आचारखण्ड — Adhyaya 204

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे नानौषधप्रयोगनिरूपणं नाम त्र्युत्तरद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- २०४ सूत उवाच । एवं धन्वन्तरिः प्राह सुश्रुतायच वैद्यकम् । अत नामानि वक्ष्यामि ओषधीनां समासतः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe nānauṣadhaprayoganirūpaṇaṃ nāma tryuttaradviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 204 sūta uvāca / evaṃ dhanvantariḥ prāha suśrutāyaca vaidyakam / ata nāmāni vakṣyāmi oṣadhīnāṃ samāsataḥ

1.204.1

स्थिरा विदारिगन्धा च शालपण्यशुमत्यपि । लाङ्गली कलसी चैव क्रोष्टुपुच्छा गुहा मता

sthirā vidārigandhā ca śālapaṇyaśumatyapi / lāṅgalī kalasī caiva kroṣṭupucchā guhā matā

1.204.2

पुनर्नवाथ पर्षाभूः कठिल्या कारुणा तथा । एरण्डश्चोरुवूकः स्यादामर्दो वर्धमानकः

punarnavātha parṣābhūḥ kaṭhilyā kāruṇā tathā / eraṇḍaścoruvūkaḥ syādāmardo vardhamānakaḥ

1.204.3

झषा नागबला ज्ञेया श्वदंष्ट्रा गोक्षुरो मतः । शतावरी वरा भीरु पीवरीन्दीवरी वरी

jhaṣā nāgabalā jñeyā śvadaṃṣṭrā gokṣuro mataḥ / śatāvarī varā bhīru pīvarīndīvarī varī

1.204.4

व्याघ्री तु बृहती कृष्णा हंसपादी मधुस्त्रवा । धामनी कण्टकारी स्यात्क्षुद्रा सिंही निदिग्धिका

vyāghrī tu bṛhatī kṛṣṇā haṃsapādī madhustravā / dhāmanī kaṇṭakārī syātkṣudrā siṃhī nidigdhikā

1.204.5

वृश्चिका त्र्यमृता काली विषघ्नी सर्पदंष्ट्रिका । मर्कटी चात्मगुप्ता स्यादार्षेयी कपिकच्छुका

vṛścikā tryamṛtā kālī viṣaghnī sarpadaṃṣṭrikā / markaṭī cātmaguptā syādārṣeyī kapikacchukā

1.204.6

मुद्गपर्णो क्षुद्रसहा माषपर्णो महासहा । त्यजा परा च महा ज्ञेया दण्डयोन्यङ्कसंज्ञया । न्यग्रोधस्तु वटो ज्ञेयः अश्वत्थः कपिलो मतः

mudgaparṇo kṣudrasahā māṣaparṇo mahāsahā / tyajā parā ca mahā jñeyā daṇḍayonyaṅkasaṃjñayā / nyagrodhastu vaṭo jñeyaḥ aśvatthaḥ kapilo mataḥ

1.204.7

प्लक्षो ऽथ गर्दभाण्डः स्यात्पर्कटी च कपीतनः । पार्थस्तु ककुभो धन्वि विज्ञेयोर्ऽजुननामभिः

plakṣo 'tha gardabhāṇḍaḥ syātparkaṭī ca kapītanaḥ / pārthastu kakubho dhanvi vijñeyor'junanāmabhiḥ

1.204.8

नन्दीवृक्षः प्ररोही स्यात्पुष्टिकारीति चोच्यते । वञ्जुलो वेतसो ज्ञेयो भल्लातश्चाप्यरुष्करः

nandīvṛkṣaḥ prarohī syātpuṣṭikārīti cocyate / vañjulo vetaso jñeyo bhallātaścāpyaruṣkaraḥ

1.204.9

लोध्रः सारवको धृष्टस्तिरीटश्चापि कीर्तितः । बृहत्फला महाजम्बूर्ज्ञेया बालफला परा

lodhraḥ sāravako dhṛṣṭastirīṭaścāpi kīrtitaḥ / bṛhatphalā mahājambūrjñeyā bālaphalā parā

