आचारखण्ड — Adhyaya 197

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे षण्णवत्यधिकशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १९७ धन्वन्तरिरुवाच । गारुडं संप्रवक्ष्यामि गरुडेन ह्युदीरितम् । कश्यपाय सुमित्रेण विषहृद्येन गारुडः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe ṣaṇṇavatyadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 197 dhanvantariruvāca / gāruḍaṃ saṃpravakṣyāmi garuḍena hyudīritam / kaśyapāya sumitreṇa viṣahṛdyena gāruḍaḥ

1.197.1

पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेवच । क्षित्यादिष्वेव वर्गाश्च ह्येते वै मण्डलाधिपाः

pṛthivyāpastathā tejo vāyurākāśamevaca / kṣityādiṣveva vargāśca hyete vai maṇḍalādhipāḥ

1.197.2

पञ्चतत्त्वे स्थिता देवाः प्राप्यन्ते विष्णुसेवकैः । दीर्घस्वरविभिन्नाश्च नपुंसकविवर्जिताः

pañcatattve sthitā devāḥ prāpyante viṣṇusevakaiḥ / dīrghasvaravibhinnāśca napuṃsakavivarjitāḥ

1.197.3

सषडङ्गः शिवः प्रोक्तो हृच्छिरश्च शिखा क्रमात् । कवचं नेत्रमस्त्रं स्यान्न्यासः स्वस्थलसंस्थितिः

saṣaḍaṅgaḥ śivaḥ prokto hṛcchiraśca śikhā kramāt / kavacaṃ netramastraṃ syānnyāsaḥ svasthalasaṃsthitiḥ

1.197.4

सर्वसिद्धिप्रदस्यान्ते कालवह्निर धो ऽनिलः । षष्ठस्वरसमायुक्तमर्धेन्दुसंयुतं परम्

sarvasiddhipradasyānte kālavahnira dho 'nilaḥ / ṣaṣṭhasvarasamāyuktamardhendusaṃyutaṃ param

1.197.5

परापरविभिन्नाश्च शिवस्योर्ध्वाध ईरिताः । रेफेणाङ्गेषु सर्वत्र न्यासं कुर्याद्यथाविधि

parāparavibhinnāśca śivasyordhvādha īritāḥ / repheṇāṅgeṣu sarvatra nyāsaṃ kuryādyathāvidhi

1.197.6

हृदि पाणितले देहे कर्णे नेत्रे करोति च । जपात्तु सर्वसिद्धिः स्याच्चतुर्वक्त्रसमायुताम्

hṛdi pāṇitale dehe karṇe netre karoti ca / japāttu sarvasiddhiḥ syāccaturvaktrasamāyutām

1.197.7

चतुरश्रां सुविस्तारं पीतवर्णान्तु चिन्तयेत् । पृथिवीं चेन्द्रदेवत्यां मध्ये वरुणमण्डलम्

caturaśrāṃ suvistāraṃ pītavarṇāntu cintayet / pṛthivīṃ cendradevatyāṃ madhye varuṇamaṇḍalam

1.197.8

मध्ये पद्मं तथायुक्तमर्धचन्द्रं सुशीतलम् । इन्द्रनीलद्युतिं सौम्यमथवाग्नेयमण्डलम्

madhye padmaṃ tathāyuktamardhacandraṃ suśītalam / indranīladyutiṃ saumyamathavāgneyamaṇḍalam

1.197.9

त्रिकोणं स्वस्थिकैर्युक्तं ज्वालामा लानलं स्मरेत् । भिन्नाञ्जननिभाकारं स्ववृत्तं बिन्दुभूषितम्

trikoṇaṃ svasthikairyuktaṃ jvālāmā lānalaṃ smaret / bhinnāñjananibhākāraṃ svavṛttaṃ bindubhūṣitam

1.197.10

क्षीरोर्मिसदृशाकारं शुद्धस्फटिकवर्चसम् । प्लावयन्तं जगत्सर्वं व्योमामृतमनुंस्मरेत्

kṣīrormisadṛśākāraṃ śuddhasphaṭikavarcasam / plāvayantaṃ jagatsarvaṃ vyomāmṛtamanuṃsmaret

