आचारखण्ड — Adhyaya 109

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे बृहस्पतिप्रोक्तनीतिसारनिरूपणं नामाष्टोत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १०९ सूत उवाच । आपदर्थे धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि । आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe bṛhaspatiproktanītisāranirūpaṇaṃ nāmāṣṭottaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 109 sūta uvāca / āpadarthe dhanaṃ rakṣeddārānrakṣeddhanairapi / ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi

1.109.1

त्यजेदकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्

tyajedakaṃ kulasyārthe grāmasyārthe kulaṃ tyajet / grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet

1.109.2

वरं हि नरके वासो न तु दुश्चरिते गृहे । नरकात्क्षीयते पाप कुगृहान्न निवर्तते

varaṃ hi narake vāso na tu duścarite gṛhe / narakātkṣīyate pāpa kugṛhānna nivartate

1.109.3

चलत्येकेन पादेन तिष्ठत्येकेन बुद्धिमान् । न परीक्ष्य परं स्थानं पूर्वमायतनं त्यजेत्

calatyekena pādena tiṣṭhatyekena buddhimān / na parīkṣya paraṃ sthānaṃ pūrvamāyatanaṃ tyajet

1.109.4

त्यजेद्देशमसद्वृत्तं वासं सोपद्रवं त्यजेत् । त्यजेत्कृपणराजानं मित्रं मायामयं त्यजेत्

tyajeddeśamasadvṛttaṃ vāsaṃ sopadravaṃ tyajet / tyajetkṛpaṇarājānaṃ mitraṃ māyāmayaṃ tyajet

1.109.5

अर्थेन किं कृपणहस्तगतेन केन ज्ञानेन किं बहुशठाग्रहसंकुलेन । रूपेण किं गुणपराक्रमवर्जितेन मित्रेण किं व्यसनकालपराङ्मुखेन

arthena kiṃ kṛpaṇahastagatena kena jñānena kiṃ bahuśaṭhāgrahasaṃkulena / rūpeṇa kiṃ guṇaparākramavarjitena mitreṇa kiṃ vyasanakālaparāṅmukhena

1.109.6

अदृष्टपूर्वा बहवः सहायाः सर्वे पदस्थस्य भवन्ति मित्राः । अर्थैर्विहीनस्य पदच्युतस्य भवत्यकाले स्वजनो ऽपि शत्रुः

adṛṣṭapūrvā bahavaḥ sahāyāḥ sarve padasthasya bhavanti mitrāḥ / arthairvihīnasya padacyutasya bhavatyakāle svajano 'pi śatruḥ

1.109.7

आपत्सु मित्रं जानी याद्रणे शूरं रहः शुचिम् । मार्या च विभवे क्षीणे दुर्भिक्षे च प्रियातिथिम्

āpatsu mitraṃ jānī yādraṇe śūraṃ rahaḥ śucim / māryā ca vibhave kṣīṇe durbhikṣe ca priyātithim

1.109.8

वृक्षं क्षीणफलं त्यजन्ति विहगाः शुष्कं सरः सारसानिर्द्रव्यं पुरुषं त्यजन्ति गणिका भ्रष्टं नृपं मन्त्रिणः । पुष्पं पर्युषितं त्यजन्ति मधुपाः दर्ग्ध वनान्तं मृगाः सर्वः कार्यवशाज्जनो हि रमते कस्यास्ति को वल्लभः

vṛkṣaṃ kṣīṇaphalaṃ tyajanti vihagāḥ śuṣkaṃ saraḥ sārasānirdravyaṃ puruṣaṃ tyajanti gaṇikā bhraṣṭaṃ nṛpaṃ mantriṇaḥ / puṣpaṃ paryuṣitaṃ tyajanti madhupāḥ dargdha vanāntaṃ mṛgāḥ sarvaḥ kāryavaśājjano hi ramate kasyāsti ko vallabhaḥ

1.109.9

लुब्धमर्थप्रदानेन श्लाध्यमञ्जलिकर्मणा । मूर्खं छन्दानुवृत्त्या च याथातथ्येन पण्डितम्

lubdhamarthapradānena ślādhyamañjalikarmaṇā / mūrkhaṃ chandānuvṛttyā ca yāthātathyena paṇḍitam

