadāḥ sahasāpatan

विकर्षतोऽन्तर्हृदयाद्दासीपतिमजामिलम् । यमप्रेष्यान् विष्णुदूता वारयामासुरोजसा ॥ ३१ ॥

vikarṣato ’ntar hṛdayāddāsī-patim ajāmilamyama-preṣyān viṣṇudūtāvārayām āsur ojasā

ऊचुर्निषेधितास्तांस्ते वैवस्वतपुर:सरा: । के यूयं प्रतिषेद्धारो धर्मराजस्य शासनम् ॥ ३२ ॥

ūcur niṣedhitās tāṁs tevaivasvata-puraḥsarāḥke yūyaṁ pratiṣeddhārodharma-rājasya śāsanam

कस्य वा कुत आयाता: कस्मादस्य निषेधथ । किं देवा उपदेवा या यूयं किं सिद्धसत्तमा: ॥ ३३ ॥

kasya vā kuta āyātāḥkasmād asya niṣedhathakiṁ devā upadevā yāyūyaṁ kiṁ siddha-sattamāḥ

सर्वे पद्मपलाशाक्षा: पीतकौशेयवासस: । किरीटिन: कुण्डलिनो लसत्पुष्करमालिन: ॥ ३४ ॥ सर्वे च नूत्नवयस: सर्वे चारुचतुर्भुजा: । धनुर्निषङ्गासिगदाशङ्खचक्राम्बुजश्रिय: ॥ ३५ ॥ दिशो वितिमिरालोका: कुर्वन्त: स्वेन तेजसा । किमर्थं धर्मपालस्य किङ्करान्नो निषेधथ ॥ ३६ ॥

sarve padma-palāśākṣāḥpīta-kauśeya-vāsasaḥkirīṭinaḥ kuṇḍalinolasat-puṣkara-mālinaḥ

श्रीशुक उवाच इत्युक्ते यमदूतैस्ते वासुदेवोक्तकारिण: । तान् प्रत्यूचु: प्रहस्येदं मेघनिर्ह्रादया गिरा ॥ ३७ ॥

śrī-śuka uvācaity ukte yamadūtais tevāsudevokta-kāriṇaḥtān pratyūcuḥ prahasyedaṁmegha-nirhrādayā girā

श्रीविष्णुदूता ऊचु: यूयं वै धर्मराजस्य यदि निर्देशकारिण: । ब्रूत धर्मस्य नस्तत्त्वं यच्चाधर्मस्य लक्षणम् ॥ ३८ ॥

śrī-viṣṇudūtā ūcuḥyūyaṁ vai dharma-rājasyayadi nirdeśa-kāriṇaḥbrūta dharmasya nas tattvaṁyac cādharmasya lakṣaṇam

कथं स्विद् ध्रियते दण्ड: किं वास्य स्थानमीप्सितम् । दण्ड्या: किं कारिण: सर्वे आहो स्वित्कतिचिन्नृणाम् ॥ ३९ ॥

kathaṁ svid dhriyate daṇḍaḥkiṁ vāsya sthānam īpsitamdaṇḍyāḥ kiṁ kāriṇaḥ sarveāho svit katicin nṛṇām

यमदूता ऊचु: वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्यय: । वेदो नारायण: साक्षात्स्वयम्भूरिति शुश्रुम ॥ ४० ॥

yamadūtā ūcuḥveda-praṇihito dharmohy adharmas tad-viparyayaḥvedo nārāyaṇaḥ sākṣātsvayambhūr iti śuśruma

येन स्वधाम्न्यमी भावा रज:सत्त्वतमोमया: । गुणनामक्रियारूपैर्विभाव्यन्ते यथातथम् ॥ ४१ ॥

yena sva-dhāmny amī bhāvārajaḥ-sattva-tamomayāḥguṇa-nāma-kriyā-rūpairvibhāvyante yathā-tatham

सूर्योऽग्नि: खं मरुद्देव: सोम: सन्ध्याहनी दिश: । कं कु: स्वयं धर्म इति ह्येते दैह्यस्य साक्षिण: ॥ ४२ ॥

sūryo ’gniḥ khaṁ marud devaḥsomaḥ sandhyāhanī diśaḥkaṁ kuḥ svayaṁ dharma itihy ete daihyasya sākṣiṇaḥ