1.197.11

वासुकिः शङ्खपालश्च स्थितौ पार्थिवमण्डले । कर्कोटः पद्मनाभश्च वारुणे तौ व्यवस्थितौ

vāsukiḥ śaṅkhapālaśca sthitau pārthivamaṇḍale / karkoṭaḥ padmanābhaśca vāruṇe tau vyavasthitau

1.197.12

आग्नेये चापि कुलिकस्तक्षश्चैव महाब्जकौ । वायुमण्डलसंस्थौ च पञ्च भूतानि विन्यसेत्

āgneye cāpi kulikastakṣaścaiva mahābjakau / vāyumaṇḍalasaṃsthau ca pañca bhūtāni vinyaset

1.197.13

अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तमनुलोमविलोमतः । पर्वसन्धिषु च न्यस्या जया च विजया तथा

aṅguṣṭhādikaniṣṭhāntamanulomavilomataḥ / parvasandhiṣu ca nyasyā jayā ca vijayā tathā

1.197.14

आस्यादिस्वपुरस्थाने न्यस्याच्छिवपडङ्गकम् । कनिष्ठादौ हृदादौ च शिखायां करयोर्न्यसेत्

āsyādisvapurasthāne nyasyācchivapaḍaṅgakam / kaniṣṭhādau hṛdādau ca śikhāyāṃ karayornyaset

1.197.15

व्यापकन्तु तत्वपूर्वं क्रमादङ्गुलिपर्वसु । भूतानाञ्च पुनर्न्यासः शिवाङ्गानि तथैव च

vyāpakantu tatvapūrvaṃ kramādaṅguliparvasu / bhūtānāñca punarnyāsaḥ śivāṅgāni tathaiva ca

1.197.16

प्रणवादिनमश्चान्ते नाम्नैव च समन्वितः । सर्वमन्त्रेषु कथितो विधिः स्थापनपूजने

praṇavādinamaścānte nāmnaiva ca samanvitaḥ / sarvamantreṣu kathito vidhiḥ sthāpanapūjane

1.197.17

आद्याक्षरं तन्नाम्नश्च मन्त्रो ऽयं परिकीर्तितः । अष्टानां नागजातीनां मन्त्रः सान्निध्यकारकः

ādyākṣaraṃ tannāmnaśca mantro 'yaṃ parikīrtitaḥ / aṣṭānāṃ nāgajātīnāṃ mantraḥ sānnidhyakārakaḥ

1.197.18

ॐ स्वाहा क्रमशश्चैव पञ्चभूतपुरोगतम् । एष साक्षाद्भवेत्तार्क्ष्यः सर्वकर्मप्रसाधकः

oṃ svāhā kramaśaścaiva pañcabhūtapurogatam / eṣa sākṣādbhavettārkṣyaḥ sarvakarmaprasādhakaḥ

1.197.19

करन्यासं स्वरैः कृत्वा शरीरे तु पुनर्न्यसेत् । ज्वलन्तं चिन्तयेत्प्राणमात्मसंशुद्धिकारकम्

karanyāsaṃ svaraiḥ kṛtvā śarīre tu punarnyaset / jvalantaṃ cintayetprāṇamātmasaṃśuddhikārakam

1.197.20

बीजन्तु चिन्तयेत्पश्चाद्वर्षान्तममृतात्मकम् । एवञ्चाप्यायनं कृत्वा मूर्ध्नि सञ्चिन्त्य चात्मनः

bījantu cintayetpaścādvarṣāntamamṛtātmakam / evañcāpyāyanaṃ kṛtvā mūrdhni sañcintya cātmanaḥ

1.197.21

पृथिवीं पादयोर्दद्यात्तप्तकाञ्चनसप्रभाम् । अशेषभुवनाकीर्णां लोकपालसमन्विताम्

pṛthivīṃ pādayordadyāttaptakāñcanasaprabhām / aśeṣabhuvanākīrṇāṃ lokapālasamanvitām

