आचारखण्ड — Adhyaya 205

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे चतुरत्तरद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- २०५ कुमार उवाच । अथ व्याकरणं वक्ष्ये कात्यायन समासतः । सिद्धशब्दविवेकाय बालव्युत्पत्तिहेतवे

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe caturattaradviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 205 kumāra uvāca / atha vyākaraṇaṃ vakṣye kātyāyana samāsataḥ / siddhaśabdavivekāya bālavyutpattihetave

1.205.1

सुप्तिङन्तं पदं ख्यातं सुपः सप्त विभक्तयः । स्वौजसः प्रथमा प्रोक्ता सा प्रातिपदिकात्मके

suptiṅantaṃ padaṃ khyātaṃ supaḥ sapta vibhaktayaḥ / svaujasaḥ prathamā proktā sā prātipadikātmake

1.205.2

सम्बोधने च लिङ्गादावुक्ते कर्मणि कर्तरि । अर्थवत्प्रातिपदिकं धातुप्रत्ययवर्जितम्

sambodhane ca liṅgādāvukte karmaṇi kartari / arthavatprātipadikaṃ dhātupratyayavarjitam

1.205.3

अमौशसो द्वितीया स्यात्तत्कर्म क्रियते च यत् । द्वितीया कर्मणि प्रोक्तान्तरान्तरेण संयुते

amauśaso dvitīyā syāttatkarma kriyate ca yat / dvitīyā karmaṇi proktāntarāntareṇa saṃyute

1.205.4

टाभ्यांभिसस्तृतीया स्यात्करणे कर्तरीरिता । येन क्रियते करणं तत्कर्ता यः करोति सः

ṭābhyāṃbhisastṛtīyā syātkaraṇe kartarīritā / yena kriyate karaṇaṃ tatkartā yaḥ karoti saḥ

1.205.5

ङेभ्यांभ्यसश्चतुर्थो स्यात्सम्प्रदाने च कारके । यस्मै दित्सा धारयते रोचते सम्प्रदानकम्

ṅebhyāṃbhyasaścaturtho syātsampradāne ca kārake / yasmai ditsā dhārayate rocate sampradānakam

1.205.6

पञ्चमी स्यान्ङसिभ्यांभ्योह्यपादाने च कारके । यतो ऽपैति समादत्ते उपादत्ते भयं यतः

pañcamī syānṅasibhyāṃbhyohyapādāne ca kārake / yato 'paiti samādatte upādatte bhayaṃ yataḥ

1.205.7

ङसोसामश्च षष्ठी स्यात्स्वामिसम्बन्धमुख्यके । ङयोः सुपो वै सप्तमी स्यात्सा चाधिकरणे भवेत्

ṅasosāmaśca ṣaṣṭhī syātsvāmisambandhamukhyake / ṅayoḥ supo vai saptamī syātsā cādhikaraṇe bhavet

1.205.8

आधारश्चाधिकरणं रक्षार्थानां प्रयोगतः । ईप्सितं चानीप्सितं यत्तदपादानकं स्मृतम्

ādhāraścādhikaraṇaṃ rakṣārthānāṃ prayogataḥ / īpsitaṃ cānīpsitaṃ yattadapādānakaṃ smṛtam

1.205.9

पञ्चमी पर्युपाङ्योगे इतरर्ते ऽन्यदिङ्मुखे । एनयोगे द्वितीया स्यात्कर्मप्रवचनीयकैः

pañcamī paryupāṅyoge itararte 'nyadiṅmukhe / enayoge dvitīyā syātkarmapravacanīyakaiḥ

1.205.10

वीप्सेत्थम्भावचिह्ने ऽभिर्भागेनैव परिप्रती । अनुरेषु सहार्थे च हीने ऽनूपश्च कथ्यते

vīpsetthambhāvacihne 'bhirbhāgenaiva paripratī / anureṣu sahārthe ca hīne 'nūpaśca kathyate

1.205.11

द्वितीया च चतुर्थो स्याच्चेष्टायां गतिकर्मणि । अप्राणे हि विभक्ती द्बे मन्यकर्मण्यनादरे

dvitīyā ca caturtho syācceṣṭāyāṃ gatikarmaṇi / aprāṇe hi vibhaktī dbe manyakarmaṇyanādare

1.205.12

नमः स्वस्तिस्वधास्वाहालंवषड्योग ईरिता । चतुर्थो चैव तादर्थ्ये तुमर्थाद्भाववाचिनः

namaḥ svastisvadhāsvāhālaṃvaṣaḍyoga īritā / caturtho caiva tādarthye tumarthādbhāvavācinaḥ

