आचारखण्ड — Adhyaya 112

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे बृहदृ नीतिसारे एकादशोत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ११२ सूत उवाच । भृत्या बहुविधा ज्ञेया उत्तमाधममध्यमाः । नियोक्तव्या यथार्हेषु त्रिविधेष्वेव कर्मसु

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe bṛhadṛ nītisāre ekādaśottaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 112 sūta uvāca / bhṛtyā bahuvidhā jñeyā uttamādhamamadhyamāḥ / niyoktavyā yathārheṣu trividheṣveva karmasu

1.112.1

भृत्ये परिक्षणं वक्ष्ये यस्ययस्य हि यो गुणः । तमिमं संप्रवक्ष्यामि ये यथाकथितं किल

bhṛtye parikṣaṇaṃ vakṣye yasyayasya hi yo guṇaḥ / tamimaṃ saṃpravakṣyāmi ye yathākathitaṃ kila

1.112.2

यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते निघर्षणच्छेदनतापताडनैः । तथा चतुर्भिर्भृतकं परीक्षयेद्वतेन शीलेन कलेन कर्मणा

yathā caturbhiḥ kanakaṃ parīkṣyate nigharṣaṇacchedanatāpatāḍanaiḥ / tathā caturbhirbhṛtakaṃ parīkṣayedvatena śīlena kalena karmaṇā

1.112.3

कुलशीलगुणोपेतः सत्यधर्मपरायणः । रूपवान्सुप्रसन्नश्च कोशाध्यक्षो विधीयते

kulaśīlaguṇopetaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ / rūpavānsuprasannaśca kośādhyakṣo vidhīyate

1.112.4

मूल्यरूपपरीक्षाकृद्भवे द्रत्नपरीक्षकः । बलाबलपरिज्ञाता सेनाध्यक्षो विधीयते

mūlyarūpaparīkṣākṛdbhave dratnaparīkṣakaḥ / balābalaparijñātā senādhyakṣo vidhīyate

1.112.5

इङ्गिताकारतत्त्वज्ञो बलवान् प्रियदर्शनः । अप्रमादी प्रमाथी च प्रतीहारः स उच्यते

iṅgitākāratattvajño balavān priyadarśanaḥ / apramādī pramāthī ca pratīhāraḥ sa ucyate

1.112.6

मेधावी वाक्पटुः प्राज्ञः सत्यवादी जितेन्द्रियः । सर्वशास्त्रसमालोकी ह्येष साधुः स लेखकः

medhāvī vākpaṭuḥ prājñaḥ satyavādī jitendriyaḥ / sarvaśāstrasamālokī hyeṣa sādhuḥ sa lekhakaḥ

1.112.7

बुद्धिमान्मतिमांश्चैव परचित्तोपलक्षकः । क्रूरो यथोक्तवादी च एष दूतो विधीयते

buddhimānmatimāṃścaiva paracittopalakṣakaḥ / krūro yathoktavādī ca eṣa dūto vidhīyate

1.112.8

समस्तस्मृतिशास्त्रज्ञः पण्डितो ऽथ जितेन्द्रियः । शौर्यवीर्यगुणोपेतो धर्माध्यक्षो विधीयते

samastasmṛtiśāstrajñaḥ paṇḍito 'tha jitendriyaḥ / śauryavīryaguṇopeto dharmādhyakṣo vidhīyate

1.112.9

पितृपैतामहो दक्षः शास्त्रज्ञः सत्यवाचकः । शुचिश्च कठिनश्चैव सूपकारः स उच्यते

pitṛpaitāmaho dakṣaḥ śāstrajñaḥ satyavācakaḥ / śuciśca kaṭhinaścaiva sūpakāraḥ sa ucyate

1.112.10

आयुर्वेदकृताभ्यासः सर्वेषां प्रियदर्शनः । आयुः शीलगुणोपेतो वैद्य एव विधीयते

āyurvedakṛtābhyāsaḥ sarveṣāṃ priyadarśanaḥ / āyuḥ śīlaguṇopeto vaidya eva vidhīyate

1.112.11

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो जपहमपरायणः । आशीर्वादपरो नित्यमेष राजपुरोहित

vedavedāṅgatattvajño japahamaparāyaṇaḥ / āśīrvādaparo nityameṣa rājapurohita

1.112.12

लेखकः पाठकश्चैव गणकः प्रतिरोधकः । आलस्ययुक्तश्चैद्राजा कर्म संवर्जयेत्सदा

lekhakaḥ pāṭhakaścaiva gaṇakaḥ pratirodhakaḥ / ālasyayuktaścaidrājā karma saṃvarjayetsadā

