Canto 7, Chapter 1

श्रीराजोवाचसम: प्रिय: सुहृद्ब्रह्मन् भूतानां भगवान् स्वयम् । इन्द्रस्यार्थे कथं दैत्यानवधीद्विषमो यथा ॥ १ ॥

śrī-rājovācasamaḥ priyaḥ suhṛd brahmanbhūtānāṁ bhagavān svayamindrasyārthe kathaṁ daityānavadhīd viṣamo yathā

न ह्यस्यार्थ: सुरगणै: साक्षान्नि:श्रेयसात्मन: । नैवासुरेभ्यो विद्वेषो नोद्वेगश्चागुणस्य हि ॥ २ ॥

na hy asyārthaḥ sura-gaṇaiḥsākṣān niḥśreyasātmanaḥnaivāsurebhyo vidveṣonodvegaś cāguṇasya hi

इति न: सुमहाभाग नारायणगुणान् प्रति । संशय: सुमहाञ्जातस्तद्भ‍वांश्छेत्तुमर्हति ॥ ३ ॥

iti naḥ sumahā-bhāganārāyaṇa-guṇān pratisaṁśayaḥ sumahāñ jātastad bhavāṁś chettum arhati

श्रीऋषिरुवाचसाधु पृष्टं महाराज हरेश्चरितमद्भ‍ुतम् । यद् भागवतमाहात्म्यं भगवद्भ‍क्तिवर्धनम् ॥ ४ ॥ गीयते परमं पुण्यमृषिभिर्नारदादिभि: । नत्वा कृष्णाय मुनये कथयिष्ये हरे: कथाम् ॥ ५ ॥

śrī-ṛṣir uvācasādhu pṛṣṭaṁ mahārājahareś caritam adbhutamyad bhāgavata-māhātmyaṁbhagavad-bhakti-vardhanam

निर्गुणोऽपि ह्यजोऽव्यक्तो भगवान्प्रकृते: पर: । स्वमायागुणमाविश्य बाध्यबाधकतां गत: ॥ ६ ॥

nirguṇo ’pi hy ajo ’vyaktobhagavān prakṛteḥ paraḥsva-māyā-guṇam āviśyabādhya-bādhakatāṁ gataḥ

सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्नात्मनो गुणा: । न तेषां युगपद्राजन् ह्रास उल्लास एव वा ॥ ७ ॥

sattvaṁ rajas tama itiprakṛter nātmano guṇāḥna teṣāṁ yugapad rājanhrāsa ullāsa eva vā

जयकाले तु सत्त्वस्य देवर्षीन् रजसोऽसुरान् । तमसो यक्षरक्षांसि तत्कालानुगुणोऽभजत् ॥ ८ ॥

jaya-kāle tu sattvasyadevarṣīn rajaso ’surāntamaso yakṣa-rakṣāṁsitat-kālānuguṇo ’bhajat

ज्योतिरादिरिवाभाति सङ्घातान्न विविच्यते । विदन्त्यात्मानमात्मस्थं मथित्वा कवयोऽन्तत: ॥ ९ ॥

jyotir-ādir ivābhātisaṅghātān na vivicyatevidanty ātmānam ātma-sthaṁmathitvā kavayo ’ntataḥ

यदा सिसृक्षु: पुर आत्मन: परोरज: सृजत्येष पृथक् स्वमायया । सत्त्वं विचित्रासु रिरंसुरीश्वर:शयिष्यमाणस्तम ईरयत्यसौ ॥ १० ॥

yadā sisṛkṣuḥ pura ātmanaḥ parorajaḥ sṛjaty eṣa pṛthak sva-māyayāsattvaṁ vicitrāsu riraṁsur īśvaraḥśayiṣyamāṇas tama īrayaty asau

कालं चरन्तं सृजतीश आश्रयं । प्रधानपुम्भ्यां नरदेव सत्यकृत् ॥ ११ ॥

kālaṁ carantaṁ sṛjatīśa āśrayaṁpradhāna-pumbhyāṁ nara-deva satya-kṛt

य एष राजन्नपि काल ईशितासत्त्वं सुरानीकमिवैधयत्यत: । तत्प्रत्यनीकानसुरान् सुरप्रियोरजस्तमस्कान् प्रमिणोत्युरुश्रवा: ॥ १२ ॥

ya eṣa rājann api kāla īśitāsattvaṁ surānīkam ivaidhayaty ataḥtat-pratyanīkān asurān sura-priyorajas-tamaskān pramiṇoty uruśravāḥ