1.109.10

सद्भावेन हि तुष्यन्ति देवाः सत्पुरुषा द्विजाः । इतरेः खाद्यपानेन मानदानेन पण्डिताः

sadbhāvena hi tuṣyanti devāḥ satpuruṣā dvijāḥ / itareḥ khādyapānena mānadānena paṇḍitāḥ

1.109.11

उत्तमं प्रणिपातेन शठं भेदेन योजयेत् । नीचं स्वल्पप्रदानेन समं तुल्यपराक्रमैः

uttamaṃ praṇipātena śaṭhaṃ bhedena yojayet / nīcaṃ svalpapradānena samaṃ tulyaparākramaiḥ

1.109.12

यस्ययस्य हि यो भावस्तस्यतस्य हितं वदन् । अनुप्रविश्य मेधावी क्षिप्रमात्मवशं नयेत्

yasyayasya hi yo bhāvastasyatasya hitaṃ vadan / anupraviśya medhāvī kṣipramātmavaśaṃ nayet

1.109.13

नदीनां च नखीनां च शृङ्गिणां शस्त्रपाणिनाम् । विश्वासो नैव गन्तव्यः स्त्रिषु राजकुलेषु च

nadīnāṃ ca nakhīnāṃ ca śṛṅgiṇāṃ śastrapāṇinām / viśvāso naiva gantavyaḥ striṣu rājakuleṣu ca

1.109.14

अर्थनाशं मनस्तापं गृहे दुश्चरितानि च । वञ्चनं चाप मानं च मतिमान्न प्रिकाशयेत्

arthanāśaṃ manastāpaṃ gṛhe duścaritāni ca / vañcanaṃ cāpa mānaṃ ca matimānna prikāśayet

1.109.15

हीनदुर्जनसंसर्ग अत्यन्तविरहादरः । स्नेहो ऽन्यगेहवासश्च नारीसच्छीलनाशनम्

hīnadurjanasaṃsarga atyantavirahādaraḥ / sneho 'nyagehavāsaśca nārīsacchīlanāśanam

1.109.16

कस्य दोषः कुले नास्ति व्याधिना को पीडितः । केन न व्यसनं प्राप्तं श्रियः कस्य निरन्तराः

kasya doṣaḥ kule nāsti vyādhinā ko pīḍitaḥ / kena na vyasanaṃ prāptaṃ śriyaḥ kasya nirantarāḥ

1.109.17

कोर्ऽथं प्राप्य न गर्वितो भुवि नरः कस्यापदोनागताः स्त्रीभिः कस्य न खण्डितं भुवि मनः को नाम राज्ञां प्रियः । कः कालस्य न गोचरान्तरगतः कोर्ऽथो गतो गौरवं को वा दुर्जनवागुरानिपतितः क्षेमेण यातः पुमान्

kor'thaṃ prāpya na garvito bhuvi naraḥ kasyāpadonāgatāḥ strībhiḥ kasya na khaṇḍitaṃ bhuvi manaḥ ko nāma rājñāṃ priyaḥ / kaḥ kālasya na gocarāntaragataḥ kor'tho gato gauravaṃ ko vā durjanavāgurānipatitaḥ kṣemeṇa yātaḥ pumān

1.109.18

सुहृत्स्वजनबन्धुर्न बुद्धिर्यस्य न चात्मनि । यस्मिन्कर्मणि सिद्धे ऽपि न दृश्येत फलोदयः । विपत्तौ च महद्दुःखं तद्वुधः कथमाचरेत्

suhṛtsvajanabandhurna buddhiryasya na cātmani / yasminkarmaṇi siddhe 'pi na dṛśyeta phalodayaḥ / vipattau ca mahadduḥkhaṃ tadvudhaḥ kathamācaret

1.109.19

यस्मिन्देशे न संमानं न प्रीतिर्न च बान्धवाः । न च विद्यागमः कश्चित्तं देशं परिवर्जयेत्

yasmindeśe na saṃmānaṃ na prītirna ca bāndhavāḥ / na ca vidyāgamaḥ kaścittaṃ deśaṃ parivarjayet

1.109.20

धनस्य यस्य राजतो भयं न चास्ति चौरतः । मृतं च यन्न मुच्यते समर्जयस्व तद्धनम्

dhanasya yasya rājato bhayaṃ na cāsti caurataḥ / mṛtaṃ ca yanna mucyate samarjayasva taddhanam

