आचारखण्ड — Adhyaya 223

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे प्रायश्चितकथनं नाम द्वाविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- २२३ ब्रह्मोवाच मुनिभिश्चरिता धर्मा भक्त्या व्यास मयोदिताः । यैर्विष्णुस्तुष्यते चैव सूर्यादिपरिचारणात्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe prāyaścitakathanaṃ nāma dvāviṃśatyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 223 brahmovāca munibhiścaritā dharmā bhaktyā vyāsa mayoditāḥ / yairviṣṇustuṣyate caiva sūryādiparicāraṇāt

1.223.1

तर्पणेन च होमेन सन्ध्याया वन्दनेन च । प्राप्यते भगवान् विष्णुर्धर्मकामार्थमोक्षदः

tarpaṇena ca homena sandhyāyā vandanena ca / prāpyate bhagavān viṣṇurdharmakāmārthamokṣadaḥ

1.223.2

धर्मो हि भगवान्विष्णुः पूजी विष्णोस्तु तर्पणम् । होमः सन्ध्या तथा ध्यानं धारणा सकलं हरिः

dharmo hi bhagavānviṣṇuḥ pūjī viṣṇostu tarpaṇam / homaḥ sandhyā tathā dhyānaṃ dhāraṇā sakalaṃ hariḥ

1.223.3

सूच उवाच । प्रलयं जगतो वक्ष्ये तत्सर्वं शृणु शौनक । चतुर्युगसहस्रन्तु कल्पैकाब्जदिनं स्मृतम्

sūca uvāca / pralayaṃ jagato vakṣye tatsarvaṃ śṛṇu śaunaka / caturyugasahasrantu kalpaikābjadinaṃ smṛtam

1.223.4

कृतत्रेताद्वापरादियुगावस्था निबोधमे । कृते धर्मश्चतुष्पाच्च सत्यं दानं तपो दया

kṛtatretādvāparādiyugāvasthā nibodhame / kṛte dharmaścatuṣpācca satyaṃ dānaṃ tapo dayā

1.223.5

धर्मपाता हरिश्चेति सन्तुष्टा ज्ञानिनो नराः । चतुर्वंषर्सहस्राणि नरा जीवन्ति वै तदा

dharmapātā hariśceti santuṣṭā jñānino narāḥ / caturvaṃṣarsahasrāṇi narā jīvanti vai tadā

1.223.6

कृतान्ते क्षत्त्रियैर्विप्रा विट्शूद्राश्च जिता द्विजैः । शूरश्चातिबलो विष्णू रक्षांसि च जघान ह

kṛtānte kṣattriyairviprā viṭśūdrāśca jitā dvijaiḥ / śūraścātibalo viṣṇū rakṣāṃsi ca jaghāna ha

1.223.7

त्रेतायुगे त्रिपाद्धर्मः सत्यदानदयात्मकः । नरा यज्ञपरास्तस्मिंस्तथा क्षत्रोद्भवं जगत्

tretāyuge tripāddharmaḥ satyadānadayātmakaḥ / narā yajñaparāstasmiṃstathā kṣatrodbhavaṃ jagat

1.223.8

रक्तो हरिर्नरैः पूज्यो नरा दशशतायुषः । तत्र विष्णुर्भोमरथः क्षत्रिया राक्षसानहन्

rakto harirnaraiḥ pūjyo narā daśaśatāyuṣaḥ / tatra viṣṇurbhomarathaḥ kṣatriyā rākṣasānahan

1.223.9

द्विपादविग्रो धर्मः पीताञ्चाच्युते गते । चतुः शतायुषो लोका द्विजक्षत्रोद्भवाः प्रजाः

dvipādavigro dharmaḥ pītāñcācyute gate / catuḥ śatāyuṣo lokā dvijakṣatrodbhavāḥ prajāḥ

1.223.10

तत्र दृष्ट्वाल्पबुद्धींश्च विष्णुर्व्यासस्वरूपधृक् । तदेकन्तु यजुर्वेदं? चतुर्धा व्यभजत्पुनः

tatra dṛṣṭvālpabuddhīṃśca viṣṇurvyāsasvarūpadhṛk / tadekantu yajurvedaṃ? caturdhā vyabhajatpunaḥ

1.223.11

शिष्यानध्यापयामास समस्तांस्तान्निबोध मे । ऋग्वेदमथ पैलन्त् सामवेदञ्च जैमिनिम्

śiṣyānadhyāpayāmāsa samastāṃstānnibodha me / ṛgvedamatha pailant sāmavedañca jaiminim

