आचारखण्ड — Adhyaya 113

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे बृहस्पत्युक्त नीतिप्तारे द्वादशोत्तरकशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ११३ सूत उवाच । गुणवन्तं नियुञ्जीत गुणहीनं विवर्जयेत् । पण्डितस्य गुणाः सर्वे मूर्वे दोषाश्च केवलाः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe bṛhaspatyukta nītiptāre dvādaśottarakaśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 113 sūta uvāca / guṇavantaṃ niyuñjīta guṇahīnaṃ vivarjayet / paṇḍitasya guṇāḥ sarve mūrve doṣāśca kevalāḥ

1.113.1

सद्भिरासीत सततं सद्भिः कुर्वीत सङ्गतिम् । सद्भिर्विवादं मैत्रीञ्च नासद्भिः किञ्चिदाचरेत्

sadbhirāsīta satataṃ sadbhiḥ kurvīta saṅgatim / sadbhirvivādaṃ maitrīñca nāsadbhiḥ kiñcidācaret

1.113.2

पण्डितैश्च विर्नातैश्च धर्मशैः सत्यवादिभिः । बन्ध्स्थो ऽपि तिष्ठेच्च न तु राज्ये खलैः सह

paṇḍitaiśca virnātaiśca dharmaśaiḥ satyavādibhiḥ / bandhstho 'pi tiṣṭhecca na tu rājye khalaiḥ saha

1.113.3

सावशेषाणि कार्याणि कुवत्रर्थे युज्यते । तस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत्

sāvaśeṣāṇi kāryāṇi kuvatrarthe yujyate / tasmātsarvāṇi kāryāṇi sāvaśeṣāṇi kārayet

1.113.4

मधुहेव दुहेत्सारं कुसुमञ्च न घातयेत् । वत्सापेक्षी दुहेत्क्षीरं भूमिं गाञ्चैव पार्थिपः

madhuheva duhetsāraṃ kusumañca na ghātayet / vatsāpekṣī duhetkṣīraṃ bhūmiṃ gāñcaiva pārthipaḥ

1.113.5

यथाक्रमेण पुष्पेभ्यश्चिनुते मधु षट्पदः । तथा वित्तमु पादाय राजा कुर्वीत सञ्चयम्

yathākrameṇa puṣpebhyaścinute madhu ṣaṭpadaḥ / tathā vittamu pādāya rājā kurvīta sañcayam

1.113.6

वल्मीकं मधुजालञ्च शुक्लण्क्षे तु चन्द्रमाः । राजद्रव्यञ्च भैक्ष्यञ्च स्तोकंस्तोकं प्रवर्धते

valmīkaṃ madhujālañca śuklaṇkṣe tu candramāḥ / rājadravyañca bhaikṣyañca stokaṃstokaṃ pravardhate

1.113.7

अर्जितस्य क्षयं दृष्टा संप्रदत्तस्य सञ्चयम् । अवन्ध्यं दिवसं कुर्याद्दानध्ययनकर्मसु

arjitasya kṣayaṃ dṛṣṭā saṃpradattasya sañcayam / avandhyaṃ divasaṃ kuryāddānadhyayanakarmasu

1.113.8

वने ऽपि दोषाः प्रभवन्ति रागिणां गृहे ऽपि पञ्चेन्द्रियनिग्रहस्तपः । अकुत्सिते कर्मणि यः प्रवर्तते निवृत्तरागस्य गृहं तपोवनम्

vane 'pi doṣāḥ prabhavanti rāgiṇāṃ gṛhe 'pi pañcendriyanigrahastapaḥ / akutsite karmaṇi yaḥ pravartate nivṛttarāgasya gṛhaṃ tapovanam

1.113.9

सत्येन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते । मृजया रक्ष्यते पात्रं कुलं शलिन रक्ष्यते

satyena rakṣyate dharmo vidyā yogena rakṣyate / mṛjayā rakṣyate pātraṃ kulaṃ śalina rakṣyate

