Canto 7, Chapter 2

श्रीनारद उवाच भ्रातर्येवं विनिहते हरिणा क्रोडमूर्तिना । हिरण्यकशिपू राजन् पर्यतप्यद्रुषा शुचा ॥ १ ॥

śrī-nārada uvācabhrātary evaṁ vinihatehariṇā kroḍa-mūrtināhiraṇyakaśipū rājanparyatapyad ruṣā śucā

आह चेदं रुषा पूर्ण: सन्दष्टदशनच्छद: । कोपोज्ज्वलद्भ्यां चक्षुर्भ्यां निरीक्षन् धूम्रमम्बरम् ॥ २ ॥

āha cedaṁ ruṣā pūrṇaḥsandaṣṭa-daśana-cchadaḥkopojjvaladbhyāṁ cakṣurbhyāṁnirīkṣan dhūmram ambaram

करालदंष्ट्रोग्रद‍ृष्टय‍ा दुष्प्रेक्ष्यभ्रुकुटीमुख: । शूलमुद्यम्य सदसि दानवानिदमब्रवीत् ॥ ३ ॥

karāla-daṁṣṭrogra-dṛṣṭyāduṣprekṣya-bhrukuṭī-mukhaḥśūlam udyamya sadasidānavān idam abravīt

भो भो दानवदैतेया द्विमूर्धंस्त्र्यक्ष शम्बर । शतबाहो हयग्रीव नमुचे पाक इल्वल ॥ ४ ॥ विप्रचित्ते मम वच: पुलोमन् शकुनादय: । श‍ृणुतानन्तरं सर्वे क्रियतामाशु मा चिरम् ॥ ५ ॥

bho bho dānava-daiteyādvimūrdhaṁs tryakṣa śambaraśatabāho hayagrīvanamuce pāka ilvala

सपत्नैर्घातित: क्षुद्रैर्भ्राता मे दयित: सुहृत् । पार्ष्णिग्राहेण हरिणा समेनाप्युपधावनै: ॥ ६ ॥

sapatnair ghātitaḥ kṣudrairbhrātā me dayitaḥ suhṛtpārṣṇi-grāheṇa hariṇāsamenāpy upadhāvanaiḥ

तस्य त्यक्तस्वभावस्य घृणेर्मायावनौकस: । भजन्तं भजमानस्य बालस्येवास्थिरात्मन: ॥ ७ ॥ मच्छूलभिन्नग्रीवस्य भूरिणा रुधिरेण वै । असृक्प्रियं तर्पयिष्ये भ्रातरं मे गतव्यथ: ॥ ८ ॥

tasya tyakta-svabhāvasyaghṛṇer māyā-vanaukasaḥbhajantaṁ bhajamānasyabālasyevāsthirātmanaḥ

तस्मिन् कूटेऽहिते नष्टे कृत्तमूले वनस्पतौ । विटपा इव शुष्यन्ति विष्णुप्राणा दिवौकस: ॥ ९ ॥

tasmin kūṭe ’hite naṣṭekṛtta-mūle vanas-patauviṭapā iva śuṣyantiviṣṇu-prāṇā divaukasaḥ

तावद्यात भुवं यूयं ब्रह्मक्षत्रसमेधिताम् । सूदयध्वं तपोयज्ञस्वाध्यायव्रतदानिन: ॥ १० ॥

tāvad yāta bhuvaṁ yūyaṁbrahma-kṣatra-samedhitāmsūdayadhvaṁ tapo-yajña-svādhyāya-vrata-dāninaḥ

विष्णुर्द्विजक्रियामूलो यज्ञो धर्ममय: पुमान् । देवर्षिपितृभूतानां धर्मस्य च परायणम् ॥ ११ ॥

viṣṇur dvija-kriyā-mūloyajño dharmamayaḥ pumāndevarṣi-pitṛ-bhūtānāṁdharmasya ca parāyaṇam