1.223.12

अथर्वाणं सुमन्तुन्तु यजुर्वेदं महामुनिम् । वैशम्पायनमङ्गन्तु पुराणं सूतमेव च । अष्टादशपुराणानि यैर् वेद्यो हरिरेव हि

atharvāṇaṃ sumantuntu yajurvedaṃ mahāmunim / vaiśampāyanamaṅgantu purāṇaṃ sūtameva ca / aṣṭādaśapurāṇāni yair vedyo harireva hi

1.223.13

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितच्चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्

sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca / vaṃśānucaritaccaiva purāṇaṃ pañcalakṣaṇam

1.223.14

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवञ्च शैवं भागवतन्तथा । भविष्यन्नारदीयञ्चस्कान्दं लिङ्गं वराहकम्

brāhmaṃ pādmaṃ vaiṣṇavañca śaivaṃ bhāgavatantathā / bhaviṣyannāradīyañcaskāndaṃ liṅgaṃ varāhakam

1.223.15

मार्कण्डेयं तथाग्नेयं ब्रह्मवैवर्तमेव च । कौर्मं मात्स्यं गारुडञ्च वायवीयमनन्तरम् । अष्टादशसमुद्दिष्टं ब्रह्माण्डमिति संज्ञितम्

mārkaṇḍeyaṃ tathāgneyaṃ brahmavaivartameva ca / kaurmaṃ mātsyaṃ gāruḍañca vāyavīyamanantaram / aṣṭādaśasamuddiṣṭaṃ brahmāṇḍamiti saṃjñitam

1.223.16

अन्यान्युपपुराणानि मुनिभिः कथितानि तु । आद्यं सनत्कुमारोक्तं नारसिंहमथापरम्

anyānyupapurāṇāni munibhiḥ kathitāni tu / ādyaṃ sanatkumāroktaṃ nārasiṃhamathāparam

1.223.17

तृतीयं स्कान्दमुद्दिष्टं कुमारेण तु भाषितम् । चतुर्थं शिवधर्माख्यं स्यान्नन्दीश्वरभाषितम्

tṛtīyaṃ skāndamuddiṣṭaṃ kumāreṇa tu bhāṣitam / caturthaṃ śivadharmākhyaṃ syānnandīśvarabhāṣitam

1.223.18

दुर्वाससोक्तमाश्चर्यं नारदोक्तमतः परम् । कापिलं वामनञ्चैव तथैवोशनसेरितम्

durvāsasoktamāścaryaṃ nāradoktamataḥ param / kāpilaṃ vāmanañcaiva tathaivośanaseritam

1.223.19

ब्रह्माण्डं वारुणञ्चाथ कालिकाह्वयमेव च । माहेश्वरं तथा साम्बमेवं सर्वार्थसञ्चयम् । पराशरोक्तमपरं मारीचं भार्गवाह्वयम्

brahmāṇḍaṃ vāruṇañcātha kālikāhvayameva ca / māheśvaraṃ tathā sāmbamevaṃ sarvārthasañcayam / parāśaroktamaparaṃ mārīcaṃ bhārgavāhvayam

1.223.20

पुराणं धर्मशास्त्रञ्च वेदास्त्वङ्गानि यन्मुने । न्यायः शौनक मीमांसा आयुर्वेदार्थशास्त्रकम् । गान्धर्वश्च धनुर्वेदो विद्या ह्यष्टादशस्मृताः

purāṇaṃ dharmaśāstrañca vedāstvaṅgāni yanmune / nyāyaḥ śaunaka mīmāṃsā āyurvedārthaśāstrakam / gāndharvaśca dhanurvedo vidyā hyaṣṭādaśasmṛtāḥ

1.223.21

द्वापरान्तेन च हरिर्गुरुभारमपाहरत् । एकपादस्थिते धर्मे कृष्णत्वञ्चाच्युते गते

dvāparāntena ca harirgurubhāramapāharat / ekapādasthite dharme kṛṣṇatvañcācyute gate

1.223.22

जनास्तदा दुराचारा भविष्यन्ति च निर्दयाः । सत्त्वं रजस्तम इति दृश्यन्ते पुरुषे गुणाः । कालसञ्चोदितास्ते ऽपि परिवर्तन्त आत्मनि

janāstadā durācārā bhaviṣyanti ca nirdayāḥ / sattvaṃ rajastama iti dṛśyante puruṣe guṇāḥ / kālasañcoditāste 'pi parivartanta ātmani

1.223.23

प्रभूतञ्च यदा सत्त्वं मनो बुर्धोन्द्रियाणि च । तदा कृतयुगं विद्याज्ज्ञाने तपसि यद्रतिः

prabhūtañca yadā sattvaṃ mano burdhondriyāṇi ca / tadā kṛtayugaṃ vidyājjñāne tapasi yadratiḥ