1.197.22

एतां भगवतीं पृथ्वीं स्वदेहे विन्यसेद् बुधः । श्यामवर्णमयं ध्यायेत्पृथिवीद्विगुणं भवेत्

etāṃ bhagavatīṃ pṛthvīṃ svadehe vinyased budhaḥ / śyāmavarṇamayaṃ dhyāyetpṛthivīdviguṇaṃ bhavet

1.197.23

ज्वालामालाकुलं दीप्तमाब्रह्मभुवनान्तकम् । नाभिग्रीवान्तरे न्यस्य त्रिकोणं मण्डलं रवेः

jvālāmālākulaṃ dīptamābrahmabhuvanāntakam / nābhigrīvāntare nyasya trikoṇaṃ maṇḍalaṃ raveḥ

1.197.24

भिन्नाञ्जननिभाकारं निखिलं व्याप्य संस्थितम् । आत्ममूर्तिस्थितं ध्यायेद्वायव्यं तीक्ष्णमण्डलम्

bhinnāñjananibhākāraṃ nikhilaṃ vyāpya saṃsthitam / ātmamūrtisthitaṃ dhyāyedvāyavyaṃ tīkṣṇamaṇḍalam

1.197.25

सिखोपरि स्थितं दिव्यं शुद्धस्फटिकवर्चसम् । अप्रमाणमहाव्योमव्यापकं चामृतोपमम्

sikhopari sthitaṃ divyaṃ śuddhasphaṭikavarcasam / apramāṇamahāvyomavyāpakaṃ cāmṛtopamam

1.197.26

भूतन्यासं पुरा कृत्वा नागानाञ्च यथाक्रमम् । लकारान्ता बिन्दुयुता मन्त्रा भूतक्रमेण तु

bhūtanyāsaṃ purā kṛtvā nāgānāñca yathākramam / lakārāntā binduyutā mantrā bhūtakrameṇa tu

1.197.27

शिवबीजं ततो दद्यात्ततो ध्यायेच्च मण्डलम् । योयस्य क्रमाख्यातो मण्डलस्य विचक्षणः । तस्य तच्चिन्तयेद्वर्णं कर्मकाले विधानवित्

śivabījaṃ tato dadyāttato dhyāyecca maṇḍalam / yoyasya kramākhyāto maṇḍalasya vicakṣaṇaḥ / tasya taccintayedvarṇaṃ karmakāle vidhānavit

1.197.28

पादपक्षैस्तथा चञ्चत्कृष्णनागैर्विभूषितम् । तार्क्ष्यं ध्यायेत्ततो नित्यं विषे स्थावरजङ्गमे

pādapakṣaistathā cañcatkṛṣṇanāgairvibhūṣitam / tārkṣyaṃ dhyāyettato nityaṃ viṣe sthāvarajaṅgame

1.197.29

ग्रहभूतपिशाचे च डाकिनीयक्षराक्षसे । नागैर्विवेष्टितं कृत्वा स्वदेहे विन्यसेच्छिवम्

grahabhūtapiśāce ca ḍākinīyakṣarākṣase / nāgairviveṣṭitaṃ kṛtvā svadehe vinyasecchivam

1.197.30

द्विधा न्यासः समाख्यातो नागानां चैव भूतयोः । एवं ध्यात्वा कर्म कुर्यादात्मतत्त्वादिकं क्रमात्

dvidhā nyāsaḥ samākhyāto nāgānāṃ caiva bhūtayoḥ / evaṃ dhyātvā karma kuryādātmatattvādikaṃ kramāt

1.197.31

त्रितत्त्वं प्रथम् दत्त्वा सिवतत्त्वं ततः परम् । यथा देहे तथा देवे अङ्गुलीनां च पर्वसु

tritattvaṃ pratham dattvā sivatattvaṃ tataḥ param / yathā dehe tathā deve aṅgulīnāṃ ca parvasu

1.197.32

देहे न्यासं पुरा कृत्वा ह्यनुलोमविलोमतः । कन्दं नालं तथा पद्मं धर्मं ज्ञानादिमेव च

dehe nyāsaṃ purā kṛtvā hyanulomavilomataḥ / kandaṃ nālaṃ tathā padmaṃ dharmaṃ jñānādimeva ca