1.204.10

तृतीया जलजम्बूः स्यान्नादेयी सा च कीर्तिता । कणा कृष्णोपकुञ्ची च शौण्डी मागधिकेति च

tṛtīyā jalajambūḥ syānnādeyī sā ca kīrtitā / kaṇā kṛṣṇopakuñcī ca śauṇḍī māgadhiketi ca

1.204.11

कथिता पिप्पली तज्ज्ञैस्तन्मूलं ग्रन्थिकं स्मृतम् । ऊषणं मरिचं ज्ञेयं शुण्ठी विश्वं महौषधम्

kathitā pippalī tajjñaistanmūlaṃ granthikaṃ smṛtam / ūṣaṇaṃ maricaṃ jñeyaṃ śuṇṭhī viśvaṃ mahauṣadham

1.204.12

व्योषं कटुत्रयं विद्यात्त्र्यूषणं तच्च कीर्त्यते । लाङ्गली हलिनी च स्याच्छेयसी गज पिप्पली

vyoṣaṃ kaṭutrayaṃ vidyāttryūṣaṇaṃ tacca kīrtyate / lāṅgalī halinī ca syāccheyasī gaja pippalī

1.204.13

त्रायन्ती त्रायमाणा स्यादुत्साया सुवहा स्मृता । चित्रकः स्याच्छिखी वह्निरग्निसंज्ञाभिरुच्यते

trāyantī trāyamāṇā syādutsāyā suvahā smṛtā / citrakaḥ syācchikhī vahniragnisaṃjñābhirucyate

1.204.14

षड्ग्रन्थोग्रा वचा ज्ञेया श्वेता हैमवतीति च । कुटजो वृक्षकः शक्रो वत्सको गिरिमाल्लिका

ṣaḍgranthogrā vacā jñeyā śvetā haimavatīti ca / kuṭajo vṛkṣakaḥ śakro vatsako girimāllikā

1.204.15

कलिङ्गेन्द्रयवारिष्टं तस्य बीजानि लक्षयेत् । मुस्तक्तो मेघनामा स्यात्कौन्ती ज्ञेया हरेणुका

kaliṅgendrayavāriṣṭaṃ tasya bījāni lakṣayet / mustakto meghanāmā syātkauntī jñeyā hareṇukā

1.204.16

एला च बहुला प्रोक्ता सूक्ष्मैला च तथा त्रुटिः । पद्मा भार्ङ्गो तथा काञ्जी ज्ञेया ब्राह्मणयष्टिका

elā ca bahulā proktā sūkṣmailā ca tathā truṭiḥ / padmā bhārṅgo tathā kāñjī jñeyā brāhmaṇayaṣṭikā

1.204.17

मूर्वा मधुरसा ज्ञेया तेजनी तिक्तवल्लिका । महानिम्बो बृहन्निम्बो दीप्यकः स्याद्यवानिका

mūrvā madhurasā jñeyā tejanī tiktavallikā / mahānimbo bṛhannimbo dīpyakaḥ syādyavānikā

1.204.18

विडङ्गं क्रिमशत्रुः स्याद्रामठं हिङ्गुरुच्यते । अजाजी जीरकं ज्ञेया कारवी चोपकुञ्चिका

viḍaṅgaṃ krimaśatruḥ syādrāmaṭhaṃ hiṅgurucyate / ajājī jīrakaṃ jñeyā kāravī copakuñcikā

1.204.19

विज्ञेया कटुका तिक्ता तथा कटुकरोहिणी । तगरं स्यान्नतं वक्रं चोचं त्वचवराङ्गकम्

vijñeyā kaṭukā tiktā tathā kaṭukarohiṇī / tagaraṃ syānnataṃ vakraṃ cocaṃ tvacavarāṅgakam