एतैरधर्मो विज्ञात: स्थानं दण्डस्य युज्यते । सर्वे कर्मानुरोधेन दण्डमर्हन्ति कारिण: ॥ ४३ ॥

etair adharmo vijñātaḥsthānaṁ daṇḍasya yujyatesarve karmānurodhenadaṇḍam arhanti kāriṇaḥ

सम्भवन्ति हि भद्राणि विपरीतानि चानघा: । कारिणां गुणसङ्गोऽस्ति देहवान्न ह्यकर्मकृत् ॥ ४४ ॥

sambhavanti hi bhadrāṇiviparītāni cānaghāḥkāriṇāṁ guṇa-saṅgo ’stidehavān na hy akarma-kṛt

येन यावान्यथाधर्मो धर्मो वेह समीहित: । स एव तत्फलं भुङ्क्ते तथा तावदमुत्र वै ॥ ४५ ॥

yena yāvān yathādharmodharmo veha samīhitaḥsa eva tat-phalaṁ bhuṅktetathā tāvad amutra vai

यथेह देवप्रवरास्त्रैविध्यमुपलभ्यते । भूतेषु गुणवैचित्र्यात्तथान्यत्रानुमीयते ॥ ४६ ॥

yatheha deva-pravarāstrai-vidhyam upalabhyatebhūteṣu guṇa-vaicitryāttathānyatrānumīyate

वर्तमानोऽन्ययो: कालो गुणाभिज्ञापको यथा । एवं जन्मान्ययोरेतद्धर्माधर्मनिदर्शनम् ॥ ४७ ॥

vartamāno ’nyayoḥ kāloguṇābhijñāpako yathāevaṁ janmānyayor etaddharmādharma-nidarśanam

मनसैव पुरे देव: पूर्वरूपं विपश्यति । अनुमीमांसतेऽपूर्वं मनसा भगवानज: ॥ ४८ ॥

manasaiva pure devaḥpūrva-rūpaṁ vipaśyatianumīmāṁsate ’pūrvaṁmanasā bhagavān ajaḥ

यथाज्ञस्तमसा युक्त उपास्ते व्यक्तमेव हि । न वेद पूर्वमपरं नष्टजन्मस्मृतिस्तथा ॥ ४९ ॥

yathājñas tamasā yuktaupāste vyaktam eva hina veda pūrvam aparaṁnaṣṭa-janma-smṛtis tathā

पञ्चभि: कुरुते स्वार्थान् पञ्च वेदाथ पञ्चभि: । एकस्तु षोडशेन त्रीन् स्वयं सप्तदशोऽश्नुते ॥ ५० ॥

pañcabhiḥ kurute svārthānpañca vedātha pañcabhiḥekas tu ṣoḍaśena trīnsvayaṁ saptadaśo ’śnute

तदेतत्षोडशकलं लिङ्गं शक्तित्रयं महत् । धत्तेऽनुसंसृतिं पुंसि हर्षशोकभयार्तिदाम् ॥ ५१ ॥

tad etat ṣoḍaśa-kalaṁliṅgaṁ śakti-trayaṁ mahatdhatte ’nusaṁsṛtiṁ puṁsiharṣa-śoka-bhayārtidām

देह्यज्ञोऽजितषड्‌वर्गो नेच्छन्कर्माणि कार्यते । कोशकार इवात्मानं कर्मणाच्छाद्य मुह्यति ॥ ५२ ॥

dehy ajño ’jita-ṣaḍ-vargonecchan karmāṇi kāryatekośakāra ivātmānaṁkarmaṇācchādya muhyati

न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । कार्यते ह्यवश: कर्म गुणै: स्वाभाविकैर्बलात् ॥ ५३ ॥

na hi kaścit kṣaṇam apijātu tiṣṭhaty akarma-kṛtkāryate hy avaśaḥ karmaguṇaiḥ svābhāvikair balāt

लब्ध्वा निमित्तमव्यक्तं व्यक्ताव्यक्तं भवत्युत । यथायोनि यथाबीजं स्वभावेन बलीयसा ॥ ५४ ॥

labdhvā nimittam avyaktaṁvyaktāvyaktaṁ bhavaty utayathā-yoni yathā-bījaṁsvabhāvena balīyasā