1.113.10

वरं विन्ध्याटव्यां निवसनमभुक्तस्य मरणं वरं सर्पाकीर्णे शयनमथ कूपे निपतनम् । वरं भ्रान्तावर्ते सभयजलमध्ये प्रविशनं न तु स्वीये पक्षे हि धनमणु देहीति कथनम्

varaṃ vindhyāṭavyāṃ nivasanamabhuktasya maraṇaṃ varaṃ sarpākīrṇe śayanamatha kūpe nipatanam / varaṃ bhrāntāvarte sabhayajalamadhye praviśanaṃ na tu svīye pakṣe hi dhanamaṇu dehīti kathanam

1.113.11

भाग्यक्षयेषु क्षीयन्ते नोपभोगेन सम्पदः । पूर्वार्जिते हि सुकृते न नश्यन्ति कदाचन

bhāgyakṣayeṣu kṣīyante nopabhogena sampadaḥ / pūrvārjite hi sukṛte na naśyanti kadācana

1.113.12

विप्राणां भूषणं विद्या पृथिव्या भूषणं नृपः । नभसो भूषणं चन्द्रः शीलं सर्वस्य भूषणम्

viprāṇāṃ bhūṣaṇaṃ vidyā pṛthivyā bhūṣaṇaṃ nṛpaḥ / nabhaso bhūṣaṇaṃ candraḥ śīlaṃ sarvasya bhūṣaṇam

1.113.13

एते ते चन्द्रतुल्याः क्षितिपतितनया भीमसेनार्जुनाद्याः शुराः सत्यप्रतिज्ञा दिनकरवपुषः केशवेनोपगूढाः । ते वै दुष्टग्रहस्थाः कृपणवशगता भैक्ष्यचर्यां प्रयाताः को वा कस्मिन्समर्थो भवति विधिवशाद्भ्रामयेत्कर्मरेखा

ete te candratulyāḥ kṣitipatitanayā bhīmasenārjunādyāḥ śurāḥ satyapratijñā dinakaravapuṣaḥ keśavenopagūḍhāḥ / te vai duṣṭagrahasthāḥ kṛpaṇavaśagatā bhaikṣyacaryāṃ prayātāḥ ko vā kasminsamartho bhavati vidhivaśādbhrāmayetkarmarekhā

1.113.14

ब्रह्मा येन कुलालवन्नियमितो ब्रह्माण्डभाण्डोदरे विष्णुर्येन दशावतारगहने क्षिप्तो महासङ्कटे । रुद्रोयेन कपालपाणिपुटके भिक्षाटनं कारितः सूर्यो भ्राम्यति नित्यमेव गगने तरमै नमः कर्णणे

brahmā yena kulālavanniyamito brahmāṇḍabhāṇḍodare viṣṇuryena daśāvatāragahane kṣipto mahāsaṅkaṭe / rudroyena kapālapāṇipuṭake bhikṣāṭanaṃ kāritaḥ sūryo bhrāmyati nityameva gagane taramai namaḥ karṇaṇe

1.113.15

दाता बलिर्याचकको मुरारिर्दानं मही विप्रमुखस्य मध्ये । दत्त्वा फलं बन्धनमेव लब्धं नमो ऽस्तु ते दैव यथेष्टकारिणे

dātā baliryācakako murārirdānaṃ mahī vipramukhasya madhye / dattvā phalaṃ bandhanameva labdhaṃ namo 'stu te daiva yatheṣṭakāriṇe

1.113.16

माता यदि भवेल्लक्ष्मीः पिता साक्षाज्जनार्दनः । कुबुद्धौ प्रतिपत्तिश्चैत्तस्मिन्दण्डः पतेत्सदा

mātā yadi bhavellakṣmīḥ pitā sākṣājjanārdanaḥ / kubuddhau pratipattiścaittasmindaṇḍaḥ patetsadā