1.204.20

उदीच्यं बालकं प्रोक्तं ह्रीबेरं चाम्बुनामभिः । पत्रकं दलसंज्ञाभिश्चारकं तस्कराह्वयम्

udīcyaṃ bālakaṃ proktaṃ hrīberaṃ cāmbunāmabhiḥ / patrakaṃ dalasaṃjñābhiścārakaṃ taskarāhvayam

1.204.21

हेमाभं नागसंज्ञाभिर्नागकेशर उच्यते । असृक्कुङ्कुममाख्यातं तथा काश्मीरबाह्लिकम्

hemābhaṃ nāgasaṃjñābhirnāgakeśara ucyate / asṛkkuṅkumamākhyātaṃ tathā kāśmīrabāhlikam

1.204.22

अयो लोहं समुद्दिष्टं यौगिकैर्लोहनामभिः । पुरं कुटनटं विद्यान्महिषाक्षः पलङ्कषा

ayo lohaṃ samuddiṣṭaṃ yaugikairlohanāmabhiḥ / puraṃ kuṭanaṭaṃ vidyānmahiṣākṣaḥ palaṅkaṣā

1.204.23

काश्मरी कट्फला ज्ञेया श्रीपर्णो चेति कीर्तिता । शल्लकी गजभक्ष्या च पत्री च सुरभी स्त्रवः

kāśmarī kaṭphalā jñeyā śrīparṇo ceti kīrtitā / śallakī gajabhakṣyā ca patrī ca surabhī stravaḥ

1.204.24

धात्रीमामलकीं विद्यादक्षश्चैव विभीतकः । पथ्याभया च विज्ञेया पूतना च हरीतकी

dhātrīmāmalakīṃ vidyādakṣaścaiva vibhītakaḥ / pathyābhayā ca vijñeyā pūtanā ca harītakī

1.204.25

त्रिफला फलमेवोक्ता तच्च ज्ञेयं फलत्रिकम् । उदकीर्यो दीर्घवृन्तः करञ्जश्चेति कीर्तितः

triphalā phalamevoktā tacca jñeyaṃ phalatrikam / udakīryo dīrghavṛntaḥ karañjaśceti kīrtitaḥ

1.204.26

यष्टी यष्ट्याह्वयं प्रोक्तं मदुकं मधुयष्टिका । धातकी ताम्रपर्णो स्यात्समङ्गा कुञ्जरा मता

yaṣṭī yaṣṭyāhvayaṃ proktaṃ madukaṃ madhuyaṣṭikā / dhātakī tāmraparṇo syātsamaṅgā kuñjarā matā

1.204.27

सितं मलयजं शीतं गोशीर्षं सितचन्दनम् । विद्याद्रक्तं चन्दनं च द्वितीयं रक्तचन्दनम्

sitaṃ malayajaṃ śītaṃ gośīrṣaṃ sitacandanam / vidyādraktaṃ candanaṃ ca dvitīyaṃ raktacandanam

1.204.28

काकोली च स्मृता वीरा वयस्या चार्कपुष्पिका । शृङ्गी कर्कटशृङ्गी च महाघोषा च कीर्तिता

kākolī ca smṛtā vīrā vayasyā cārkapuṣpikā / śṛṅgī karkaṭaśṛṅgī ca mahāghoṣā ca kīrtitā

1.204.29

तुगाक्षीरी शुभा वांशी विज्ञेया वंशलोचना । मृद्विका च स्मृता द्राक्षा तथा गोस्तनिका मता

tugākṣīrī śubhā vāṃśī vijñeyā vaṃśalocanā / mṛdvikā ca smṛtā drākṣā tathā gostanikā matā

1.204.30

स्यादुशीरं मृणालञ्च सेव्यं लामज्जकं तथा । सारञ्च गोपवल्ली च गोपी भद्रा च कथ्यते

syāduśīraṃ mṛṇālañca sevyaṃ lāmajjakaṃ tathā / sārañca gopavallī ca gopī bhadrā ca kathyate

