आचारखण्ड — Adhyaya 149

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे रक्तपित्तनिदानं नामाष्टचत्वारिंशदुत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १४९ धन्वन्तरिरुवाच । आशुकारी यतः कासः स एवातः प्रवक्ष्यते । पञ्च कासाः स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe raktapittanidānaṃ nāmāṣṭacatvāriṃśaduttaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 149 dhanvantariruvāca / āśukārī yataḥ kāsaḥ sa evātaḥ pravakṣyate / pañca kāsāḥ smṛtā vātapittaśleṣmakṣatakṣayaiḥ

1.149.1

क्षयायोपेक्षिताः सर्वे बलिनश्चोत्तरोत्तरम् । तेषां भविष्यतां रूपं कण्ठे कण्डूररोचकः

kṣayāyopekṣitāḥ sarve balinaścottarottaram / teṣāṃ bhaviṣyatāṃ rūpaṃ kaṇṭhe kaṇḍūrarocakaḥ

1.149.2

शुष्ककर्णास्यकण्ठत्वं तत्राधोविहितो ऽनिलः । ऊर्ध्वं प्रवृत्तः प्राप्यो रस्तस्मिन्कण्ठे च संसृजन्

śuṣkakarṇāsyakaṇṭhatvaṃ tatrādhovihito 'nilaḥ / ūrdhvaṃ pravṛttaḥ prāpyo rastasminkaṇṭhe ca saṃsṛjan

1.149.3

शिरास्रोतांसि संपूर्य ततो ऽङ्गान्युत्क्षिपन्ति च । क्षिपन्निवाक्षिणी क्लिष्टस्वरः पार्श्वे च पीडयन्

śirāsrotāṃsi saṃpūrya tato 'ṅgānyutkṣipanti ca / kṣipannivākṣiṇī kliṣṭasvaraḥ pārśve ca pīḍayan

1.149.4

प्रवर्तते सवक्रेण भिन्नकांस्योपमध्वनिः । हृत्पार्श्वेरुशिरः शूलमोहक्षोभस्वरक्षयान्

pravartate savakreṇa bhinnakāṃsyopamadhvaniḥ / hṛtpārśveruśiraḥ śūlamohakṣobhasvarakṣayān

1.149.5

करोति शुष्ककासञ्च महावेगरुजास्वनम् । स्ॐगहर्षो कफं शुष्कं कृछ्रान्मुक्त्वाल्पतां व्रजेत्

karoti śuṣkakāsañca mahāvegarujāsvanam / soṃgaharṣo kaphaṃ śuṣkaṃ kṛchrānmuktvālpatāṃ vrajet

1.149.6

पित्तात्पीताक्षिकत्वं च तिक्तास्यत्वं ज्वरो भ्रमः । पित्तासृग्वमनं तृष्णा वैस्वर्यं धूमको मदः

pittātpītākṣikatvaṃ ca tiktāsyatvaṃ jvaro bhramaḥ / pittāsṛgvamanaṃ tṛṣṇā vaisvaryaṃ dhūmako madaḥ

1.149.7

प्रततं कासवेगे च ज्योतिषामिव दर्शनम् । कफादुरो ऽल्परुङ्मूर्धि हृदयं स्तिमिते गुरु

pratataṃ kāsavege ca jyotiṣāmiva darśanam / kaphāduro 'lparuṅmūrdhi hṛdayaṃ stimite guru

1.149.8

कण्ठे प्रलेपमदजं पीनसच्छर्द्यरोचकाः । रोमहर्षो धनस्निग्धंश्लेष्मणाञ्च प्रवर्तनम्

kaṇṭhe pralepamadajaṃ pīnasacchardyarocakāḥ / romaharṣo dhanasnigdhaṃśleṣmaṇāñca pravartanam

1.149.9

युद्धाद्यैः साहसैस्तैस्तैः सेवितैरयथाबलम् । उपस्यन्तः क्षतो वायुः पित्तेनानुगतो बली

yuddhādyaiḥ sāhasaistaistaiḥ sevitairayathābalam / upasyantaḥ kṣato vāyuḥ pittenānugato balī