1.113.17

येनयेन यथा यद्वत्पुरा कर्म सुनिश्चितम् । तत्तदेवान्तरा भुङ्क्ते स्वयमाहितमात्मना

yenayena yathā yadvatpurā karma suniścitam / tattadevāntarā bhuṅkte svayamāhitamātmanā

1.113.18

आत्मना विहितं दुः खमात्मना विहितं सखम् । गर्भशय्यामुपादाय भुङ्क्ते वै पौर्वदैहिकम्

ātmanā vihitaṃ duḥ khamātmanā vihitaṃ sakham / garbhaśayyāmupādāya bhuṅkte vai paurvadaihikam

1.113.19

न चान्तरिक्षे न समुद्रमध्ये न पर्वतानां विवरप्रवेशे । न मातृमूर्ध्नि प्रधृतस्तथाङ्के त्यक्तुं क्षमः कर्म कृतं नरो हि

na cāntarikṣe na samudramadhye na parvatānāṃ vivarapraveśe / na mātṛmūrdhni pradhṛtastathāṅke tyaktuṃ kṣamaḥ karma kṛtaṃ naro hi

1.113.20

दुगस्त्रिकूटः परिखा समुद्रो रक्षांसि योधाः परमा च वृत्तिः । शास्त्रञ्च वै तूशनसा प्रदिष्टं स रावणः कालवशाद्विनष्टः

dugastrikūṭaḥ parikhā samudro rakṣāṃsi yodhāḥ paramā ca vṛttiḥ / śāstrañca vai tūśanasā pradiṣṭaṃ sa rāvaṇaḥ kālavaśādvinaṣṭaḥ

1.113.21

यस्मिन्वयसि यत्काले यद्दिवा यच्च वा निशि । यन्मुहूर्ते क्षणे वापि तत्तथा न तदन्यथा

yasminvayasi yatkāle yaddivā yacca vā niśi / yanmuhūrte kṣaṇe vāpi tattathā na tadanyathā

1.113.22

गच्छन्ति चान्तरिक्षे वा प्रविशन्ति महीतले । धारयन्ति दिशः सर्वा नादत्तमुपलभ्यते

gacchanti cāntarikṣe vā praviśanti mahītale / dhārayanti diśaḥ sarvā nādattamupalabhyate

1.113.23

पुराधीता च या विद्या पुरा दत्तञ्च यद्धनम् । पुरा कृतानि कर्माणि ह्यग्रे धावन्ति धावतः

purādhītā ca yā vidyā purā dattañca yaddhanam / purā kṛtāni karmāṇi hyagre dhāvanti dhāvataḥ

1.113.24

कर्माण्यत्र प्रधानानि सम्यगृक्षे शुभग्रहे । वसिष्ठकृतलग्नापि जानकी दुः खभाजनम्

karmāṇyatra pradhānāni samyagṛkṣe śubhagrahe / vasiṣṭhakṛtalagnāpi jānakī duḥ khabhājanam

1.113.25

स्थूलजङ्घो यदा रामः शब्दगामी च लक्ष्मणः । घनकेशी यदा सीता त्रयस्ते दुः खभाजनम्

sthūlajaṅgho yadā rāmaḥ śabdagāmī ca lakṣmaṇaḥ / ghanakeśī yadā sītā trayaste duḥ khabhājanam

1.113.26

न पितुः कर्मणा पुत्रः पिता वा पुत्रकर्मणा । स्वयं कृतेन गच्छन्ति स्वयं बद्धाः स्वकर्मणा

na pituḥ karmaṇā putraḥ pitā vā putrakarmaṇā / svayaṃ kṛtena gacchanti svayaṃ baddhāḥ svakarmaṇā

1.113.27

कर्मजन्यशरीरेषु रोगाः शरीरमानसाः । शरा इव पतन्तीह विमुक्ता दृढधन्विभिः

karmajanyaśarīreṣu rogāḥ śarīramānasāḥ / śarā iva patantīha vimuktā dṛḍhadhanvibhiḥ