यत्र यत्र द्विजा गावो वेदा वर्णाश्रमक्रिया: । तं तं जनपदं यात सन्दीपयत वृश्चत ॥ १२ ॥

yatra yatra dvijā gāvovedā varṇāśrama-kriyāḥtaṁ taṁ janapadaṁ yātasandīpayata vṛścata

इति ते भर्तृनिर्देशमादाय शिरसाद‍ृता: । तथा प्रजानां कदनं विदधु: कदनप्रिया: ॥ १३ ॥

iti te bhartṛ-nirdeśamādāya śirasādṛtāḥtathā prajānāṁ kadanaṁvidadhuḥ kadana-priyāḥ

पुरग्रामव्रजोद्यानक्षेत्रारामाश्रमाकरान् । खेटखर्वटघोषांश्च ददहु: पत्तनानि च ॥ १४ ॥

pura-grāma-vrajodyāna-kṣetrārāmāśramākarānkheṭa-kharvaṭa-ghoṣāṁś cadadahuḥ pattanāni ca

केचित्खनित्रैर्बिभिदु: सेतुप्राकारगोपुरान् । आजीव्यांश्चिच्छिदुर्वृक्षान् केचित्परशुपाणय: । प्रादहन् शरणान्येके प्रजानां ज्वलितोल्मुकै: ॥ १५ ॥

kecit khanitrair bibhiduḥsetu-prākāra-gopurānājīvyāṁś cicchidur vṛkṣānkecit paraśu-pāṇayaḥprādahañ śaraṇāny ekeprajānāṁ jvalitolmukaiḥ

एवं विप्रकृते लोके दैत्येन्द्रानुचरैर्मुहु: । दिवं देवा: परित्यज्य भुवि चेरुरलक्षिता: ॥ १६ ॥

evaṁ viprakṛte lokedaityendrānucarair muhuḥdivaṁ devāḥ parityajyabhuvi cerur alakṣitāḥ

हिरण्यकशिपुर्भ्रातु: सम्परेतस्य दु:खित: । कृत्वा कटोदकादीनि भ्रातृपुत्रानसान्त्वयत् ॥ १७ ॥

hiraṇyakaśipur bhrātuḥsamparetasya duḥkhitaḥkṛtvā kaṭodakādīnibhrātṛ-putrān asāntvayat

शकुनिं शम्बरं धृष्टिं भूतसन्तापनं वृकम् । कालनाभं महानाभं हरिश्मश्रुमथोत्कचम् ॥ १८ ॥ तन्मातरं रुषाभानुं दितिं च जननीं गिरा । श्लक्ष्णया देशकालज्ञ इदमाह जनेश्वर ॥ १९ ॥

śakuniṁ śambaraṁ dhṛṣṭiṁbhūtasantāpanaṁ vṛkamkālanābhaṁ mahānābhaṁhariśmaśrum athotkacam

श्रीहिरण्यकशिपुरुवाचअम्बाम्ब हे वधू: पुत्रा वीरं मार्हथ शोचितुम् । रिपोरभिमुखे श्लाघ्य: शूराणां वध ईप्सित: ॥ २० ॥

śrī-hiraṇyakaśipur uvācaambāmba he vadhūḥ putrāvīraṁ mārhatha śocitumripor abhimukhe ślāghyaḥśūrāṇāṁ vadha īpsitaḥ

भूतानामिह संवास: प्रपायामिव सुव्रते । दैवेनैकत्र नीतानामुन्नीतानां स्वकर्मभि: ॥ २१ ॥

bhūtānām iha saṁvāsaḥprapāyām iva suvratedaivenaikatra nītānāmunnītānāṁ sva-karmabhiḥ

नित्य आत्माव्यय: शुद्ध: सर्वग: सर्ववित्पर: । धत्तेऽसावात्मनो लिङ्गं मायया विसृजन्गुणान् ॥ २२ ॥

nitya ātmāvyayaḥ śuddhaḥsarvagaḥ sarva-vit paraḥdhatte ’sāv ātmano liṅgaṁmāyayā visṛjan guṇān

यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन द‍ृश्यते चलतीव भू: ॥ २३ ॥

yathāmbhasā pracalatātaravo ’pi calā ivacakṣuṣā bhrāmyamāṇenadṛśyate calatīva bhūḥ

एवं गुणैर्भ्राम्यमाणे मनस्यविकल: पुमान् । याति तत्साम्यतां भद्रे ह्यलिङ्गो लिङ्गवानिव ॥ २४ ॥

evaṁ guṇair bhrāmyamāṇemanasy avikalaḥ pumānyāti tat-sāmyatāṁ bhadrehy aliṅgo liṅgavān iva

एष आत्मविपर्यासो ह्यलिङ्गे लिङ्गभावना । एष प्रियाप्रियैर्योगो वियोग: कर्मसंसृति: ॥ २५ ॥ सम्भवश्च विनाशश्च शोकश्च विविध: स्मृत: । अविवेकश्च चिन्ता च विवेकास्मृतिरेव च ॥ २६ ॥

eṣa ātma-viparyāsohy aliṅge liṅga-bhāvanāeṣa priyāpriyair yogoviyogaḥ karma-saṁsṛtiḥ

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । यमस्य प्रेतबन्धूनां संवादं तं निबोधत ॥ २७ ॥

atrāpy udāharantīmamitihāsaṁ purātanamyamasya preta-bandhūnāṁsaṁvādaṁ taṁ nibodhata

उशीनरेष्वभूद्राजा सुयज्ञ इति विश्रुत: । सपत्नैर्निहतो युद्धे ज्ञातयस्तमुपासत ॥ २८ ॥

uśīnareṣv abhūd rājāsuyajña iti viśrutaḥsapatnair nihato yuddhejñātayas tam upāsata

विशीर्णरत्नकवचं विभ्रष्टाभरणस्रजम् । शरनिर्भिन्नहृदयं शयानमसृगाविलम् ॥ २९ ॥ प्रकीर्णकेशं ध्वस्ताक्षं रभसा दष्टदच्छदम् । रज:कुण्ठमुखाम्भोजं छिन्नायुधभुजं मृधे ॥ ३० ॥ उशीनरेन्द्रं विधिना तथा कृतंपतिं महिष्य: प्रसमीक्ष्य दु:खिता: । हता: स्म नाथेति करैरुरो भृशंघ्नन्त्यो मुहुस्तत्पदयोरुपापतन् ॥ ३१ ॥

viśīrṇa-ratna-kavacaṁvibhraṣṭābharaṇa-srajamśara-nirbhinna-hṛdayaṁśayānam asṛg-āvilam

रुदत्य उच्चैर्दयिताङ्‌घ्रिपङ्कजंसिञ्चन्त्य अस्रै: कुचकुङ्कुमारुणै: । विस्रस्तकेशाभरणा: शुचं नृणांसृजन्त्य आक्रन्दनया विलेपिरे ॥ ३२ ॥

rudatya uccair dayitāṅghri-paṅkajaṁsiñcantya asraiḥ kuca-kuṅkumāruṇaiḥvisrasta-keśābharaṇāḥ śucaṁ nṛṇāṁsṛjantya ākrandanayā vilepire

अहो विधात्राकरुणेन न: प्रभोभवान् प्रणीतो द‍ृगगोचरां दशाम् । उशीनराणामसि वृत्तिद: पुराकृतोऽधुना येन शुचां विवर्धन: ॥ ३३ ॥

aho vidhātrākaruṇena naḥ prabhobhavān praṇīto dṛg-agocarāṁ daśāmuśīnarāṇām asi vṛttidaḥ purākṛto ’dhunā yena śucāṁ vivardhanaḥ