1.223.24

यदा कर्मसु काम्येषु शक्तिर्यशसि देहिनाम् । तदा त्रेता रजोभूतिरिति जानीहिशौनक

yadā karmasu kāmyeṣu śaktiryaśasi dehinām / tadā tretā rajobhūtiriti jānīhiśaunaka

1.223.25

यदा लोभस्त्वसन्तोषो मानो दम्भश्च मत्सरः । कर्मणाञ्चापि काम्यानां द्वापरं तद्रजस्तमः

yadā lobhastvasantoṣo māno dambhaśca matsaraḥ / karmaṇāñcāpi kāmyānāṃ dvāparaṃ tadrajastamaḥ

1.223.26

यदा सदानृतं नन्द्रा निद्रा हिंसादिसाधनम् । शोकमोहौ भयं दैन्यं स कलिस्तमसि स्मृतः

yadā sadānṛtaṃ nandrā nidrā hiṃsādisādhanam / śokamohau bhayaṃ dainyaṃ sa kalistamasi smṛtaḥ

1.223.27

यस्मिञ्जनाः कामिनः स्युः शश्वत्कटुकभाषिणः । दस्यूत्कृष्टा जनपदावेदाः पाषण्डदूषिताः

yasmiñjanāḥ kāminaḥ syuḥ śaśvatkaṭukabhāṣiṇaḥ / dasyūtkṛṣṭā janapadāvedāḥ pāṣaṇḍadūṣitāḥ

1.223.28

राजानश्च प्रजाभिक्षाः शिश्रोदरपराजिताः । अव्रता वटचवो ऽशौचा भिक्षवश्च कुटुम्बिनः

rājānaśca prajābhikṣāḥ śiśrodaraparājitāḥ / avratā vaṭacavo 'śaucā bhikṣavaśca kuṭumbinaḥ

1.223.29

तपस्विनोग्रामवासाः न्यासिनो ह्यर्थलोलुपाः । ह्रस्वकाया महाहाराश्चौरास्ते साधवः स्मृताः

tapasvinogrāmavāsāḥ nyāsino hyarthalolupāḥ / hrasvakāyā mahāhārāścaurāste sādhavaḥ smṛtāḥ

1.223.30

त्यक्ष्यन्ति भृत्याश्च पतिं तापसस्त्यक्ष्यति व्रतम् । शूद्राः प्रतिग्रहिष्यन्ति वैश्या व्रतपरायणः

tyakṣyanti bhṛtyāśca patiṃ tāpasastyakṣyati vratam / śūdrāḥ pratigrahiṣyanti vaiśyā vrataparāyaṇaḥ

1.223.31

उद्विग्नाः सन्ति च जनाः पिशाचसदृशाः प्रजाः । अन्यायभोजनेनाग्निदेवतातिथिपूजनम्

udvignāḥ santi ca janāḥ piśācasadṛśāḥ prajāḥ / anyāyabhojanenāgnidevatātithipūjanam

1.223.32

करिष्येन्ति कलौ प्राप्ते न च पित्र्योदकक्रियाम् । स्त्रीपराश्च जनाः सर्वे शूद्रप्रायाश्च शौनक

kariṣyenti kalau prāpte na ca pitryodakakriyām / strīparāśca janāḥ sarve śūdraprāyāśca śaunaka

1.223.33

बहुप्रजाल्पभाग्याश्च भविष्यन्ति कलौ स्त्रियः । शिरः कण्डूयनपरा आज्ञां भेत्स्यन्ति भर्त्सिताः

bahuprajālpabhāgyāśca bhaviṣyanti kalau striyaḥ / śiraḥ kaṇḍūyanaparā ājñāṃ bhetsyanti bhartsitāḥ

1.223.34

विष्णुं न पूजयिष्यन्ति पाषण्डोपहता जनाः । कलेर्देषनिधेर्विप्रा अस्ति ह्येको महागुणः

viṣṇuṃ na pūjayiṣyanti pāṣaṇḍopahatā janāḥ / kalerdeṣanidherviprā asti hyeko mahāguṇaḥ

1.223.35

कीर्तनादेव कृष्णस्य महाबन्धं परित्यजेत् । कृते यद्य्यायतो विष्णुं त्रेतायां जपतः फलम्

kīrtanādeva kṛṣṇasya mahābandhaṃ parityajet / kṛte yadyyāyato viṣṇuṃ tretāyāṃ japataḥ phalam

1.223.36

द्वापरे परिचर्यायां कलौ तद्धरिकीर्तनात् । तस्माद्ध्येयो हरिर्नित्यं गेयः पूज्यश्च शौनक

dvāpare paricaryāyāṃ kalau taddharikīrtanāt / tasmāddhyeyo harirnityaṃ geyaḥ pūjyaśca śaunaka

1.223.37