1.205.13

तृतीया सहयोगे स्यात्कुत्सितेङ्गे विशेषणे । काले भावे सप्तमी स्यादेतैर्योगे ऽपिषष्ठ्यति

tṛtīyā sahayoge syātkutsiteṅge viśeṣaṇe / kāle bhāve saptamī syādetairyoge 'piṣaṣṭhyati

1.205.14

स्वामीश्वराधिपतिभिः साक्षिदायादप्रसूतैः । निर्धारणे द्वे विभक्तो षष्ठी हेतुप्रयोगके

svāmīśvarādhipatibhiḥ sākṣidāyādaprasūtaiḥ / nirdhāraṇe dve vibhakto ṣaṣṭhī hetuprayogake

1.205.15

स्मृत्यर्थकर्मणि तथा करोतेः प्रतियत्नके । हिंसार्थानां प्रयोगे च कृति कर्मणि कर्तरि

smṛtyarthakarmaṇi tathā karoteḥ pratiyatnake / hiṃsārthānāṃ prayoge ca kṛti karmaṇi kartari

1.205.16

न कर्तृकर्मणोः षष्ठी निष्ठयोः प्रातिपदिके । द्विविधं प्रातिपदिकं नाम धातुस्तथैव च

na kartṛkarmaṇoḥ ṣaṣṭhī niṣṭhayoḥ prātipadike / dvividhaṃ prātipadikaṃ nāma dhātustathaiva ca

1.205.17

भूवान्दिभ्यस्तिङो लः स्याल्लकारा दश वै स्मृताः । तिप्तसूझि प्रथमो मध्यः सिप्थस्थोत्तमपूरुषः

bhūvāndibhyastiṅo laḥ syāllakārā daśa vai smṛtāḥ / tiptasūjhi prathamo madhyaḥ sipthasthottamapūruṣaḥ

1.205.18

मिब्वस्मस्तु परस्मै हि पदानां चात्मनेपदम् । ताताञ्झ प्रथमो मध्य स्थासाथान्ध्वमथोत्तमः

mibvasmastu parasmai hi padānāṃ cātmanepadam / tātāñjha prathamo madhya sthāsāthāndhvamathottamaḥ

1.205.19

आदेशा इड्बहिमहि धातुतोथ णिजादिवत् । नाम्नि प्रयुज्यमाने ऽपि प्रथमः पुरुषो भवेत्

ādeśā iḍbahimahi dhātutotha ṇijādivat / nāmni prayujyamāne 'pi prathamaḥ puruṣo bhavet

1.205.20

मध्यमो युष्मदि प्रोक्त उत्तमः पुरुषो ऽस्मदि । भूवाद्या धातवः प्रोक्ताः सनाद्यन्तास्तथा ततः

madhyamo yuṣmadi prokta uttamaḥ puruṣo 'smadi / bhūvādyā dhātavaḥ proktāḥ sanādyantāstathā tataḥ

1.205.21

लडीरितो वर्तमाने स्मेनातीते च धातुतः । भूते ऽनद्यतने लङ्वा लोडाद्याशिषि धातुतः

laḍīrito vartamāne smenātīte ca dhātutaḥ / bhūte 'nadyatane laṅvā loḍādyāśiṣi dhātutaḥ

1.205.22

विध्यादावेवानुमतो लोड्वाच्यो मन्त्रणे भवेत् । निमन्त्रणाधीष्टसंप्रश्रे प्रार्थनेषु तथाशिषि

vidhyādāvevānumato loḍvācyo mantraṇe bhavet / nimantraṇādhīṣṭasaṃpraśre prārthaneṣu tathāśiṣi

1.205.23

लिङतीते परोक्षे स्याल्लिड् भूते ऌड् भविष्यति । स्यादनद्यतने तद्वद्भविष्यति तु धातुतः

liṅatīte parokṣe syālliḍ bhūte ḷḍ bhaviṣyati / syādanadyatane tadvadbhaviṣyati tu dhātutaḥ

1.205.24

दातोरॢङ् क्रियातिपत्तौ लिङर्थे लेट् प्रकीर्तितः । कृतस्त्रिष्वपि वर्तन्ते भावे कर्मणि कर्तरि

dātorḷṅ kriyātipattau liṅarthe leṭ prakīrtitaḥ / kṛtastriṣvapi vartante bhāve karmaṇi kartari

1.205.25

सदृशास्तव्यता ण्यद्यदनीयाश्च तृजादयः

sadṛśāstavyatā ṇyadyadanīyāśca tṛjādayaḥ

1.205.26