1.113.28

अन्यथा शास्त्रगार्भिण्या धिया धीरोर्ऽथमीहते । स्वामिवत्प्राक्कृतं कर्म विदधाति तदन्यथा

anyathā śāstragārbhiṇyā dhiyā dhīror'thamīhate / svāmivatprākkṛtaṃ karma vidadhāti tadanyathā

1.113.29

बालो युवा च वृद्धश्च यः करोति शुभाशुभम् । तस्यान्तस्यामवस्थायां भुङ्क्ते जन्मनिजन्मनि

bālo yuvā ca vṛddhaśca yaḥ karoti śubhāśubham / tasyāntasyāmavasthāyāṃ bhuṅkte janmanijanmani

1.113.30

अनीक्षमाणो ऽपि नरो विदेशस्थो ऽपि मानवः । स्वकर्मपातवातेन नीयते यत्र तत्फलम्

anīkṣamāṇo 'pi naro videśastho 'pi mānavaḥ / svakarmapātavātena nīyate yatra tatphalam

1.113.31

प्राप्तव्यमर्थं लभते मनुष्यो देवो ऽपि तं वारयितुं न शक्तः । अतो न शोचामि न विस्मयो मे ललाटलेखा न पुनः प्रयाति (यदस्मदीयं न तु तत् परेषाम्

prāptavyamarthaṃ labhate manuṣyo devo 'pi taṃ vārayituṃ na śaktaḥ / ato na śocāmi na vismayo me lalāṭalekhā na punaḥ prayāti (yadasmadīyaṃ na tu tat pareṣām

1.113.32

सर्पः कूपे गजः स्कन्धे बिल आखुश्च धावति । नरः शीघ्रतरादेव कर्मणः कः पलायते

sarpaḥ kūpe gajaḥ skandhe bila ākhuśca dhāvati / naraḥ śīghratarādeva karmaṇaḥ kaḥ palāyate

1.113.33

नाल्पा भवति सद्विद्या दीयमानापि वर्धते । कूपस्थमिव पानीयं भवत्येव बहूदकम्

nālpā bhavati sadvidyā dīyamānāpi vardhate / kūpasthamiva pānīyaṃ bhavatyeva bahūdakam

1.113.34

येर्ऽथा धर्मेण ते सत्या ये ऽधर्मेण गताः श्रियः । धर्मार्थो च महांल्लोके तत्स्मृत्वा ह्यर्थकारणात्

yer'thā dharmeṇa te satyā ye 'dharmeṇa gatāḥ śriyaḥ / dharmārtho ca mahāṃlloke tatsmṛtvā hyarthakāraṇāt

1.113.35

अन्नार्थो यानि दुः खानि करोति कृपणो जनः । तान्येव यदि धर्मार्थो न भूयः क्लेशभाजनम्

annārtho yāni duḥ khāni karoti kṛpaṇo janaḥ / tānyeva yadi dharmārtho na bhūyaḥ kleśabhājanam

1.113.36

सर्वेषामेव शौचानामन्नशौचं विशिष्यते । यो ऽन्नार्थैः शुचिः शौचान्न मृदा वारिणा शुचिः

sarveṣāmeva śaucānāmannaśaucaṃ viśiṣyate / yo 'nnārthaiḥ śuciḥ śaucānna mṛdā vāriṇā śuciḥ

1.113.37

सत्यं शौचं मनः शौचं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । सर्वभूते दया शौचं जलशौचञ्च पञ्चमम्

satyaṃ śaucaṃ manaḥ śaucaṃ śaucamindriyanigrahaḥ / sarvabhūte dayā śaucaṃ jalaśaucañca pañcamam

1.113.38

यस्य सत्यञ्च शौचञ्च तस्य स्वर्गो न दुर्लभः । सत्यं हि वचनं यस्य सो ऽश्वमेधाद्विशिष्यते

yasya satyañca śaucañca tasya svargo na durlabhaḥ / satyaṃ hi vacanaṃ yasya so 'śvamedhādviśiṣyate

