Canto 6, Chapter 2

श्रीबादरायणिरुवाचएवं ते भगवद्दूता यमदूताभिभाषितम् । उपधार्याथ तान् राजन् प्र्रत्याहुर्नयकोविदा: ॥ १ ॥

śrī-bādarāyaṇir uvācaevaṁ te bhagavad-dūtāyamadūtābhibhāṣitamupadhāryātha tān rājanpratyāhur naya-kovidāḥ

श्रीविष्णुदूता ऊचु: अहो कष्टं धर्मद‍ृशामधर्म: स्पृशते सभाम् । यत्रादण्ड्येष्वपापेषु दण्डो यैर्ध्रियते वृथा ॥ २ ॥

śrī-viṣṇudūtā ūcuḥaho kaṣṭaṁ dharma-dṛśāmadharmaḥ spṛśate sabhāmyatrādaṇḍyeṣv apāpeṣudaṇḍo yair dhriyate vṛthā

प्रजानां पितरो ये च शास्तार: साधव: समा: । यदि स्यात्तेषु वैषम्यं कं यान्ति शरणं प्रजा: ॥ ३ ॥

prajānāṁ pitaro ye caśāstāraḥ sādhavaḥ samāḥyadi syāt teṣu vaiṣamyaṁkaṁ yānti śaraṇaṁ prajāḥ

यद्यदाचरति श्रेयानितरस्तत्तदीहते । स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ ४ ॥

yad yad ācarati śreyānitaras tat tad īhatesa yat pramāṇaṁ kurutelokas tad anuvartate

यस्याङ्के शिर आधाय लोक: स्वपिति निर्वृत: । स्वयं धर्ममधर्मं वा न हि वेद यथा पशु: ॥ ५ ॥ स कथं न्यर्पितात्मानं कृतमैत्रमचेतनम् । विस्रम्भणीयो भूतानां सघृणो दोग्धुमर्हति ॥ ६ ॥

yasyāṅke śira ādhāyalokaḥ svapiti nirvṛtaḥsvayaṁ dharmam adharmaṁ vāna hi veda yathā paśuḥ

अयं हि कृतनिर्वेशो जन्मकोट्यंहसामपि । यद्‌व्याजहार विवशो नाम स्वस्त्ययनं हरे: ॥ ७ ॥

ayaṁ hi kṛta-nirveśojanma-koṭy-aṁhasām apiyad vyājahāra vivaśonāma svasty-ayanaṁ hareḥ

एतेनैव ह्यघोनोऽस्य कृतं स्यादघनिष्कृतम् । यदा नारायणायेति जगाद चतुरक्षरम् ॥ ८ ॥

etenaiva hy aghono ’syakṛtaṁ syād agha-niṣkṛtamyadā nārāyaṇāyetijagāda catur-akṣaram

स्तेन: सुरापो मित्रध्रुग् ब्रह्महा गुरुतल्पग: । स्त्रीराजपितृगोहन्ता ये च पातकिनोऽपरे ॥ ९ ॥ सर्वेषामप्यघवतामिदमेव सुनिष्कृतम् । नामव्याहरणं विष्णोर्यतस्तद्विषया मति: ॥ १० ॥

stenaḥ surā-po mitra-dhrugbrahma-hā guru-talpa-gaḥstrī-rāja-pitṛ-go-hantāye ca pātakino ’pare

न निष्कृतैरुदितैर्ब्रह्मवादिभि-स्तथा विशुद्ध्यत्यघवान् व्रतादिभि: । यथा हरेर्नामपदैरुदाहृतै-स्तदुत्तमश्लोकगुणोपलम्भकम् ॥ ११ ॥

na niṣkṛtair uditair brahma-vādibhistathā viśuddhyaty aghavān vratādibhiḥyathā harer nāma-padair udāhṛtaistad uttamaśloka-guṇopalambhakam

नैकान्तिकं तद्धि कृतेऽपि निष्कृतेमन: पुनर्धावति चेदसत्पथे । तत्कर्मनिर्हारमभीप्सतां हरे-र्गुणानुवाद: खलु सत्त्वभावन: ॥ १२ ॥

naikāntikaṁ tad dhi kṛte ’pi niṣkṛtemanaḥ punar dhāvati ced asat-pathetat karma-nirhāram abhīpsatāṁ harerguṇānuvādaḥ khalu sattva-bhāvanaḥ

