आचारखण्ड — Adhyaya 148

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे ज्वरनिदानादिकं नाम सप्तचत्वारिंशदुत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १४८ धन्वन्तरिरुवाच । अथातो रक्तपित्तस्य निदानं प्रवदाम्यहम् । भृशोष्णतिक्तकट्वम्ललवणादिविदाहिभिः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe jvaranidānādikaṃ nāma saptacatvāriṃśaduttaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 148 dhanvantariruvāca / athāto raktapittasya nidānaṃ pravadāmyaham / bhṛśoṣṇatiktakaṭvamlalavaṇādividāhibhiḥ

1.148.1

कोद्रवोद्दालकैश्चान्यैस्तदुक्तैरति सेवितैः । कुपितं पैत्तिकैः पित्तं द्रवं रक्तञ्च मूर्छति

kodravoddālakaiścānyaistaduktairati sevitaiḥ / kupitaṃ paittikaiḥ pittaṃ dravaṃ raktañca mūrchati

1.148.2

तैर्मिथस्तुल्यरूपत्वमागम्य व्याप्नुवंस्तनुम् । पित्तरक्तस्य विकृतेः संसर्गाद्दषणादपि

tairmithastulyarūpatvamāgamya vyāpnuvaṃstanum / pittaraktasya vikṛteḥ saṃsargāddaṣaṇādapi

1.148.3

गन्धवर्णानुवृत्तेषु रक्तेन व्यपदिश्यते । प्रभवत्यसृजः स्थानात्प्लीहतो यकृतश्च सः

gandhavarṇānuvṛtteṣu raktena vyapadiśyate / prabhavatyasṛjaḥ sthānātplīhato yakṛtaśca saḥ

1.148.4

शिरोगुरुत्वमरुचिः शीतेच्छा धूमको ऽम्लकः । छर्धितश्छर्दिबै भत्स्यं कासः श्वासो भ्रमः क्लमः

śirogurutvamaruciḥ śītecchā dhūmako 'mlakaḥ / chardhitaśchardibai bhatsyaṃ kāsaḥ śvāso bhramaḥ klamaḥ

1.148.5

लोहितो न हितो मत्स्यगन्धास्यात्वञ्च विज्वरे । रक्तहारिद्रहरितवर्णता नयनादिषु

lohito na hito matsyagandhāsyātvañca vijvare / raktahāridraharitavarṇatā nayanādiṣu

1.148.6

नीललोहित पीतानां वर्णानामविवेचनम् । स्वप्ने इन्मादधर्मित्वं भवत्यस्मिन्भविष्यति

nīlalohita pītānāṃ varṇānāmavivecanam / svapne inmādadharmitvaṃ bhavatyasminbhaviṣyati

1.148.7

उर्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर्मेढ्रयोनिगुदैरधः । कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत्प्रवर्तते

urdhvaṃ nāsākṣikarṇāsyairmeḍhrayonigudairadhaḥ / kupitaṃ romakūpaiśca samastaistatpravartate

1.148.8

ऊर्ध्वं साध्यं कफाद्यस्मात्तद्विरेचनसाधितम् । बह्वौषधानि पित्तस्य विरेको हि वरौषधम्

ūrdhvaṃ sādhyaṃ kaphādyasmāttadvirecanasādhitam / bahvauṣadhāni pittasya vireko hi varauṣadham

1.148.9

अनुबन्धी कफो यत्र तत्र तस्यापि शुद्धिकृत् । कषायाः स्वादवो यस्य विशुद्धौ श्लेष्मला हिताः

anubandhī kapho yatra tatra tasyāpi śuddhikṛt / kaṣāyāḥ svādavo yasya viśuddhau śleṣmalā hitāḥ

1.148.10

कटुतिक्तकषाया वा ये निसर्गात्कफावहाः । अधो याप्यञ्च नायुष्मांस्तत्प्रच्छर्दनसाधकम्

kaṭutiktakaṣāyā vā ye nisargātkaphāvahāḥ / adho yāpyañca nāyuṣmāṃstatpracchardanasādhakam

1.148.11

अल्पौषधञ्च पित्तस्य वमनं नावमौषधम् । अनुबन्धि बलं यस्य शान्तपित्तनरस्य च

alpauṣadhañca pittasya vamanaṃ nāvamauṣadham / anubandhi balaṃ yasya śāntapittanarasya ca

1.148.12

कषायश्च हितस्तस्य मधुरा एव केवलम् । कफमारुतसंस्पृष्टमसाध्यमुपनामनम्

kaṣāyaśca hitastasya madhurā eva kevalam / kaphamārutasaṃspṛṣṭamasādhyamupanāmanam

1.148.13

असह्यं प्रतिलोमत्वादसाध्यादौषधस्य च । न हि संशोधनं किञ्चिदस्य च प्रतिलोमिनः

asahyaṃ pratilomatvādasādhyādauṣadhasya ca / na hi saṃśodhanaṃ kiñcidasya ca pratilominaḥ

1.148.14

शोधनं प्रतिलोमञ्च रक्तपित्ते ऽभिसर्जितम् । एवमेवोपशमनं संशोधनमिहेष्यते

śodhanaṃ pratilomañca raktapitte 'bhisarjitam / evamevopaśamanaṃ saṃśodhanamiheṣyate

1.148.15

संसृष्टेषु हि दोषेषु सर्वथा छर्दनं हितम् । तत्र दोषो ऽत्र गमनं शिवास्त्र इव लक्ष्यते

saṃsṛṣṭeṣu hi doṣeṣu sarvathā chardanaṃ hitam / tatra doṣo 'tra gamanaṃ śivāstra iva lakṣyate

1.148.16

उपद्रवाश्च विकृतिं फलतस्तेषु साधितम्

upadravāśca vikṛtiṃ phalatasteṣu sādhitam

1.148.17