1.109.21

यदर्जितं प्राणहरैः परिश्रमैर्मृतस्य तं वै विभजन्तिरिक्थिनः । कृतं च यद्दुष्कृतमर्थलिप्सया तदेव दोषोपहतस्य यौतुकम्

yadarjitaṃ prāṇaharaiḥ pariśramairmṛtasya taṃ vai vibhajantirikthinaḥ / kṛtaṃ ca yadduṣkṛtamarthalipsayā tadeva doṣopahatasya yautukam

1.109.22

सञ्चितं निहितं द्रव्यं परामृश्यं मुहुर्मुहुः । आखोरिव कदर्यस्य धनं दुः खाय केवलम्

sañcitaṃ nihitaṃ dravyaṃ parāmṛśyaṃ muhurmuhuḥ / ākhoriva kadaryasya dhanaṃ duḥ khāya kevalam

1.109.23

नग्ना व्यसनिनो रूक्षाः कपालाङ्कितपाणयः । दर्शयन्तीह लोकस्य अदातुः फलमीदृशम्

nagnā vyasanino rūkṣāḥ kapālāṅkitapāṇayaḥ / darśayantīha lokasya adātuḥ phalamīdṛśam

1.109.24

शिक्षयन्ति च याचन्ते देहीति कृपणा जनाः । अवस्थेयमदानस्य मा भूदेवं भवानपि

śikṣayanti ca yācante dehīti kṛpaṇā janāḥ / avastheyamadānasya mā bhūdevaṃ bhavānapi

1.109.25

सञ्चितं क्रतुशतैर्न युज्यते याचितं गुणवते न दीयते । तत्कदर्यपरिरक्षितं धनं चोरपार्थिवगृहे प्रयुज्यते

sañcitaṃ kratuśatairna yujyate yācitaṃ guṇavate na dīyate / tatkadaryaparirakṣitaṃ dhanaṃ corapārthivagṛhe prayujyate

1.109.26

न देवेभ्यो न विप्रोभ्यो बन्धुभ्यो नैव चात्मने । कदर्यस्य धनं याति त्वग्नितस्करराजसु

na devebhyo na viprobhyo bandhubhyo naiva cātmane / kadaryasya dhanaṃ yāti tvagnitaskararājasu

1.109.27

अतिक्लेशेन ये ऽप्यर्था धर्मस्यातिक्रमेण च । अरेर्वा प्रणिपातेन मा भूतस्ते कदाचन

atikleśena ye 'pyarthā dharmasyātikrameṇa ca / arervā praṇipātena mā bhūtaste kadācana

1.109.28

विद्याघातो ह्यनभ्यासः स्त्रीणां घातः कुचैलता । व्याधीनां भोजनं जीर्णं शत्रोर्घातः प्रपञ्चता

vidyāghāto hyanabhyāsaḥ strīṇāṃ ghātaḥ kucailatā / vyādhīnāṃ bhojanaṃ jīrṇaṃ śatrorghātaḥ prapañcatā

1.109.29

तस्करस्य वधो दण्डः कुमित्रस्याल्पभाषणम् । पृथक् शय्या तु नारीणां ब्राह्मणस्यानिमन्त्रणम्

taskarasya vadho daṇḍaḥ kumitrasyālpabhāṣaṇam / pṛthak śayyā tu nārīṇāṃ brāhmaṇasyānimantraṇam

1.109.30

दुर्जनाः शिल्पिनो दासा दुष्टाश्च पटहाः स्त्रियः । ताडिता मार्दवं यान्ति न ते सत्कारभाजनम्

durjanāḥ śilpino dāsā duṣṭāśca paṭahāḥ striyaḥ / tāḍitā mārdavaṃ yānti na te satkārabhājanam

1.109.31

जानीयात्प्रेषणे भृत्यान्बान्धवान्व्यसनागमे । मित्रमापदि काले च भार्याञ्च विभवक्षये

jānīyātpreṣaṇe bhṛtyānbāndhavānvyasanāgame / mitramāpadi kāle ca bhāryāñca vibhavakṣaye