एष प्रकृतिसङ्गेन पुरुषस्य विपर्यय: । आसीत्स एव नचिरादीशसङ्गाद्विलीयते ॥ ५५ ॥

eṣa prakṛti-saṅgenapuruṣasya viparyayaḥāsīt sa eva na cirādīśa-saṅgād vilīyate

अयं हि श्रुतसम्पन्न: शीलवृत्तगुणालय: । धृतव्रतो मृदुर्दान्त: सत्यवाङ्‍मन्त्रविच्छुचि: ॥ ५६ ॥ गुर्वग्‍न्यतिथिवृद्धानां शुश्रूषुरनहङ्‌कृत: । सर्वभूतसुहृत्साधुर्मितवागनसूयक: ॥ ५७ ॥

ayaṁ hi śruta-sampannaḥśīla-vṛtta-guṇālayaḥdhṛta-vrato mṛdur dāntaḥsatya-vāṅ mantra-vic chuciḥ

एकदासौ वनं यात: पितृसन्देशकृद् द्विज: । आदाय तत आवृत्त: फलपुष्पसमित्कुशान् ॥ ५८ ॥ ददर्श कामिनं कञ्चिच्छूद्रं सह भुजिष्यया । पीत्वा च मधु मैरेयं मदाघूर्णितनेत्रया ॥ ५९ ॥ मत्तया विश्लथन्नीव्या व्यपेतं निरपत्रपम् । क्रीडन्तमनुगायन्तं हसन्तमनयान्तिके ॥ ६० ॥

ekadāsau vanaṁ yātaḥpitṛ-sandeśa-kṛd dvijaḥādāya tata āvṛttaḥphala-puṣpa-samit-kuśān

द‍ृष्ट्वा तां कामलिप्तेन बाहुना परिरम्भिताम् । जगाम हृच्छयवशं सहसैव विमोहित: ॥ ६१ ॥

dṛṣṭvā tāṁ kāma-liptenabāhunā parirambhitāmjagāma hṛc-chaya-vaśaṁsahasaiva vimohitaḥ

स्तम्भयन्नात्मनात्मानं यावत्सत्त्वं यथाश्रुतम् । न शशाक समाधातुं मनो मदनवेपितम् ॥ ६२ ॥

stambhayann ātmanātmānaṁyāvat sattvaṁ yathā-śrutamna śaśāka samādhātuṁmano madana-vepitam

तन्निमित्तस्मरव्याजग्रहग्रस्तो विचेतन: । तामेव मनसा ध्यायन् स्वधर्माद्विरराम ह ॥ ६३ ॥

tan-nimitta-smara-vyāja-graha-grasto vicetanaḥtām eva manasā dhyāyansva-dharmād virarāma ha

तामेव तोषयामास पित्र्येणार्थेन यावता । ग्राम्यैर्मनोरमै: कामै: प्रसीदेत यथा तथा ॥ ६४ ॥

tām eva toṣayām āsapitryeṇārthena yāvatāgrāmyair manoramaiḥ kāmaiḥprasīdeta yathā tathā

विप्रां स्वभार्यामप्रौढां कुले महति लम्भिताम् । विससर्जाचिरात्पाप: स्वैरिण्यापाङ्गविद्धधी: ॥ ६५ ॥

viprāṁ sva-bhāryām aprauḍhāṁkule mahati lambhitāmvisasarjācirāt pāpaḥsvairiṇyāpāṅga-viddha-dhīḥ

यतस्ततश्चोपनिन्ये न्यायतोऽन्यायतो धनम् । बभारास्या: कुटुम्बिन्या: कुटुम्बं मन्दधीरयम् ॥ ६६ ॥

yatas tataś copaninyenyāyato ’nyāyato dhanambabhārāsyāḥ kuṭumbinyāḥkuṭumbaṁ manda-dhīr ayam

यदसौ शास्त्रमुल्लङ्‌घ्य स्वैरचार्यतिगर्हित: । अवर्तत चिरं कालमघायुरशुचिर्मलात् ॥ ६७ ॥

yad asau śāstram ullaṅghyasvaira-cāry ati-garhitaḥavartata ciraṁ kālamaghāyur aśucir malāt

तत एनं दण्डपाणे: सकाशं कृतकिल्बिषम् । नेष्यामोऽकृतनिर्वेशं यत्र दण्डेन शुद्ध्यति ॥ ६८ ॥

tata enaṁ daṇḍa-pāṇeḥsakāśaṁ kṛta-kilbiṣamneṣyāmo ’kṛta-nirveśaṁyatra daṇḍena śuddhyati