1.204.31

दन्ती कटङ्कटेरी च ज्ञेया दारुनिशेति च । हरिद्रा रजनी प्रोक्ता पीतिका रात्रिनामिका

dantī kaṭaṅkaṭerī ca jñeyā dāruniśeti ca / haridrā rajanī proktā pītikā rātrināmikā

1.204.32

वृक्षादनी छिन्नरुहा नीलवल्ली रसामृता । वसुकोटश्च विज्ञेयो वाशिरः काम्पिल्लो मतः

vṛkṣādanī chinnaruhā nīlavallī rasāmṛtā / vasukoṭaśca vijñeyo vāśiraḥ kāmpillo mataḥ

1.204.33

पाषाणभेदको ऽरिष्टो ह्यस्मभित्कुट्टभेदकः । घण्टाकः शुष्कको ज्ञेयो वचो ऽथ सूचको मतः

pāṣāṇabhedako 'riṣṭo hyasmabhitkuṭṭabhedakaḥ / ghaṇṭākaḥ śuṣkako jñeyo vaco 'tha sūcako mataḥ

1.204.34

सुरसो बीजकश्चैव पीतशालो ऽभिधीयेत । वज्रवृक्षो महावृक्षः स्नुही स्नुक्च सुधा गुडा

suraso bījakaścaiva pītaśālo 'bhidhīyeta / vajravṛkṣo mahāvṛkṣaḥ snuhī snukca sudhā guḍā

1.204.35

तुलसीं सुरसां विद्यादुपस्थेति च कथ्यते । कुठेरको ऽप्यर्जुनकः पर्णो सौगन्धिपर्णिक्रः

tulasīṃ surasāṃ vidyādupastheti ca kathyate / kuṭherako 'pyarjunakaḥ parṇo saugandhiparṇikraḥ

1.204.36

नीलश्च सिन्धुवारश्च निर्गुण्डीति सुगन्धिका । ज्ञेया सुगन्धिपर्णोति वासन्ती कुलजेति च

nīlaśca sindhuvāraśca nirguṇḍīti sugandhikā / jñeyā sugandhiparṇoti vāsantī kulajeti ca

1.204.37

कालीयकं पीतकाष्ठं कतकाख्यः पुनः स्मृतः । गायत्रीखदिरो ज्ञेयस्तद्भेदः कन्दरो मतः

kālīyakaṃ pītakāṣṭhaṃ katakākhyaḥ punaḥ smṛtaḥ / gāyatrīkhadiro jñeyastadbhedaḥ kandaro mataḥ

1.204.38

इन्दी वरं कुवलयं पद्मं नीलोत्पलं स्मृतम् । सौगन्धिकं शतदलमब्जं कमलमुच्यते

indī varaṃ kuvalayaṃ padmaṃ nīlotpalaṃ smṛtam / saugandhikaṃ śatadalamabjaṃ kamalamucyate

1.204.39

अजवर्णो भवेदूर्जो वाजिकर्णो ऽश्वकर्णकः । श्लेष्मान्तकस्तथा शेलुर्बहुवारश्च कथ्यते

ajavarṇo bhavedūrjo vājikarṇo 'śvakarṇakaḥ / śleṣmāntakastathā śelurbahuvāraśca kathyate

1.204.40

सुनन्दकः ककुद्भद्रं छत्राकी छत्रसंज्ञका । कबरी कुम्भको धृष्टः क्षुद्विधो धनकृत्तथा

sunandakaḥ kakudbhadraṃ chatrākī chatrasaṃjñakā / kabarī kumbhako dhṛṣṭaḥ kṣudvidho dhanakṛttathā

1.204.41

कृष्णार्जकः करालश्च कालमानः प्रकीर्तितः । प्राची बला नदीक्रान्ता काकजङ्घाथ वायसी

kṛṣṇārjakaḥ karālaśca kālamānaḥ prakīrtitaḥ / prācī balā nadīkrāntā kākajaṅghātha vāyasī