1.149.10

कुपितः कुरुते कासं कफं तेन सशोणितम् । पीतं श्यावञ्च शुष्कञ्च ग्रथितं कुपितं बहु

kupitaḥ kurute kāsaṃ kaphaṃ tena saśoṇitam / pītaṃ śyāvañca śuṣkañca grathitaṃ kupitaṃ bahu

1.149.11

ष्ठीवेत्कण्ठेन रुजता विभिन्नेनैव चोरसा । सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना

ṣṭhīvetkaṇṭhena rujatā vibhinnenaiva corasā / sūcībhiriva tīkṣṇābhistudyamānena śūlinā

1.149.12

दुः खस्पर्शेन शूलेन भेदपीडाहितापिना । पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्यकम्पवान्

duḥ khasparśena śūlena bhedapīḍāhitāpinā / parvabhedajvaraśvāsatṛṣṇāvaisvaryakampavān

1.149.13

पारावत इवोत्कूजन्पार्श्वशूली ततो ऽस्य च । कफाद्यैर्वमनं पक्तिबलवर्णञ्च हीयते

pārāvata ivotkūjanpārśvaśūlī tato 'sya ca / kaphādyairvamanaṃ paktibalavarṇañca hīyate

1.149.14

क्षीणस्य सासृङ्मूत्रत्वं श्वासपृष्टकटिग्रहः । षायुप्रधानाः कुपिता धावतो राजयक्ष्मणः

kṣīṇasya sāsṛṅmūtratvaṃ śvāsapṛṣṭakaṭigrahaḥ / ṣāyupradhānāḥ kupitā dhāvato rājayakṣmaṇaḥ

1.149.15

कर्वन्ति यक्ष्मायतने कासं ष्ठीवत्कफं ततः । पूतिपूयोपमं वीतं मिश्रं हरितलोहितम्

karvanti yakṣmāyatane kāsaṃ ṣṭhīvatkaphaṃ tataḥ / pūtipūyopamaṃ vītaṃ miśraṃ haritalohitam

1.149.16

सुप्यते तुद्यत इव हृदयं पचतीव च । अकस्मादुष्णशीतेच्छा बह्वाशित्वं बलक्षयः

supyate tudyata iva hṛdayaṃ pacatīva ca / akasmāduṣṇaśītecchā bahvāśitvaṃ balakṣayaḥ

1.149.17

स्निग्धप्रसन्नवक्रत्वं श्रीमद्दर्शननेत्रता । ततो ऽस्य क्षयरूपाणि सर्वाण्याविर्भवन्ति च

snigdhaprasannavakratvaṃ śrīmaddarśananetratā / tato 'sya kṣayarūpāṇi sarvāṇyāvirbhavanti ca

1.149.18

इत्येष क्षयजः कास क्षीणानां देहनाशनः । याप्यौ वा बलिनां तद्वत्क्षतजो ऽपि नवौ तु तौ

ityeṣa kṣayajaḥ kāsa kṣīṇānāṃ dehanāśanaḥ / yāpyau vā balināṃ tadvatkṣatajo 'pi navau tu tau

1.149.19

सिध्येतामपि सामर्थ्यात्साध्यादौ च पृथक्क्रमः । मिश्रा याप्याश्च ये सर्वे जरसः स्थविरस्य च

sidhyetāmapi sāmarthyātsādhyādau ca pṛthakkramaḥ / miśrā yāpyāśca ye sarve jarasaḥ sthavirasya ca

1.149.20

कासश्वासक्षयच्छर्दिस्वरसादादयो गदाः । भवन्त्युपेक्षया यस्मात्तस्मात्तास्त्वरया जयेत्

kāsaśvāsakṣayacchardisvarasādādayo gadāḥ / bhavantyupekṣayā yasmāttasmāttāstvarayā jayet

1.149.21