अथैनं मापनयत कृताशेषाघनिष्कृतम् । यदसौ भगवन्नाम म्रियमाण: समग्रहीत् ॥ १३ ॥

athainaṁ māpanayatakṛtāśeṣāgha-niṣkṛtamyad asau bhagavan-nāmamriyamāṇaḥ samagrahīt

साङ्केत्यं पारिहास्यं वा स्तोभं हेलनमेव वा । वैकुण्ठनामग्रहणमशेषाघहरं विदु: ॥ १४ ॥

sāṅketyaṁ pārihāsyaṁ vāstobhaṁ helanam eva vāvaikuṇṭha-nāma-grahaṇamaśeṣāgha-haraṁ viduḥ

पतित: स्खलितो भग्न: सन्दष्टस्तप्त आहत: । हरिरित्यवशेनाह पुमान्नार्हति यातना: ॥ १५ ॥

patitaḥ skhalito bhagnaḥsandaṣṭas tapta āhataḥharir ity avaśenāhapumān nārhati yātanāḥ

गुरूणां च लघूनां च गुरूणि च लघूनि च । प्रायश्चित्तानि पापानां ज्ञात्वोक्तानि महर्षिभि: ॥ १६ ॥

gurūṇāṁ ca laghūnāṁ cagurūṇi ca laghūni caprāyaścittāni pāpānāṁjñātvoktāni maharṣibhiḥ

तैस्तान्यघानि पूयन्ते तपोदानव्रतादिभि: । नाधर्मजं तद्‌धृदयं तदपीशाङ्‌घ्रिसेवया ॥ १७ ॥

tais tāny aghāni pūyantetapo-dāna-vratādibhiḥnādharmajaṁ tad-dhṛdayaṁtad apīśāṅghri-sevayā

अज्ञानादथवा ज्ञानादुत्तमश्लोकनाम यत् । सङ्कीर्तितमघं पुंसो दहेदेधो यथानल: ॥ १८ ॥

ajñānād athavā jñānāduttamaśloka-nāma yatsaṅkīrtitam aghaṁ puṁsodahed edho yathānalaḥ

यथागदं वीर्यतममुपयुक्तं यद‍ृच्छया । अजानतोऽप्यात्मगुणं कुर्यान्मन्त्रोऽप्युदाहृत: ॥ १९ ॥

yathāgadaṁ vīryatamamupayuktaṁ yadṛcchayāajānato ’py ātma-guṇaṁkuryān mantro ’py udāhṛtaḥ

श्रीशुक उवाच त एवं सुविनिर्णीय धर्मं भागवतं नृप । तं याम्यपाशान्निर्मुच्य विप्रं मृत्योरमूमुचन् ॥ २० ॥

śrī-śuka uvācata evaṁ suvinirṇīyadharmaṁ bhāgavataṁ nṛpataṁ yāmya-pāśān nirmucyavipraṁ mṛtyor amūmucan

इति प्रत्युदिता याम्या दूता यात्वा यमान्तिकम् । यमराज्ञे यथा सर्वमाचचक्षुररिन्दम ॥ २१ ॥

iti pratyuditā yāmyādūtā yātvā yamāntikamyama-rājñe yathā sarvamācacakṣur arindama

द्विज: पाशाद्विनिर्मुक्तो गतभी: प्रकृतिं गत: । ववन्दे शिरसा विष्णो: किङ्करान् दर्शनोत्सव: ॥ २२ ॥

dvijaḥ pāśād vinirmuktogata-bhīḥ prakṛtiṁ gataḥvavande śirasā viṣṇoḥkiṅkarān darśanotsavaḥ

तं विवक्षुमभिप्रेत्य महापुरुषकिङ्करा: । सहसा पश्यतस्तस्य तत्रान्तर्दधिरेऽनघ ॥ २३ ॥

taṁ vivakṣum abhipretyamahāpuruṣa-kiṅkarāḥsahasā paśyatas tasyatatrāntardadhire ’nagha

अजामिलोऽप्यथाकर्ण्य दूतानां यमकृष्णयो: । धर्मं भागवतं शुद्धं त्रैवेद्यं च गुणाश्रयम् ॥ २४ ॥ भक्तिमान् भगवत्याशु माहात्म्यश्रवणाद्धरे: । अनुतापो महानासीत्स्मरतोऽशुभमात्मन: ॥ २५ ॥

ajāmilo ’py athākarṇyadūtānāṁ yama-kṛṣṇayoḥdharmaṁ bhāgavataṁ śuddhaṁtrai-vedyaṁ ca guṇāśrayam