1.204.42

ज्ञेया मूषिकपर्णो तु भ्रमन्ती चाखुपर्णिका । विषमुष्टिर्द्रावणञ्च केशमुष्टिरुदाहृता

jñeyā mūṣikaparṇo tu bhramantī cākhuparṇikā / viṣamuṣṭirdrāvaṇañca keśamuṣṭirudāhṛtā

1.204.43

किंलिहीं कटुकीं विद्यादन्तकश्चाम्लवेतसः । अश्वत्था बहुपत्रा च विज्ञेया चामलक्यपि

kiṃlihīṃ kaṭukīṃ vidyādantakaścāmlavetasaḥ / aśvatthā bahupatrā ca vijñeyā cāmalakyapi

1.204.44

अरूषक्रं पत्र शूकं क्षीरी राजादनं मतम् । महापत्रं दाडिमं च तमेव करकं वदेत्

arūṣakraṃ patra śūkaṃ kṣīrī rājādanaṃ matam / mahāpatraṃ dāḍimaṃ ca tameva karakaṃ vadet

1.204.45

मसूरी विदली शष्पा कालिन्दीति निरुच्यते । कण्टकाख्या महाश्यामा वृक्षपादीति वक्ष्यते

masūrī vidalī śaṣpā kālindīti nirucyate / kaṇṭakākhyā mahāśyāmā vṛkṣapādīti vakṣyate

1.204.46

विद्या कुन्ती निकुम्भा च त्रिभङ्गी त्रिपुटी त्रिवृत् । सप्तला यवतिक्ता च चर्मा चर्मकसेति च

vidyā kuntī nikumbhā ca tribhaṅgī tripuṭī trivṛt / saptalā yavatiktā ca carmā carmakaseti ca

1.204.47

शङ्खिनी सुकुमारी च तिक्ताक्षी चाक्षिपीलुकम् । गवाक्षी चामृता श्वेता गिरिकर्णो गवादिनी

śaṅkhinī sukumārī ca tiktākṣī cākṣipīlukam / gavākṣī cāmṛtā śvetā girikarṇo gavādinī

1.204.48

काम्पिल्लको ऽथ रक्ताङ्गो गुण्डा रोचनिकेति च । हेमक्षीरी स्मृता पीता गौरी वै कालदुग्धिका

kāmpillako 'tha raktāṅgo guṇḍā rocaniketi ca / hemakṣīrī smṛtā pītā gaurī vai kāladugdhikā

1.204.49

गाङ्गेरुकी नागबला विशाला चेन्द्रवारुणी । तार्क्ष्यं शैलं नीलवर्णमञ्जनञ्च रसाञ्जनम्

gāṅgerukī nāgabalā viśālā cendravāruṇī / tārkṣyaṃ śailaṃ nīlavarṇamañjanañca rasāñjanam

1.204.50

निर्यासो यश्च शाल्मल्याः स मोचरससंज्ञकः । प्रत्यक्पुष्पी खरी ज्ञेया अपामार्गो मयूरकः

niryāso yaśca śālmalyāḥ sa mocarasasaṃjñakaḥ / pratyakpuṣpī kharī jñeyā apāmārgo mayūrakaḥ

1.204.51

सिंहास्यवृषवासाकमाटरूषकमादिशेत् । जीवको जीवशाकश्च कर्बुरञ्च शटीं विदुः

siṃhāsyavṛṣavāsākamāṭarūṣakamādiśet / jīvako jīvaśākaśca karburañca śaṭīṃ viduḥ

1.204.52

कट्फलं सोमवृक्षः स्यादग्निगन्धा सुगन्धिका । शताङ्गं शतपुष्पा च मिंसिर्मधुरिकामता

kaṭphalaṃ somavṛkṣaḥ syādagnigandhā sugandhikā / śatāṅgaṃ śatapuṣpā ca miṃsirmadhurikāmatā