1.197.33

द्वितीयस्वरसम्भिन्नं वर्गान्तेन तु पूजयेत् । शौमिति कर्णिकामध्ये मूर्ध्नि रेफेण संयुतम्

dvitīyasvarasambhinnaṃ vargāntena tu pūjayet / śaumiti karṇikāmadhye mūrdhni repheṇa saṃyutam

1.197.34

अकचटतपयशा वर्गाः पूर्वादिके न्यसेत् । पत्रान्तकेसरान्ते तु द्वौ द्वौ पूर्वादिकौ तथा

akacaṭatapayaśā vargāḥ pūrvādike nyaset / patrāntakesarānte tu dvau dvau pūrvādikau tathā

1.197.35

केशरे तु स्वरान्न्यस्यादीशान्तान्षोडशार्चयेत् । वामाद्याः शक्तयः प्रोक्तास्त्रितत्त्वन्तु ततो न्यसेत्

keśare tu svarānnyasyādīśāntānṣoḍaśārcayet / vāmādyāḥ śaktayaḥ proktāstritattvantu tato nyaset

1.197.36

आवाहयेत्ततो मर्ध्नि शिवमङ्गं ततः परम् । कर्णिकायां न्यसेद्देवं सांगं तत्र पुरः सरम्

āvāhayettato mardhni śivamaṅgaṃ tataḥ param / karṇikāyāṃ nyaseddevaṃ sāṃgaṃ tatra puraḥ saram

1.197.37

पृतिवी पश्चिमे पत्रे आपश्चोत्तरसंस्थिताः । तेजस्तु दक्षिणे पत्रे वायुं पूर्वेण पूजयेत्

pṛtivī paścime patre āpaścottarasaṃsthitāḥ / tejastu dakṣiṇe patre vāyuṃ pūrveṇa pūjayet

1.197.38

स्वबीजं मूर्तिरूपन्तु प्रागुक्तं पारकल्पयेत् । यं वायुमूलं नैरृत्ये रेफस्त्वनलसंस्थितः

svabījaṃ mūrtirūpantu prāguktaṃ pārakalpayet / yaṃ vāyumūlaṃ nairṛtye rephastvanalasaṃsthitaḥ

1.197.39

वं च त्वीशे सदा पूज्य ॐ हृदिस्थञ्च पूजयेत् । तन्मात्रान्भूतमात्रांस्तान्बहिरेव प्रपूजयेत्

vaṃ ca tvīśe sadā pūjya oṃ hṛdisthañca pūjayet / tanmātrānbhūtamātrāṃstānbahireva prapūjayet

1.197.40

शिवाङ्गानि ततः पश्चाद्ध्यात्वा संपूजयेत्ततः । आग्नेय्यां हृदयं पूज्य शिर ईशानगोचरे

śivāṅgāni tataḥ paścāddhyātvā saṃpūjayettataḥ / āgneyyāṃ hṛdayaṃ pūjya śira īśānagocare

1.197.41

नैरृत्ये तु शिखां दद्याद्वायव्यां कवचं न्यसेत् । अस्त्रन्तु बाह्यतो दद्यान्नेत्रमुत्तरसंस्थितम्

nairṛtye tu śikhāṃ dadyādvāyavyāṃ kavacaṃ nyaset / astrantu bāhyato dadyānnetramuttarasaṃsthitam

1.197.42

पत्राग्रे कर्णिकग्रे तु बीजानि परिपूजयेत् । अनन्तादिकुलीरान्ता अष्टौ नागाः क्रमात्स्थिताः

patrāgre karṇikagre tu bījāni paripūjayet / anantādikulīrāntā aṣṭau nāgāḥ kramātsthitāḥ

1.197.43

पूर्वादिकक्रमेणैव त्वीशपर्यन्तमेव च । पूजयेच्च सदा मन्त्री विधानेन पृथक्पृथक्

pūrvādikakrameṇaiva tvīśaparyantameva ca / pūjayecca sadā mantrī vidhānena pṛthakpṛthak