अत्रैवोदाहृत: पूर्वमितिहास: सुरर्षिणा । प्रीत्या महाक्रतौ राजन् पृच्छतेऽजातशत्रवे ॥ १३ ॥

atraivodāhṛtaḥ pūrvamitihāsaḥ surarṣiṇāprītyā mahā-kratau rājanpṛcchate ’jāta-śatrave

द‍ृष्ट्वा महाद्भ‍ुतं राजा राजसूये महाक्रतौ । वासुदेवे भगवति सायुज्यं चेदिभूभुज: ॥ १४ ॥ तत्रासीनं सुरऋषिं राजा पाण्डुसुत: क्रतौ । पप्रच्छ विस्मितमना मुनीनां श‍ृण्वतामिदम् ॥ १५ ॥

dṛṣṭvā mahādbhutaṁ rājārājasūye mahā-kratauvāsudeve bhagavatisāyujyaṁ cedibhū-bhujaḥ

श्रीयुधिष्ठिर उवाच अहो अत्यद्भ‍ुतं ह्येतद्दुर्लभैकान्तिनामपि । वासुदेवे परे तत्त्वे प्राप्तिश्चैद्यस्य विद्विष: ॥ १६ ॥

śrī-yudhiṣṭhira uvācaaho aty-adbhutaṁ hy etaddurlabhaikāntinām apivāsudeve pare tattveprāptiś caidyasya vidviṣaḥ

एतद्वेदितुमिच्छाम: सर्व एव वयं मुने । भगवन्निन्दया वेनो द्विजैस्तमसि पातित: ॥ १७ ॥

etad veditum icchāmaḥsarva eva vayaṁ munebhagavan-nindayā venodvijais tamasi pātitaḥ

दमघोषसुत: पाप आरभ्य कलभाषणात् । सम्प्रत्यमर्षी गोविन्दे दन्तवक्रश्च दुर्मति: ॥ १८ ॥

damaghoṣa-sutaḥ pāpaārabhya kala-bhāṣaṇātsampraty amarṣī govindedantavakraś ca durmatiḥ

शपतोरसकृद्विष्णुं यद्ब्रह्म परमव्ययम् । श्वित्रो न जातो जिह्वायां नान्धं विविशतुस्तम: ॥ १९ ॥

śapator asakṛd viṣṇuṁyad brahma param avyayamśvitro na jāto jihvāyāṁnāndhaṁ viviśatus tamaḥ

कथं तस्मिन् भगवति दुरवग्राह्यधामनि । पश्यतां सर्वलोकानां लयमीयतुरञ्जसा ॥ २० ॥

kathaṁ tasmin bhagavatiduravagrāhya-dhāmanipaśyatāṁ sarva-lokānāṁlayam īyatur añjasā

एतद्भ्राम्यति मे बुद्धिर्दीपार्चिरिव वायुना । ब्रूह्येतदद्भ‍ुततमं भगवान्ह्यत्र कारणम् ॥ २१ ॥

etad bhrāmyati me buddhirdīpārcir iva vāyunābrūhy etad adbhutatamaṁbhagavān hy atra kāraṇam

श्रीबादरायणिरुवाचराज्ञस्तद्वच आकर्ण्य नारदो भगवानृषि: । तुष्ट: प्राह तमाभाष्य श‍ृण्वत्यास्तत्सद: कथा: ॥ २२ ॥

śrī-bādarāyaṇir uvācarājñas tad vaca ākarṇyanārado bhagavān ṛṣiḥtuṣṭaḥ prāha tam ābhāṣyaśṛṇvatyās tat-sadaḥ kathāḥ

श्रीनारद उवाच निन्दनस्तवसत्कारन्यक्कारार्थं कलेवरम् । प्रधानपरयो राजन्नविवेकेन कल्पितम् ॥ २३ ॥

śrī-nārada uvācanindana-stava-satkāra-nyakkārārthaṁ kalevarampradhāna-parayo rājannavivekena kalpitam

हिंसा तदभिमानेन दण्डपारुष्ययोर्यथा । वैषम्यमिह भूतानां ममाहमिति पार्थिव ॥ २४ ॥

hiṁsā tad-abhimānenadaṇḍa-pāruṣyayor yathāvaiṣamyam iha bhūtānāṁmamāham iti pārthiva

यन्निबद्धोऽभिमानोऽयं तद्वधात्प्राणिनां वध: । तथा न यस्य कैवल्यादभिमानोऽखिलात्मन: । परस्य दमकर्तुर्हि हिंसा केनास्य कल्प्यते ॥ २५ ॥

yan-nibaddho ’bhimāno ’yaṁtad-vadhāt prāṇināṁ vadhaḥtathā na yasya kaivalyādabhimāno ’khilātmanaḥparasya dama-kartur hihiṁsā kenāsya kalpyate