1.204.53

ज्ञेयं पुष्करमूलञ्च पुष्करं पुष्कराह्वयम् । यासो ऽथ धन्वयासश्च दुष्पर्शो ऽथ दुरालभा

jñeyaṃ puṣkaramūlañca puṣkaraṃ puṣkarāhvayam / yāso 'tha dhanvayāsaśca duṣparśo 'tha durālabhā

1.204.54

वाकुची सोमराजी च सोमवल्लीति कीर्तिता । मार्कवः केशराजश्च भृङ्गराजो निगद्यते

vākucī somarājī ca somavallīti kīrtitā / mārkavaḥ keśarājaśca bhṛṅgarājo nigadyate

1.204.55

प्रोक्तस्त्वेडगजस्तज्ज्ञैश्चक्रमर्दकसंज्ञखः । सुरङ्गीतगरः स्नायुः कलनाशा तु वायसी

proktastveḍagajastajjñaiścakramardakasaṃjñakhaḥ / suraṅgītagaraḥ snāyuḥ kalanāśā tu vāyasī

1.204.56

महाकालः स्मृतो बेलस्तण्डुलीयो घनस्तनः । इक्ष्वाकुस्तिक्ततुम्बी स्यात्तिक्तालबुर्निगद्यते

mahākālaḥ smṛto belastaṇḍulīyo ghanastanaḥ / ikṣvākustiktatumbī syāttiktālaburnigadyate

1.204.57

धामार्गवो ऽथ कोषातक्यथ यामिनी । विद्यात्कोशतकीभेदं कृतभेदनसंज्ञका

dhāmārgavo 'tha koṣātakyatha yāminī / vidyātkośatakībhedaṃ kṛtabhedanasaṃjñakā

1.204.58

तथा जीमूतकाख्या च खुड्डाको देवताडकः । गृध्रनखी गृध्रनखी हिङ्गुकाकादनी मता

tathā jīmūtakākhyā ca khuḍḍāko devatāḍakaḥ / gṛdhranakhī gṛdhranakhī hiṅgukākādanī matā

1.204.59

अश्वारिश्चैव बोद्धव्यः करवीरो ऽश्वमारकः । सिन्धुः सैन्धवसिन्धूत्थमणिमन्थमुदाहृतम्

aśvāriścaiva boddhavyaḥ karavīro 'śvamārakaḥ / sindhuḥ saindhavasindhūtthamaṇimanthamudāhṛtam

1.204.60

क्षारो यवाग्रजश्चैव यवक्षारो ऽभिधीयते । सर्जिका सर्जिकाक्षारो द्वितीयः परिकीर्तितः

kṣāro yavāgrajaścaiva yavakṣāro 'bhidhīyate / sarjikā sarjikākṣāro dvitīyaḥ parikīrtitaḥ

1.204.61

काशीशं पुष्पकाशीशं विज्ञेयं नेत्त्रभेषजम् । धातुकाशीशकाशी च संज्ञेयं तच्च कीर्तितम्

kāśīśaṃ puṣpakāśīśaṃ vijñeyaṃ nettrabheṣajam / dhātukāśīśakāśī ca saṃjñeyaṃ tacca kīrtitam

1.204.62

सौराष्ट्री मृत्तिकाक्षारं काक्षी वै पङ्कपर्पटी । विद्यात्समाक्षिकं धातु ताप्यं ताप्युत्थसम्भवम्

saurāṣṭrī mṛttikākṣāraṃ kākṣī vai paṅkaparpaṭī / vidyātsamākṣikaṃ dhātu tāpyaṃ tāpyutthasambhavam

1.204.63

शिला मनः शिला ज्ञेया नेपाली कुलटीति च । आलं मनस्तालकं वा हरितालं विनिर्दिशेत्

śilā manaḥ śilā jñeyā nepālī kulaṭīti ca / ālaṃ manastālakaṃ vā haritālaṃ vinirdiśet

1.204.64

गन्धको गन्धपाषाणो रसः पारद उच्यते । ताम्रमौदुम्बरं शुल्बं विद्यान्म्लेच्छमुखं तथा

gandhako gandhapāṣāṇo rasaḥ pārada ucyate / tāmramaudumbaraṃ śulbaṃ vidyānmlecchamukhaṃ tathā