त्वया कृतज्ञेन वयं महीपतेकथं विना स्याम सुहृत्तमेन ते । तत्रानुयानं तव वीर पादयो:शुश्रूषतीनां दिश यत्र यास्यसि ॥ ३४ ॥

tvayā kṛtajñena vayaṁ mahī-patekathaṁ vinā syāma suhṛttamena tetatrānuyānaṁ tava vīra pādayoḥśuśrūṣatīnāṁ diśa yatra yāsyasi

एवं विलपतीनां वै परिगृह्य मृतं पतिम् । अनिच्छतीनां निर्हारमर्कोऽस्तं सन्न्यवर्तत ॥ ३५ ॥

evaṁ vilapatīnāṁ vaiparigṛhya mṛtaṁ patimanicchatīnāṁ nirhāramarko ’staṁ sannyavartata

तत्र ह प्रेतबन्धूनामाश्रुत्य परिदेवितम् । आह तान् बालको भूत्वा यम: स्वयमुपागत: ॥ ३६ ॥

tatra ha preta-bandhūnāmāśrutya paridevitamāha tān bālako bhūtvāyamaḥ svayam upāgataḥ

श्रीयम उवाच अहो अमीषां वयसाधिकानांविपश्यतां लोकविधिं विमोह: । यत्रागतस्तत्र गतं मनुष्यंस्वयं सधर्मा अपि शोचन्त्यपार्थम् ॥ ३७ ॥

śrī-yama uvācaaho amīṣāṁ vayasādhikānāṁvipaśyatāṁ loka-vidhiṁ vimohaḥyatrāgatas tatra gataṁ manuṣyaṁsvayaṁ sadharmā api śocanty apārtham

अहो वयं धन्यतमा यदत्रत्यक्ता: पितृभ्यां न विचिन्तयाम: । अभक्ष्यमाणा अबला वृकादिभि:स रक्षिता रक्षति यो हि गर्भे ॥ ३८ ॥

aho vayaṁ dhanyatamā yad atratyaktāḥ pitṛbhyāṁ na vicintayāmaḥabhakṣyamāṇā abalā vṛkādibhiḥsa rakṣitā rakṣati yo hi garbhe

य इच्छयेश: सृजतीदमव्ययोय एव रक्षत्यवलुम्पते च य: । तस्याबला: क्रीडनमाहुरीशितु-श्चराचरं निग्रहसङ्ग्रहे प्रभु: ॥ ३९ ॥

ya icchayeśaḥ sṛjatīdam avyayoya eva rakṣaty avalumpate ca yaḥtasyābalāḥ krīḍanam āhur īśituścarācaraṁ nigraha-saṅgrahe prabhuḥ

पथि च्युतं तिष्ठति दिष्टरक्षितंगृहे स्थितं तद्विहतं विनश्यति । जीवत्यनाथोऽपि तदीक्षितो वनेगृहेऽभिगुप्तोऽस्य हतो न जीवति ॥ ४० ॥

pathi cyutaṁ tiṣṭhati diṣṭa-rakṣitaṁgṛhe sthitaṁ tad-vihataṁ vinaśyatijīvaty anātho ’pi tad-īkṣito vanegṛhe ’bhigupto ’sya hato na jīvati

भूतानि तैस्तैर्निजयोनिकर्मभि-र्भवन्ति काले न भवन्ति सर्वश: । न तत्र हात्मा प्रकृतावपि स्थित-स्तस्या गुणैरन्यतमो हि बध्यते ॥ ४१ ॥

bhūtāni tais tair nija-yoni-karmabhirbhavanti kāle na bhavanti sarvaśaḥna tatra hātmā prakṛtāv api sthitastasyā guṇair anyatamo hi badhyate