1.109.32

स्त्रीणां द्विगुण आहारः प्रज्ञा चैव चतुर्गुणा । षड्गुणो व्यवसायश्च कामश्चाष्टगुणः स्मृतः

strīṇāṃ dviguṇa āhāraḥ prajñā caiva caturguṇā / ṣaḍguṇo vyavasāyaśca kāmaścāṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ

1.109.33

न स्वप्नेन जयेन्निद्रां न कामेन स्त्रियं जयेत् । न चेन्धनैर्जयेद्वह्निं न मद्येन तृषां जयेत्

na svapnena jayennidrāṃ na kāmena striyaṃ jayet / na cendhanairjayedvahniṃ na madyena tṛṣāṃ jayet

1.109.34

समांसैर्भोजनैः स्निग्धैर्मद्यैर्गन्धविलेपनैः । वस्त्रैर्मनोरमैर्माल्यैः कामः स्त्रीषु विजृम्भते

samāṃsairbhojanaiḥ snigdhairmadyairgandhavilepanaiḥ / vastrairmanoramairmālyaiḥ kāmaḥ strīṣu vijṛmbhate

1.109.35

ब्रह्मचर्ये ऽपि वक्तव्यं प्राप्तं मन्मथचेष्टितम् । हृद्यं हि पुरुषं दृष्ट्वा योनिः प्रक्लिद्यते स्त्रियाः

brahmacarye 'pi vaktavyaṃ prāptaṃ manmathaceṣṭitam / hṛdyaṃ hi puruṣaṃ dṛṣṭvā yoniḥ praklidyate striyāḥ

1.109.36

सुवेषं पुरुषं दृष्ट्वा भ्रातरं यदि वा सुतम् । योनिः क्लिद्यति नारीणां सत्यंसत्यं हि शौनक !

suveṣaṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā bhrātaraṃ yadi vā sutam / yoniḥ klidyati nārīṇāṃ satyaṃsatyaṃ hi śaunaka !

1.109.37

नद्यश्च नार्यश्च समस्वभावाः स्वतन्त्रभावे गमनादिकेच । तोयैश्च दोषैश्च निपातयन्ति नद्यो हि कूलानि कुला नि नार्यः

nadyaśca nāryaśca samasvabhāvāḥ svatantrabhāve gamanādikeca / toyaiśca doṣaiśca nipātayanti nadyo hi kūlāni kulā ni nāryaḥ

1.109.38

नदी पातयते कूलं नारी पातयते कुलम् । नारीणाञ्च नदीनां च स्वच्छन्दा ललिता गतिः

nadī pātayate kūlaṃ nārī pātayate kulam / nārīṇāñca nadīnāṃ ca svacchandā lalitā gatiḥ

1.109.39

नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः । नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचनाः

nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥ / nāntakaḥ sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanāḥ

1.109.40

न तृप्तिरस्ति शिष्टानामिष्टानां प्रियवादिनाम् । सुखानाञ्च सुतानाञ्च जीवितस्य वरस्य च

na tṛptirasti śiṣṭānāmiṣṭānāṃ priyavādinām / sukhānāñca sutānāñca jīvitasya varasya ca

1.109.41

राजा न तप्तो धनसंचयेन न सागरस्तृप्तिमगाज्जलेन । न पण्डितस्तृप्यति भाषितेन तृप्तं न चक्षुर्नृपदर्शनेन

rājā na tapto dhanasaṃcayena na sāgarastṛptimagājjalena / na paṇḍitastṛpyati bhāṣitena tṛptaṃ na cakṣurnṛpadarśanena

1.109.42

स्वकर्म धर्मार्जितजीवितानां शास्त्रेषु दारेषु सदा रतानाम् । जितेन्द्रियाणामतिथिप्रियाणां गृहे ऽपि मोक्षः पुरुषोत्तमानाम्

svakarma dharmārjitajīvitānāṃ śāstreṣu dāreṣu sadā ratānām / jitendriyāṇāmatithipriyāṇāṃ gṛhe 'pi mokṣaḥ puruṣottamānām

1.109.43

मनो ऽनुकूलाः प्रमदारूपवत्यः स्वलङ्कृताः । वसः प्रासादपृष्ठेषु स्वर्गः स्याच्छुभकर्मणः

mano 'nukūlāḥ pramadārūpavatyaḥ svalaṅkṛtāḥ / vasaḥ prāsādapṛṣṭheṣu svargaḥ syācchubhakarmaṇaḥ