1.204.65

अद्रिसारस्त्वयस्तीक्ष्णं लोहकञ्चापि कथ्यते । माक्षिकं मधु च क्षौद्रं तच्च पुष्परसं स्मृतम्

adrisārastvayastīkṣṇaṃ lohakañcāpi kathyate / mākṣikaṃ madhu ca kṣaudraṃ tacca puṣparasaṃ smṛtam

1.204.66

ज्येष्ठन्तु सोदकं तत्स्यात्काञ्जिकन्तु सुवीरकम् । सीता सितोपला चैव मत्स्यण्डीशर्करा स्मृता

jyeṣṭhantu sodakaṃ tatsyātkāñjikantu suvīrakam / sītā sitopalā caiva matsyaṇḍīśarkarā smṛtā

1.204.67

त्वगेलापत्रकैस्तुल्यैस्त्रिसुगन्धि त्रिजातकम् । नागकेशरसंयुक्तं तच्चतुर्जातमिष्यते

tvagelāpatrakaistulyaistrisugandhi trijātakam / nāgakeśarasaṃyuktaṃ taccaturjātamiṣyate

1.204.68

पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यचित्रकनागरैः । कथितं पञ्चकोलञ्च कोलकं कोलसंज्ञया

pippalī pippalīmūlaṃ cavyacitrakanāgaraiḥ / kathitaṃ pañcakolañca kolakaṃ kolasaṃjñayā

1.204.69

प्रियङ्गुः कङ्गुका ज्ञेया कोरदूषश्च कोद्रवः । त्रिपुटः पुटसंज्ञश्च कलापो लङ्गको मतः

priyaṅguḥ kaṅgukā jñeyā koradūṣaśca kodravaḥ / tripuṭaḥ puṭasaṃjñaśca kalāpo laṅgako mataḥ

1.204.70

सतीनो वर्तुलश्चैव वेणुश्चापि प्रकीर्तितः । पिचुकं पितलं चाक्षं बिडालपदकं तथा

satīno vartulaścaiva veṇuścāpi prakīrtitaḥ / picukaṃ pitalaṃ cākṣaṃ biḍālapadakaṃ tathā

1.204.71

विद्यात्कर्षं तथा चापि सुवर्णं कवलग्रहम् । पलार्धं शुक्तिमिच्छन्ति तथाष्टौमाषकास्त्विति

vidyātkarṣaṃ tathā cāpi suvarṇaṃ kavalagraham / palārdhaṃ śuktimicchanti tathāṣṭaumāṣakāstviti

1.204.72

पलं बिल्वञ्च मुष्टिः स्याद्द्वे पले प्रसृतिं वदेत् । अञ्जलिं कुडवञ्चैव विद्यात्पलचतुष्टयम्

palaṃ bilvañca muṣṭiḥ syāddve pale prasṛtiṃ vadet / añjaliṃ kuḍavañcaiva vidyātpalacatuṣṭayam

1.204.73

अष्टमानं पलान्यष्टौ तच्च मानमिति स्मृतम् । चतुर्भिः कुडवैः प्रस्थ प्रस्थाश्चत्वार आढकः

aṣṭamānaṃ palānyaṣṭau tacca mānamiti smṛtam / caturbhiḥ kuḍavaiḥ prastha prasthāścatvāra āḍhakaḥ

1.204.74

काशपात्रञ्च संप्रोक्तो द्रोणश्चचतुराढके । तुला पलशतं प्रोक्तं भागो विंशत्पलः स्मृतः

kāśapātrañca saṃprokto droṇaścacaturāḍhake / tulā palaśataṃ proktaṃ bhāgo viṃśatpalaḥ smṛtaḥ