अहो मे परमं कष्टमभूदविजितात्मन: । येन विप्लावितं ब्रह्म वृषल्यां जायतात्मना ॥ २६ ॥

aho me paramaṁ kaṣṭamabhūd avijitātmanaḥyena viplāvitaṁ brahmavṛṣalyāṁ jāyatātmanā

धिङ्‌मां विगर्हितं सद्भ‍िर्दुष्कृतं कुलकज्जलम् । हित्वा बालां सतीं योऽहं सुरापीमसतीमगाम् ॥ २७ ॥

dhiṅ māṁ vigarhitaṁ sadbhirduṣkṛtaṁ kula-kajjalamhitvā bālāṁ satīṁ yo ’haṁsurā-pīm asatīm agām

वृद्धावनाथौ पितरौ नान्यबन्धू तपस्विनौ । अहो मयाधुना त्यक्तावकृतज्ञेन नीचवत् ॥ २८ ॥

vṛddhāv anāthau pitaraunānya-bandhū tapasvinauaho mayādhunā tyaktāvakṛtajñena nīcavat

सोऽहं व्यक्तं पतिष्यामि नरके भृशदारुणे । धर्मघ्ना: कामिनो यत्र विन्दन्ति यमयातना: ॥ २९ ॥

so ’haṁ vyaktaṁ patiṣyāminarake bhṛśa-dāruṇedharma-ghnāḥ kāmino yatravindanti yama-yātanāḥ

किमिदं स्वप्न आहो स्वित् साक्षाद् द‍ृष्टमिहाद्भ‍ुतम् । क्‍व याता अद्य ते ये मां व्यकर्षन् पाशपाणय: ॥ ३० ॥

kim idaṁ svapna āho svitsākṣād dṛṣṭam ihādbhutamkva yātā adya te ye māṁvyakarṣan pāśa-pāṇayaḥ

अथ ते क्‍व गता: सिद्धाश्चत्वारश्चारुदर्शना: । व्यामोचयन्नीयमानं बद्ध्वा पाशैरधो भुव: ॥ ३१ ॥

atha te kva gatāḥ siddhāścatvāraś cāru-darśanāḥvyāmocayan nīyamānaṁbaddhvā pāśair adho bhuvaḥ

अथापि मे दुर्भगस्य विबुधोत्तमदर्शने । भवितव्यं मङ्गलेन येनात्मा मे प्रसीदति ॥ ३२ ॥

athāpi me durbhagasyavibudhottama-darśanebhavitavyaṁ maṅgalenayenātmā me prasīdati

अन्यथा म्रियमाणस्य नाशुचेर्वृषलीपते: । वैकुण्ठनामग्रहणं जिह्वा वक्तुमिहार्हति ॥ ३३ ॥

anyathā mriyamāṇasyanāśucer vṛṣalī-pateḥvaikuṇṭha-nāma-grahaṇaṁjihvā vaktum ihārhati

क्‍व चाहं कितव: पापो ब्रह्मघ्नो निरपत्रप: । क्‍व च नारायणेत्येतद्भ‍गवन्नाम मङ्गलम् ॥ ३४ ॥

kva cāhaṁ kitavaḥ pāpobrahma-ghno nirapatrapaḥkva ca nārāyaṇety etadbhagavan-nāma maṅgalam

सोऽहं तथा यतिष्यामि यतचित्तेन्द्रियानिल: । यथा न भूय आत्मानमन्धे तमसि मज्जये ॥ ३५ ॥

so ’haṁ tathā yatiṣyāmiyata-cittendriyānilaḥyathā na bhūya ātmānamandhe tamasi majjaye

विमुच्य तमिमं बन्धमविद्याकामकर्मजम् । सर्वभूतसुहृच्छान्तो मैत्र: करुण आत्मवान् ॥ ३६ ॥ मोचये ग्रस्तमात्मानं योषिन्मय्यात्ममायया । विक्रीडितो ययैवाहं क्रीडामृग इवाधम: ॥ ३७ ॥

vimucya tam imaṁ bandhamavidyā-kāma-karmajamsarva-bhūta-suhṛc chāntomaitraḥ karuṇa ātmavān