1.197.44

हृदि पद्मे विधानेन शिलादौ दत्तमण्डले । एतत्कार्यं समुद्दिष्टं नित्यनैमित्तिके ऽपि च

hṛdi padme vidhānena śilādau dattamaṇḍale / etatkāryaṃ samuddiṣṭaṃ nityanaimittike 'pi ca

1.197.45

आत्मानं चिन्तयेन्नित्यं कामरूपं मनोहरम् । प्लावयन्तं जगत्सर्वं सृष्टिसंहारकारकम्

ātmānaṃ cintayennityaṃ kāmarūpaṃ manoharam / plāvayantaṃ jagatsarvaṃ sṛṣṭisaṃhārakārakam

1.197.46

ज्वालामालाभिरुद्दीप्तं आब्रह्मभुवनान्तकम् । दशबाहुं चतुर्वक्त्रं पिङ्गाक्षं शूलपाणिनम्

jvālāmālābhiruddīptaṃ ābrahmabhuvanāntakam / daśabāhuṃ caturvaktraṃ piṅgākṣaṃ śūlapāṇinam

1.197.47

दंष्ट्राकरालमत्युग्रं त्रिनेत्रं शशिशेखरम् । भैरवन्तु स्मरेत्सिद्ध्यै गरुडं सर्वकर्मसु

daṃṣṭrākarālamatyugraṃ trinetraṃ śaśiśekharam / bhairavantu smaretsiddhyai garuḍaṃ sarvakarmasu

1.197.48

नागानां नाशनार्थाय गरुडं भीमभीषणम् । पादौ पातालं संस्थौ च दिशः पक्षास्तु संश्रिताः

nāgānāṃ nāśanārthāya garuḍaṃ bhīmabhīṣaṇam / pādau pātālaṃ saṃsthau ca diśaḥ pakṣāstu saṃśritāḥ

1.197.49

सप्त स्वर्गा उरसि च ब्रह्माण्डं कण्ठमाश्रितम् । पूर्वादीशानपर्यन्तं शिरस्तस्य विचिन्तयेत्

sapta svargā urasi ca brahmāṇḍaṃ kaṇṭhamāśritam / pūrvādīśānaparyantaṃ śirastasya vicintayet

1.197.50

सदाशिवशिखान्तस्थं शक्तित्रितयमेव च । परात्परं शिवं साक्षात्तार्क्ष्यं भुवननायकम्

sadāśivaśikhāntasthaṃ śaktitritayameva ca / parātparaṃ śivaṃ sākṣāttārkṣyaṃ bhuvananāyakam

1.197.51

त्रिनेत्रमुग्ररूपञ्च विषनागक्षयङ्करम् । ग्रसनं भीमवक्त्रं च गरुडं मन्त्रविग्रहम्

trinetramugrarūpañca viṣanāgakṣayaṅkaram / grasanaṃ bhīmavaktraṃ ca garuḍaṃ mantravigraham

1.197.52

कालाग्निमिव दीप्तं च चिन्तयेत्सर्वकर्मसु । एवं न्यासविधिं कृत्वा यद्यन्मनसि चिन्तयेत्

kālāgnimiva dīptaṃ ca cintayetsarvakarmasu / evaṃ nyāsavidhiṃ kṛtvā yadyanmanasi cintayet

1.197.53

तत्तदेव भवेत्साध्यं नरो वै गरुडायते । प्रेता भूतास्तथा यक्षा नागा गन्धर्वराक्षसाः । दर्शनात्तस्य नश्यन्ति ज्वराश्चातुर्थिकादयः

tattadeva bhavetsādhyaṃ naro vai garuḍāyate / pretā bhūtāstathā yakṣā nāgā gandharvarākṣasāḥ / darśanāttasya naśyanti jvarāścāturthikādayaḥ

1.197.54

धन्वन्तरिरुवाच । एवं स गरुडं प्रोचे गरुडः कश्यपाय च । महेश्वरो यथा गौरीं प्राह विद्यां तथा शृणु

dhanvantariruvāca / evaṃ sa garuḍaṃ proce garuḍaḥ kaśyapāya ca / maheśvaro yathā gaurīṃ prāha vidyāṃ tathā śṛṇu

1.197.55