1.112.13

द्विजिह्वमुद्वेगकरं क्रूरमेकान्तदारुणम् । खलस्याहेश्च वदनमपकाराय केवलम्

dvijihvamudvegakaraṃ krūramekāntadāruṇam / khalasyāheśca vadanamapakārāya kevalam

1.112.14

दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्ययालङ्कृतो ऽपिसन् । मणिना भूषितः सर्पः किमसौ न भयङ्करः

durjanaḥ parihartavyo vidyayālaṅkṛto 'pisan / maṇinā bhūṣitaḥ sarpaḥ kimasau na bhayaṅkaraḥ

1.112.15

अकारणविष्कृतकोपधारिणः खलाद्भयं कस्य न नाम जायते । विषं महाहेर्विषमस्य दुर्वचः सदुः सहं सन्निपतेत्सदा मुखे

akāraṇaviṣkṛtakopadhāriṇaḥ khalādbhayaṃ kasya na nāma jāyate / viṣaṃ mahāherviṣamasya durvacaḥ saduḥ sahaṃ sannipatetsadā mukhe

1.112.16

तुल्यार्थं तुल्यसामर्थ्यं मर्मज्ञं व्यवसायिनम् । अर्धराज्यहरं भृत्यं यो हन्यात्स न हन्यते

tulyārthaṃ tulyasāmarthyaṃ marmajñaṃ vyavasāyinam / ardharājyaharaṃ bhṛtyaṃ yo hanyātsa na hanyate

1.112.17

शूरत्वयुक्ता मृदुमन्दवाक्या जितेन्द्रियाः सत्यपराक्रमाश्च । प्रागेव पश्चाद्विपरी तरुपा ये ते तु भृत्या न हिता भवन्ति

śūratvayuktā mṛdumandavākyā jitendriyāḥ satyaparākramāśca / prāgeva paścādviparī tarupā ye te tu bhṛtyā na hitā bhavanti

1.112.18

निरालस्याः सुसन्तुष्टाः प्रतिबोधकाः । सुखदुः खसमा धीरा भृत्या लोकेषु दुर्लभाः

nirālasyāḥ susantuṣṭāḥ pratibodhakāḥ / sukhaduḥ khasamā dhīrā bhṛtyā lokeṣu durlabhāḥ

1.112.19

क्षान्तिस्तयविहीनश्च क्रूरबुद्धिश्च निन्दकः । दाम्भिकः कपटी चैव शठश्च स्पृहयान्वितः । अशक्तो भयभीतश्च राज्ञा त्यक्तव्य एव सः

kṣāntistayavihīnaśca krūrabuddhiśca nindakaḥ / dāmbhikaḥ kapaṭī caiva śaṭhaśca spṛhayānvitaḥ / aśakto bhayabhītaśca rājñā tyaktavya eva saḥ

1.112.20

सुसन्धानानि चास्त्राणि शस्त्राणि विविधानि च । दुर्गे प्रवेशितव्यानि ततः शत्रुं निपातयेत्

susandhānāni cāstrāṇi śastrāṇi vividhāni ca / durge praveśitavyāni tataḥ śatruṃ nipātayet

1.112.21

षण्मासमथ वर्षं वा सन्धिं कुर्यान्नराधिपः । पश्यन्सञ्चितमात्मानं पुनः शत्रुं निपातयेत्

ṣaṇmāsamatha varṣaṃ vā sandhiṃ kuryānnarādhipaḥ / paśyansañcitamātmānaṃ punaḥ śatruṃ nipātayet

1.112.22

मूर्खान्नियोजयेद्यस्तु त्रयो ऽप्येते महीपतेः । अयशश्चार्थनाशश्च नरके चैव पातनम्

mūrkhānniyojayedyastu trayo 'pyete mahīpateḥ / ayaśaścārthanāśaśca narake caiva pātanam

1.112.23

यत्किञ्चित्कुरुते कर्म शुभं वा यादि वाशुभम् । तेन स्म वर्धते राजा सूक्ष्मतो भृत्यकार्यतः

yatkiñcitkurute karma śubhaṃ vā yādi vāśubham / tena sma vardhate rājā sūkṣmato bhṛtyakāryataḥ

1.112.24

तस्माद्भूमीश्वरः प्राज्ञं धर्मकामार्थसाधने । नियोज येद्धिसततं गोब्राह्मणहिताय वै

tasmādbhūmīśvaraḥ prājñaṃ dharmakāmārthasādhane / niyoja yeddhisatataṃ gobrāhmaṇahitāya vai

1.112.25