1.113.39

मृत्तिकानां सहस्रेण चोदकानां शतेन हि । न शुध्यति दुराचारो भावोपहतचेतनः

mṛttikānāṃ sahasreṇa codakānāṃ śatena hi / na śudhyati durācāro bhāvopahatacetanaḥ

1.113.40

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते

yasya hastau ca pādau ca manaścaiva susaṃyatam / vidyā tapaśca kīrtiśca sa tīrthaphalamaśnute

1.113.41

न प्रहृष्यति संमानैर्नावमानैः प्रकुप्यति । न क्रुद्धः परुषं ब्रूयादेतत्साधोस्तु लक्षणम्

na prahṛṣyati saṃmānairnāvamānaiḥ prakupyati / na kruddhaḥ paruṣaṃ brūyādetatsādhostu lakṣaṇam

1.113.42

दरिद्रस्य मनुष्यस्य प्राज्ञस्य मधुरस्य च । काले श्रुत्वा हितं वाक्यं न कश्चित्परितुष्यति

daridrasya manuṣyasya prājñasya madhurasya ca / kāle śrutvā hitaṃ vākyaṃ na kaścitparituṣyati

1.113.43

न मन्त्रबलवीर्येण प्रज्ञया पौरुषेण च । अलभ्यं लभ्यते मर्त्यैस्तत्र का परिवेदना

na mantrabalavīryeṇa prajñayā pauruṣeṇa ca / alabhyaṃ labhyate martyaistatra kā parivedanā

1.113.44

अयाचितो मया लब्धो पुनर्मत्प्रेषणाद्गतः । यत्रागतस्तत्र गतस्तत्र का परिवेदना

ayācito mayā labdho punarmatpreṣaṇādgataḥ / yatrāgatastatra gatastatra kā parivedanā

1.113.45

एकवृक्षे सदा रात्रौ नानापक्षिसमागमः । प्रभाते ऽन्यदिशो यान्ति का तत्र परिवेदना

ekavṛkṣe sadā rātrau nānāpakṣisamāgamaḥ / prabhāte 'nyadiśo yānti kā tatra parivedanā

1.113.46

एकसार्थप्रयाताना सर्वेषान्तत्र गामिनाम् । यस्त्वेकस्त्वरितो याति का तत्र परिवेदना

ekasārthaprayātānā sarveṣāntatra gāminām / yastvekastvarito yāti kā tatra parivedanā

1.113.47

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि शौनक । अव्यक्तनिधनान्येनव का तत्र परिवेदना

avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni śaunaka / avyaktanidhanānyenava kā tatra parivedanā

1.113.48

नाप्राप्तकालो म्रियते विद्धः शरशतैरपि । कुशाग्रेण तु संस्पृष्टं प्राप्तकालो न जीवति

nāprāptakālo mriyate viddhaḥ śaraśatairapi / kuśāgreṇa tu saṃspṛṣṭaṃ prāptakālo na jīvati

1.113.49

लब्धव्यान्येव लभते गन्तव्यान्येव गच्छति । प्राप्तव्यान्येव प्राप्नाति दुः खानि च सुखानि च

labdhavyānyeva labhate gantavyānyeva gacchati / prāptavyānyeva prāpnāti duḥ khāni ca sukhāni ca

1.113.50

तत्तत्प्राप्नोति पुरुषः कि प्रलापैः करिष्यति । आचोद्यमानानि यथा पुष्पाणि च फलानि च । स्वकालं नातिवर्तन्ते तथा कर्म पुराकृतम्

tattatprāpnoti puruṣaḥ ki pralāpaiḥ kariṣyati / ācodyamānāni yathā puṣpāṇi ca phalāni ca / svakālaṃ nātivartante tathā karma purākṛtam

1.113.51

शीलं कुलं नैव न चैव विद्या ज्ञानं गुणा नैव न बीजशुद्धिः । भाग्यानि पूर्वं तपसार्जितानि काले फलन्त्यस्य यथैव वृक्षाः