1.204.75

मानमेवं विधं प्रोक्तं प्रस्थद्रव्येषु पण्डितैः । द्रवद्रव्येषु चोद्दिष्टं द्विगुणं परिकीर्तितम्

mānamevaṃ vidhaṃ proktaṃ prasthadravyeṣu paṇḍitaiḥ / dravadravyeṣu coddiṣṭaṃ dviguṇaṃ parikīrtitam

1.204.76

भद्रदारु देवकाष्ठं दारु स्याद्देवदारुकम् । कुष्ठमामयमाख्यातं मांसीञ्च नलदंशनम्

bhadradāru devakāṣṭhaṃ dāru syāddevadārukam / kuṣṭhamāmayamākhyātaṃ māṃsīñca naladaṃśanam

1.204.77

शङ्खः शुक्तिनखः शङ्खो व्याघ्रो व्याघ्रनखः स्मृतः । पुरं पलङ्कषं विद्यान्महिषाक्षञ्च गुग्गुलुः

śaṅkhaḥ śuktinakhaḥ śaṅkho vyāghro vyāghranakhaḥ smṛtaḥ / puraṃ palaṅkaṣaṃ vidyānmahiṣākṣañca gugguluḥ

1.204.78

रसो गन्धरसो बोले सर्जः सर्जरसो मतः । प्रियङ्गुः फलिनी श्यामा गौरी कान्तेति चोच्यते

raso gandharaso bole sarjaḥ sarjaraso mataḥ / priyaṅguḥ phalinī śyāmā gaurī kānteti cocyate

1.204.79

करञ्जौ नक्तमालः स्यात्पूतिकश्चिरबिल्वकः । शिग्रुः शोभाञ्जनो नाम ज्ञानमानश्च कीर्तितः

karañjau naktamālaḥ syātpūtikaścirabilvakaḥ / śigruḥ śobhāñjano nāma jñānamānaśca kīrtitaḥ

1.204.80

जया जयन्ती शरणी निर्गुण्डी सिन्धुवारकः । मोरटा पीलुपर्णो च तुण्डी स्यात्तुण्डिकेरिका

jayā jayantī śaraṇī nirguṇḍī sindhuvārakaḥ / moraṭā pīluparṇo ca tuṇḍī syāttuṇḍikerikā

1.204.81

मदनो गालवो बोधो घोटा घोटी च कथ्यते । चतुरङ्गुल सम्पाको व्याधिघाताभिसंज्ञकः

madano gālavo bodho ghoṭā ghoṭī ca kathyate / caturaṅgula sampāko vyādhighātābhisaṃjñakaḥ

1.204.82

विद्यादारग्वधं राजवृक्षं रैवतसंज्ञकम् । दन्ती काकेन्दुतिक्ता स्यात्कण्टकी च विकङ्कतः

vidyādāragvadhaṃ rājavṛkṣaṃ raivatasaṃjñakam / dantī kākendutiktā syātkaṇṭakī ca vikaṅkataḥ

1.204.83

निम्बो ऽरिष्टः समाख्यातः पटोलं कोलकं विदुः । वयस्था च विशल्या च च्छिन्ना छिन्नरुहा मता

nimbo 'riṣṭaḥ samākhyātaḥ paṭolaṃ kolakaṃ viduḥ / vayasthā ca viśalyā ca cchinnā chinnaruhā matā

1.204.84

वशा दन्त्यमृता चेति गुडूचीनामसंग्रहः । किराततिक्तकश्चैव भूनिम्बः काण्डतिक्तकः

vaśā dantyamṛtā ceti guḍūcīnāmasaṃgrahaḥ / kirātatiktakaścaiva bhūnimbaḥ kāṇḍatiktakaḥ

1.204.85

सूत उवाच । नामान्येतानि च हरे वन्यानां भेषजां तथा । अतो व्याकरणं वक्ष्ये कुमारोक्तञ्च शौनक

sūta uvāca / nāmānyetāni ca hare vanyānāṃ bheṣajāṃ tathā / ato vyākaraṇaṃ vakṣye kumāroktañca śaunaka

1.204.86