इदं शरीरं पुरुषस्य मोहजंयथा पृथग्भौतिकमीयते गृहम् । यथौदकै: पार्थिवतैजसैर्जन:कालेन जातो विकृतो विनश्यति ॥ ४२ ॥

idaṁ śarīraṁ puruṣasya mohajaṁyathā pṛthag bhautikam īyate gṛhamyathaudakaiḥ pārthiva-taijasair janaḥkālena jāto vikṛto vinaśyati

यथानलो दारुषु भिन्न ईयतेयथानिलो देहगत: पृथक् स्थित: । यथा नभ: सर्वगतं न सज्जतेतथा पुमान् सर्वगुणाश्रय: पर: ॥ ४३ ॥

yathānalo dāruṣu bhinna īyateyathānilo deha-gataḥ pṛthak sthitaḥyathā nabhaḥ sarva-gataṁ na sajjatetathā pumān sarva-guṇāśrayaḥ paraḥ

सुयज्ञो नन्वयं शेते मूढा यमनुशोचथ । य: श्रोता योऽनुवक्तेह स न द‍ृश्येत कर्हिचित् ॥ ४४ ॥

suyajño nanv ayaṁ śetemūḍhā yam anuśocathayaḥ śrotā yo ’nuvaktehasa na dṛśyeta karhicit

न श्रोता नानुवक्तायं मुख्योऽप्यत्र महानसु: । यस्त्विहेन्द्रियवानात्मा स चान्य: प्राणदेहयो: ॥ ४५ ॥

na śrotā nānuvaktāyaṁmukhyo ’py atra mahān asuḥyas tv ihendriyavān ātmāsa cānyaḥ prāṇa-dehayoḥ

भूतेन्द्रियमनोलिङ्गान् देहानुच्चावचान् विभु: । भजत्युत्सृजति ह्यन्यस्तच्चापि स्वेन तेजसा ॥ ४६ ॥

bhūtendriya-mano-liṅgāndehān uccāvacān vibhuḥbhajaty utsṛjati hy anyastac cāpi svena tejasā

यावल्लिङ्गान्वितो ह्यात्मा तावत्कर्मनिबन्धनम् । ततो विपर्यय: क्लेशो मायायोगोऽनुवर्तते ॥ ४७ ॥

yāval liṅgānvito hy ātmātāvat karma-nibandhanamtato viparyayaḥ kleśomāyā-yogo ’nuvartate

वितथाभिनिवेशोऽयं यद्गुणेष्वर्थद‍ृग्वच: । यथा मनोरथ: स्वप्न: सर्वमैन्द्रियकं मृषा ॥ ४८ ॥

vitathābhiniveśo ’yaṁyad guṇeṣv artha-dṛg-vacaḥyathā manorathaḥ svapnaḥsarvam aindriyakaṁ mṛṣā

अथ नित्यमनित्यं वा नेह शोचन्ति तद्विद: । नान्यथा शक्यते कर्तुं स्वभाव: शोचतामिति ॥ ४९ ॥

atha nityam anityaṁ vāneha śocanti tad-vidaḥnānyathā śakyate kartuṁsva-bhāvaḥ śocatām iti

लुब्धको विपिने कश्चित्पक्षिणां निर्मितोऽन्तक: । वितत्य जालं विदधे तत्र तत्र प्रलोभयन् ॥ ५० ॥

lubdhako vipine kaścitpakṣiṇāṁ nirmito ’ntakaḥvitatya jālaṁ vidadhetatra tatra pralobhayan

कुलिङ्गमिथुनं तत्र विचरत्समद‍ृश्यत । तयो: कुलिङ्गी सहसा लुब्धकेन प्रलोभिता ॥ ५१ ॥

kuliṅga-mithunaṁ tatravicarat samadṛśyatatayoḥ kuliṅgī sahasālubdhakena pralobhitā