śīlaṃ kulaṃ naiva na caiva vidyā jñānaṃ guṇā naiva na bījaśuddhiḥ / bhāgyāni pūrvaṃ tapasārjitāni kāle phalantyasya yathaiva vṛkṣāḥ

1.113.52

तत्र मृत्युर्यत्र हन्ता तत्र श्रीर्यत्र सम्पदः । तत्र तत्र स्वयं याति प्रेर्यमाणः स्वकर्मभिः

tatra mṛtyuryatra hantā tatra śrīryatra sampadaḥ / tatra tatra svayaṃ yāti preryamāṇaḥ svakarmabhiḥ

1.113.53

भूतपूर्वं कृतं कर्म कर्तारमनुतिष्ठति । यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दन्ति मातरम्

bhūtapūrvaṃ kṛtaṃ karma kartāramanutiṣṭhati / yathā dhenusahasreṣu vatso vindanti mātaram

1.113.54

एवं पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुतिष्ठाति । सुकृतं भुङ्क्ष्व चात्मीयं मूढ किं परितप्यसे

evaṃ pūrvakṛtaṃ karma kartāramanutiṣṭhāti / sukṛtaṃ bhuṅkṣva cātmīyaṃ mūḍha kiṃ paritapyase

1.113.55

यथा पूर्वकृतं कर्म शुभं वा यदि वाशुभम् । तथा जन्मान्तरे तद्वै कर्ता रमनुगच्छति

yathā pūrvakṛtaṃ karma śubhaṃ vā yadi vāśubham / tathā janmāntare tadvai kartā ramanugacchati

1.113.56

नीचः सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यति । आत्मनो बलिवमात्राणि पश्यन्नपि न पश्यति

nīcaḥ sarṣapamātrāṇi paracchidrāṇi paśyati / ātmano balivamātrāṇi paśyannapi na paśyati

1.113.57

रागद्वेषादियुक्तानां न सुखं कुत्रचिद्द्विज । विचार्य खलु पश्यामि तत्सुखं यत्र निर्वृतिः

rāgadveṣādiyuktānāṃ na sukhaṃ kutraciddvija / vicārya khalu paśyāmi tatsukhaṃ yatra nirvṛtiḥ

1.113.58

यत्र स्नेहो भयं तत्र स्नेहो दुः खस्य भाजनम् । स्नेहमूलानि दुः खानि तस्मिस्त्यक्ते महत्सुखम्

yatra sneho bhayaṃ tatra sneho duḥ khasya bhājanam / snehamūlāni duḥ khāni tasmistyakte mahatsukham

1.113.59

शरीरमेवायतनं दुः खस्य च सुखस्य च । जीवितञ्च शरीरञ्च जात्यैव सह जायते

śarīramevāyatanaṃ duḥ khasya ca sukhasya ca / jīvitañca śarīrañca jātyaiva saha jāyate

1.113.60

सर्वं परवशं दुः खं सर्व मात्मवशं सुखम् । एतद्विद्यात्समासेन लक्षणं सुखदुः खयोः

sarvaṃ paravaśaṃ duḥ khaṃ sarva mātmavaśaṃ sukham / etadvidyātsamāsena lakṣaṇaṃ sukhaduḥ khayoḥ

1.113.61

सुखस्यानन्तरं दुः खं दुः खस्यानन्तरं सुखम् । शुखं दुः खं मनुष्याणां चक्रवत्परिवर्तते

sukhasyānantaraṃ duḥ khaṃ duḥ khasyānantaraṃ sukham / śukhaṃ duḥ khaṃ manuṣyāṇāṃ cakravatparivartate

1.113.62

यद्गतं तदतिक्रान्तं यदि स्यात्तच्च दूरतः । वर्तमानेन वर्तेत न स शोकेन बाध्यते

yadgataṃ tadatikrāntaṃ yadi syāttacca dūrataḥ / vartamānena varteta na sa śokena bādhyate

1.113.63