ममाहमिति देहादौ हित्वामिथ्यार्थधीर्मतिम् । धास्ये मनो भगवति शुद्धं तत्कीर्तनादिभि: ॥ ३८ ॥

mamāham iti dehādauhitvāmithyārtha-dhīr matimdhāsye mano bhagavatiśuddhaṁ tat-kīrtanādibhiḥ

इति जातसुनिर्वेद: क्षणसङ्गेन साधुषु । गङ्गाद्वारमुपेयाय मुक्तसर्वानुबन्धन: ॥ ३९ ॥

iti jāta-sunirvedaḥkṣaṇa-saṅgena sādhuṣugaṅgā-dvāram upeyāyamukta-sarvānubandhanaḥ

स तस्मिन् देवसदन आसीनो योगमास्थित: । प्रत्याहृतेन्द्रियग्रामो युयोज मन आत्मनि ॥ ४० ॥

sa tasmin deva-sadanaāsīno yogam āsthitaḥpratyāhṛtendriya-grāmoyuyoja mana ātmani

ततो गुणेभ्य आत्मानं वियुज्यात्मसमाधिना । युयुजे भगवद्धाम्नि ब्रह्मण्यनुभवात्मनि ॥ ४१ ॥

tato guṇebhya ātmānaṁviyujyātma-samādhināyuyuje bhagavad-dhāmnibrahmaṇy anubhavātmani

यर्ह्युपारतधीस्तस्मिन्नद्राक्षीत्पुरुषान् पुर: । उपलभ्योपलब्धान् प्राग्ववन्दे शिरसा द्विज: ॥ ४२ ॥

yarhy upārata-dhīs tasminnadrākṣīt puruṣān puraḥupalabhyopalabdhān prāgvavande śirasā dvijaḥ

हित्वा कलेवरं तीर्थे गङ्गायां दर्शनादनु । सद्य: स्वरूपं जगृहे भगवत्पार्श्ववर्तिनाम् ॥ ४३ ॥

hitvā kalevaraṁ tīrthegaṅgāyāṁ darśanād anusadyaḥ svarūpaṁ jagṛhebhagavat-pārśva-vartinām

साकं विहायसा विप्रो महापुरुषकिङ्करै: । हैमं विमानमारुह्य ययौ यत्र श्रिय: पति: ॥ ४४ ॥

sākaṁ vihāyasā vipromahāpuruṣa-kiṅkaraiḥhaimaṁ vimānam āruhyayayau yatra śriyaḥ patiḥ

एवं स विप्लावितसर्वधर्मादास्या: पति: पतितो गर्ह्यकर्मणा । निपात्यमानो निरये हतव्रत:सद्यो विमुक्तो भगवन्नाम गृह्णन् ॥ ४५ ॥

evaṁ sa viplāvita-sarva-dharmādāsyāḥ patiḥ patito garhya-karmaṇānipātyamāno niraye hata-vrataḥsadyo vimukto bhagavan-nāma gṛhṇan

नात: परं कर्मनिबन्धकृन्तनंमुमुक्षतां तीर्थपदानुकीर्तनात् । न यत्पुन: कर्मसु सज्जते मनोरजस्तमोभ्यां कलिलं ततोऽन्यथा ॥ ४६ ॥

nātaḥ paraṁ karma-nibandha-kṛntanaṁmumukṣatāṁ tīrtha-pādānukīrtanātna yat punaḥ karmasu sajjate manorajas-tamobhyāṁ kalilaṁ tato ’nyathā

य एतं परमं गुह्यमितिहासमघापहम् । श‍ृणुयाच्छ्रद्धया युक्तो यश्च भक्त्यानुकीर्तयेत् ॥ ४७ ॥ न वै स नरकं याति नेक्षितो यमकिङ्करै: । यद्यप्यमङ्गलो मर्त्यो विष्णुलोके महीयते ॥ ४८ ॥

ya etaṁ paramaṁ guhyamitihāsam aghāpahamśṛṇuyāc chraddhayā yuktoyaś ca bhaktyānukīrtayet

म्रियमाणो हरेर्नाम गृणन् पुत्रोपचारितम् । अजामिलोऽप्यगाद्धाम किमुत श्रद्धया गृणन् ॥ ४९ ॥

mriyamāṇo harer nāmagṛṇan putropacāritamajāmilo ’py agād dhāmakim uta śraddhayā gṛṇan