तस्माद्वैरानुबन्धेन निर्वैरेण भयेन वा । स्‍नेहात्कामेन वा युञ्‍ज्यात् कथञ्चिन्नेक्षते पृथक् ॥ २६ ॥

tasmād vairānubandhenanirvaireṇa bhayena vāsnehāt kāmena vā yuñjyātkathañcin nekṣate pṛthak

यथा वैरानुबन्धेन मर्त्यस्तन्मयतामियात् । न तथा भक्तियोगेन इति मे निश्चिता मति: ॥ २७ ॥

yathā vairānubandhenamartyas tan-mayatām iyātna tathā bhakti-yogenaiti me niścitā matiḥ

कीट: पेशस्कृता रुद्ध: कुड्यायां तमनुस्मरन् । संरम्भभययोगेन विन्दते तत्स्वरूपताम् ॥ २८ ॥ एवं कृष्णे भगवति मायामनुज ईश्वरे । वैरेण पूतपाप्मानस्तमापुरनुचिन्तया ॥ २९ ॥

kīṭaḥ peśaskṛtā ruddhaḥkuḍyāyāṁ tam anusmaransaṁrambha-bhaya-yogenavindate tat-svarūpatām

कामाद् द्वेषाद्भ‍यात्स्‍नेहाद्यथा भक्त्येश्वरे मन: । आवेश्य तदघं हित्वा बहवस्तद्गतिं गता: ॥ ३० ॥

kāmād dveṣād bhayāt snehādyathā bhaktyeśvare manaḥāveśya tad-aghaṁ hitvābahavas tad-gatiṁ gatāḥ

गोप्य: कामाद्भ‍यात्कंसो द्वेषाच्चैद्यादयो नृपा: । सम्बन्धाद् वृष्णय: स्‍नेहाद्यूयं भक्त्या वयं विभो ॥ ३१ ॥

gopyaḥ kāmād bhayāt kaṁsodveṣāc caidyādayo nṛpāḥsambandhād vṛṣṇayaḥ snehādyūyaṁ bhaktyā vayaṁ vibho

कतमोऽपि न वेन: स्यात्पञ्चानां पुरुषं प्रति । तस्मात् केनाप्युपायेन मन: कृष्णे निवेशयेत् ॥ ३२ ॥

katamo ’pi na venaḥ syātpañcānāṁ puruṣaṁ pratitasmāt kenāpy upāyenamanaḥ kṛṣṇe niveśayet

मातृष्वस्रेयो वश्चैद्यो दन्तवक्रश्च पाण्डव । पार्षदप्रवरौ विष्णोर्विप्रशापात्पदच्युतौ ॥ ३३ ॥

mātṛ-ṣvasreyo vaś caidyodantavakraś ca pāṇḍavapārṣada-pravarau viṣṇorvipra-śāpāt pada-cyutau

श्रीयुधिष्ठिर उवाच कीद‍ृश: कस्य वा शापो हरिदासाभिमर्शन: । अश्रद्धेय इवाभाति हरेरेकान्तिनां भव: ॥ ३४ ॥

śrī-yudhiṣṭhira uvācakīdṛśaḥ kasya vā śāpohari-dāsābhimarśanaḥaśraddheya ivābhātiharer ekāntināṁ bhavaḥ

देहेन्द्रियासुहीनानां वैकुण्ठपुरवासिनाम् । देहसम्बन्धसम्बद्धमेतदाख्यातुमर्हसि ॥ ३५ ॥

dehendriyāsu-hīnānāṁvaikuṇṭha-pura-vāsināmdeha-sambandha-sambaddhametad ākhyātum arhasi

श्रीनारद उवाच एकदा ब्रह्मण: पुत्रा विष्णुलोकं यद‍ृच्छया । सनन्दनादयो जग्मुश्चरन्तो भुवनत्रयम् ॥ ३६ ॥

śrī-nārada uvācaekadā brahmaṇaḥ putrāviṣṇu-lokaṁ yadṛcchayāsanandanādayo jagmuścaranto bhuvana-trayam

पञ्चषड्ढायनार्भाभा: पूर्वेषामपि पूर्वजा: । दिग्वासस: शिशून् मत्वा द्वा:स्थौ तान् प्रत्यषेधताम् ॥ ३७ ॥

pañca-ṣaḍḍhāyanārbhābhāḥpūrveṣām api pūrvajāḥdig-vāsasaḥ śiśūn matvādvāḥ-sthau tān pratyaṣedhatām