1.109.44

न दानेन न मानेन नार्जवेन न सवया । न शस्त्रेण न शास्त्रेण सर्वथा विषमा स्त्रियः

na dānena na mānena nārjavena na savayā / na śastreṇa na śāstreṇa sarvathā viṣamā striyaḥ

1.109.45

शनैर्विद्या शनैर्थाः शनैः पर्वतमारुहेत् । शनैः कामं च धर्मं च पञ्चैतानि शनैः शनैः

śanairvidyā śanairthāḥ śanaiḥ parvatamāruhet / śanaiḥ kāmaṃ ca dharmaṃ ca pañcaitāni śanaiḥ śanaiḥ

1.109.46

शाश्वतं देवपूजादि विप्रदानं च शाश्वतम् । शाश्वतं सगुणा विद्या सुहृन्मित्रं च शाश्वतम्

śāśvataṃ devapūjādi vipradānaṃ ca śāśvatam / śāśvataṃ saguṇā vidyā suhṛnmitraṃ ca śāśvatam

1.109.47

ये बालभावान्न पठन्ति विद्यां ये यौवनस्था ह्यधनात्मदाराः । ते शोचनीया इह जीवलोके मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति

ye bālabhāvānna paṭhanti vidyāṃ ye yauvanasthā hyadhanātmadārāḥ / te śocanīyā iha jīvaloke manuṣyarūpeṇa mṛgāścaranti

1.109.48

पठने भोजने चित्तं न कुर्याच्छास्त्रसेवकः । सुदूरमपि विद्यार्थो व्रजेद्गरुडवेगवान्

paṭhane bhojane cittaṃ na kuryācchāstrasevakaḥ / sudūramapi vidyārtho vrajedgaruḍavegavān

1.109.49

ये बालभावे न पठन्ति विद्यां कामातुरा यौवननष्टवित्ताः । ते वृद्धबावे परिभूयमानाः संदह्यमानाः शिशिरे यथाब्जम्

ye bālabhāve na paṭhanti vidyāṃ kāmāturā yauvananaṣṭavittāḥ / te vṛddhabāve paribhūyamānāḥ saṃdahyamānāḥ śiśire yathābjam

1.109.50

तर्के ऽप्रतिष्ठा श्रुतयो विभिन्नाः नासावृषिर्यस्य मतं न भिन्नम् । धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां महाजनो येन गतः स पन्थाः

tarke 'pratiṣṭhā śrutayo vibhinnāḥ nāsāvṛṣiryasya mataṃ na bhinnam / dharmasya tattvaṃ nihitaṃ guhāyāṃ mahājano yena gataḥ sa panthāḥ

1.109.51

आकारैरिङ्गितैर्गत्या चेष्टया भाषितेन च । नेत्रवक्रविकाराभ्यां लक्ष्यते ऽन्तर्गतं मनः

ākārairiṅgitairgatyā ceṣṭayā bhāṣitena ca / netravakravikārābhyāṃ lakṣyate 'ntargataṃ manaḥ

1.109.52

अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जनः परेङ्गितज्ञानफला हि बुद्धयः । उदीरितोर्थः पशुनापि गृह्यते हयाश्च नागाश्च वहन्ति दर्शितम्

anuktamapyūhati paṇḍito janaḥ pareṅgitajñānaphalā hi buddhayaḥ / udīritorthaḥ paśunāpi gṛhyate hayāśca nāgāśca vahanti darśitam

1.109.53

अर्थाद्भ्रष्टस्तीर्थयात्रां तु गच्छेत्सत्याद्भ्रष्टो रौरवं वै व्रजेच्च । योगाद्भ्रष्टः सत्यघृतिञ्च गच्छेद्राज्याद्भ्रष्टो मृगयायां व्रजेच्च

arthādbhraṣṭastīrthayātrāṃ tu gacchetsatyādbhraṣṭo rauravaṃ vai vrajecca / yogādbhraṣṭaḥ satyaghṛtiñca gacchedrājyādbhraṣṭo mṛgayāyāṃ vrajecca

1.109.54