सासज्जत सिचस्तन्‍त्र्यां महिष्य: कालयन्त्रिता । कुलिङ्गस्तां तथापन्नां निरीक्ष्य भृशदु:खित: । स्‍नेहादकल्प: कृपण: कृपणां पर्यदेवयत् ॥ ५२ ॥

sāsajjata sicas tantryāṁmahiṣyaḥ kāla-yantritākuliṅgas tāṁ tathāpannāṁnirīkṣya bhṛśa-duḥkhitaḥsnehād akalpaḥ kṛpaṇaḥkṛpaṇāṁ paryadevayat

अहो अकरुणो देव: स्त्रियाकरुणया विभु: । कृपणं मामनुशोचन्त्या दीनया किं करिष्यति ॥ ५३ ॥

aho akaruṇo devaḥstriyākaruṇayā vibhuḥkṛpaṇaṁ mām anuśocantyādīnayā kiṁ kariṣyati

कामं नयतु मां देव: किमर्धेनात्मनो हि मे । दीनेन जीवता दु:खमनेन विधुरायुषा ॥ ५४ ॥

kāmaṁ nayatu māṁ devaḥkim ardhenātmano hi medīnena jīvatā duḥkhamanena vidhurāyuṣā

कथं त्वजातपक्षांस्तान् मातृहीनान् बिभर्म्यहम् । मन्दभाग्या: प्रतीक्षन्ते नीडे मे मातरं प्रजा: ॥ ५५ ॥

kathaṁ tv ajāta-pakṣāṁs tānmātṛ-hīnān bibharmy ahammanda-bhāgyāḥ pratīkṣantenīḍe me mātaraṁ prajāḥ

एवं कुलिङ्गं विलपन्तमारात्प्रियावियोगातुरमश्रुकण्ठम् । स एव तं शाकुनिक: शरेणविव्याध कालप्रहितो विलीन: ॥ ५६ ॥

evaṁ kuliṅgaṁ vilapantam ārātpriyā-viyogāturam aśru-kaṇṭhamsa eva taṁ śākunikaḥ śareṇavivyādha kāla-prahito vilīnaḥ

एवं यूयमपश्यन्त्य आत्मापायमबुद्धय: । नैनं प्राप्स्यथ शोचन्त्य: पतिं वर्षशतैरपि ॥ ५७ ॥

evaṁ yūyam apaśyantyaātmāpāyam abuddhayaḥnainaṁ prāpsyatha śocantyaḥpatiṁ varṣa-śatair api

श्रीहिरण्यकशिपुरुवाचबाल एवं प्रवदति सर्वे विस्मितचेतस: । ज्ञातयो मेनिरे सर्वमनित्यमयथोत्थितम् ॥ ५८ ॥

śrī-hiraṇyakaśipur uvācabāla evaṁ pravadatisarve vismita-cetasaḥjñātayo menire sarvamanityam ayathotthitam

यम एतदुपाख्याय तत्रैवान्तरधीयत । ज्ञातयोऽहि सुयज्ञस्य चक्रुर्यत्साम्परायिकम् ॥ ५९ ॥

yama etad upākhyāyatatraivāntaradhīyatajñātayo hi suyajñasyacakrur yat sāmparāyikam

अत: शोचत मा यूयं परं चात्मानमेव वा । क आत्मा क: परो वात्र स्वीय: पारक्य एव वा । स्वपराभिनिवेशेन विनाज्ञानेन देहिनाम् ॥ ६० ॥

ataḥ śocata mā yūyaṁparaṁ cātmānam eva vāka ātmā kaḥ paro vātrasvīyaḥ pārakya eva vāsva-parābhiniveśenavinājñānena dehinām

श्रीनारद उवाच इति दैत्यपतेर्वाक्यं दितिराकर्ण्य सस्‍नुषा । पुत्रशोकं क्षणात्त्यक्त्वा तत्त्वे चित्तमधारयत् ॥ ६१ ॥

śrī-nārada uvācaiti daitya-pater vākyaṁditir ākarṇya sasnuṣāputra-śokaṁ kṣaṇāt tyaktvātattve cittam adhārayat