अशपन् कुपिता एवं युवां वासं न चार्हथ: । रजस्तमोभ्यां रहिते पादमूले मधुद्विष: । पापिष्ठामासुरीं योनिं बालिशौ यातमाश्वत: ॥ ३८ ॥

aśapan kupitā evaṁyuvāṁ vāsaṁ na cārhathaḥrajas-tamobhyāṁ rahitepāda-mūle madhudviṣaḥpāpiṣṭhām āsurīṁ yoniṁbāliśau yātam āśv ataḥ

एवं शप्तौ स्वभवनात् पतन्तौ तौ कृपालुभि: । प्रोक्तौ पुनर्जन्मभिर्वां त्रिभिर्लोकाय कल्पताम् ॥ ३९ ॥

evaṁ śaptau sva-bhavanātpatantau tau kṛpālubhiḥproktau punar janmabhir vāṁtribhir lokāya kalpatām

जज्ञाते तौ दिते: पुत्रौ दैत्यदानववन्दितौ । हिरण्यकशिपुर्ज्येष्ठो हिरण्याक्षोऽनुजस्तत: ॥ ४० ॥

jajñāte tau diteḥ putraudaitya-dānava-vanditauhiraṇyakaśipur jyeṣṭhohiraṇyākṣo ’nujas tataḥ

हतो हिरण्यकशिपुर्हरिणा सिंहरूपिणा । हिरण्याक्षो धरोद्धारे बिभ्रता शौकरं वपु: ॥ ४१ ॥

hato hiraṇyakaśipurhariṇā siṁha-rūpiṇāhiraṇyākṣo dharoddhārebibhratā śaukaraṁ vapuḥ

हिरण्यकशिपु: पुत्रं प्रह्लादं केशवप्रियम् । जिघांसुरकरोन्नाना यातना मृत्युहेतवे ॥ ४२ ॥

hiraṇyakaśipuḥ putraṁprahlādaṁ keśava-priyamjighāṁsur akaron nānāyātanā mṛtyu-hetave

तं सर्वभूतात्मभूतं प्रशान्तं समदर्शनम् । भगवत्तेजसा स्पृष्टं नाशक्नोद्धन्तुमुद्यमै: ॥ ४३ ॥

taṁ sarva-bhūtātma-bhūtaṁpraśāntaṁ sama-darśanambhagavat-tejasā spṛṣṭaṁnāśaknod dhantum udyamaiḥ

ततस्तौ राक्षसौ जातौ केशिन्यां विश्रव:सुतौ । रावण: कुम्भकर्णश्च सर्वलोकोपतापनौ ॥ ४४ ॥

tatas tau rākṣasau jātaukeśinyāṁ viśravaḥ-sutaurāvaṇaḥ kumbhakarṇaś casarva-lokopatāpanau

तत्रापि राघवो भूत्वा न्यहनच्छापमुक्तये । रामवीर्यं श्रोष्यसि त्वं मार्कण्डेयमुखात्प्रभो ॥ ४५ ॥

tatrāpi rāghavo bhūtvānyahanac chāpa-muktayerāma-vīryaṁ śroṣyasi tvaṁmārkaṇḍeya-mukhāt prabho

तावत्र क्षत्रियौ जातौ मातृष्वस्रात्मजौ तव । अधुना शापनिर्मुक्तौ कृष्णचक्रहतांहसौ ॥ ४६ ॥

tāv atra kṣatriyau jātaumātṛ-ṣvasrātmajau tavaadhunā śāpa-nirmuktaukṛṣṇa-cakra-hatāṁhasau

वैरानुबन्धतीव्रेण ध्यानेनाच्युतसात्मताम् । नीतौ पुनर्हरे: पार्श्वं जग्मतुर्विष्णुपार्षदौ ॥ ४७ ॥

vairānubandha-tīvreṇadhyānenācyuta-sātmatāmnītau punar hareḥ pārśvaṁjagmatur viṣṇu-pārṣadau

श्रीयुधिष्ठिर उवाच विद्वेषो दयिते पुत्रे कथमासीन्महात्मनि । ब्रूहि मे भगवन्येन प्रह्लादस्याच्युतात्मता ॥ ४८ ॥

śrī-yudhiṣṭhira uvācavidveṣo dayite putrekatham āsīn mahātmanibrūhi me bhagavan yenaprahlādasyācyutātmatā