आचारखण्ड — Adhyaya 226

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे कर्मविपाकादिकथनं नाम पञ्चविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- २२६ सूत उवाच वक्ष्ये साङ्गं महायोगं भुक्तिमुक्तिकरं परम् । सर्वपापप्रशमनं भक्त्यानुपठितं शृणु

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe karmavipākādikathanaṃ nāma pañcaviṃśatyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 226 sūta uvāca vakṣye sāṅgaṃ mahāyogaṃ bhuktimuktikaraṃ param / sarvapāpapraśamanaṃ bhaktyānupaṭhitaṃ śṛṇu

1.226.1

ममेति मूलं दुः खस्य न ममेति निवर्तनम् । दत्तात्रेयो ह्यलर्काय इममाह महामतिः

mameti mūlaṃ duḥ khasya na mameti nivartanam / dattātreyo hyalarkāya imamāha mahāmatiḥ

1.226.2

अहमित्यङ्कुरोत्पन्नो ममेति स्कन्धवान्महान् । गृहक्षेत्राणि शाखाश्च यत्र दाराभिपल्लवः

ahamityaṅkurotpanno mameti skandhavānmahān / gṛhakṣetrāṇi śākhāśca yatra dārābhipallavaḥ

1.226.3

धनधान्ये महापत्रे पापमूलो ऽतिदुर्गमः । विधिवत्सुखशान्त्यर्थं जातो ऽज्ञानमहातरुः

dhanadhānye mahāpatre pāpamūlo 'tidurgamaḥ / vidhivatsukhaśāntyarthaṃ jāto 'jñānamahātaruḥ

1.226.4

छिन्नो विद्याकुठारेण ते गता लयमीश्वरे । प्राप्य ब्रह्मरसं पीतं नीरजस्कमकण्टकम्

chinno vidyākuṭhāreṇa te gatā layamīśvare / prāpya brahmarasaṃ pītaṃ nīrajaskamakaṇṭakam

1.226.5

प्राप्नुवन्ति पराः प्राज्ञाः सुखनिर्वृतिमेव च । मूर्तेन्द्रियलयं नूनं न त्वं राजन् न चाप्यहम्

prāpnuvanti parāḥ prājñāḥ sukhanirvṛtimeva ca / mūrtendriyalayaṃ nūnaṃ na tvaṃ rājan na cāpyaham

1.226.6

न तन्मात्रादिकं वाचा नैवान्तः करणं तथा । कं वा पश्यसि राजेन्द्र प्रधानमिदमावयोः

na tanmātrādikaṃ vācā naivāntaḥ karaṇaṃ tathā / kaṃ vā paśyasi rājendra pradhānamidamāvayoḥ

1.226.7

मृतः परे ऽह्नि क्षेत्रज्ञः संजातो ऽयं गुणात्मकः । एकत्वे ऽपि पृथग्भावस्तथा क्षेत्रात्मनो नृप

mṛtaḥ pare 'hni kṣetrajñaḥ saṃjāto 'yaṃ guṇātmakaḥ / ekatve 'pi pṛthagbhāvastathā kṣetrātmano nṛpa

1.226.8

ज्ञानपूर्ववियोगो ऽसौ ज्ञाने नष्टे च योगिनः । सा मुक्तिर्ब्रह्मणा चैक्य मनैक्यं प्राकृतैर्गुणैः

jñānapūrvaviyogo 'sau jñāne naṣṭe ca yoginaḥ / sā muktirbrahmaṇā caikya manaikyaṃ prākṛtairguṇaiḥ

1.226.9

तद्गृहं यत्र वसति तद्भोज्यं येन जीवति । यन्मुक्तये तदेवोक्तं ज्ञानाज्ञाने न चान्यथा

tadgṛhaṃ yatra vasati tadbhojyaṃ yena jīvati / yanmuktaye tadevoktaṃ jñānājñāne na cānyathā

1.226.10

उपभोगेन पुण्याना मपुण्यानाञ्च पार्थिव । कर्तव्यानाञ्च नित्यानां क्षयन्त्वकरणात्तथा

upabhogena puṇyānā mapuṇyānāñca pārthiva / kartavyānāñca nityānāṃ kṣayantvakaraṇāttathā

1.226.11

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । यमाः पञ्चाथ नियमाः शौचं द्विविधमीरितम्

ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryāparigrahau / yamāḥ pañcātha niyamāḥ śaucaṃ dvividhamīritam

1.226.12

सन्तोषस्तपसा शान्तिर्वासुदेवार्चनं दमः । आसन पद्मकाद्युक्तं प्राणायामो मरुज्जयः

santoṣastapasā śāntirvāsudevārcanaṃ damaḥ / āsana padmakādyuktaṃ prāṇāyāmo marujjayaḥ

1.226.13

प्रत्येकं त्रिविधः सो ऽपि पूरकुम्भकरेचकैः । लघुर्यो दशमात्रस्तु द्विगुणः स तु मध्यमः

pratyekaṃ trividhaḥ so 'pi pūrakumbhakarecakaiḥ / laghuryo daśamātrastu dviguṇaḥ sa tu madhyamaḥ

1.226.14

त्रिगुणाभिस्तु मात्राभिरुत्तमः स उदाहृतः । जपध्यानयुतौ गर्भो विपरीतस्त्वर्भकः

triguṇābhistu mātrābhiruttamaḥ sa udāhṛtaḥ / japadhyānayutau garbho viparītastvarbhakaḥ

1.226.15

प्रथमे नजयेत्स्वप्नं मध्यमेन च वेपथुम् । विपाकं हि तृतीयेन जातान्दोषास्त्वनुक्रमात्

prathame najayetsvapnaṃ madhyamena ca vepathum / vipākaṃ hi tṛtīyena jātāndoṣāstvanukramāt

1.226.16

आसनस्थन्तुयुञ्जीत कृत्वा च प्रणवं हृदी । पार्ष्णिभ्यां लिङ्गवृषणौ स्पर्शन्नकाग्रमानसः

āsanasthantuyuñjīta kṛtvā ca praṇavaṃ hṛdī / pārṣṇibhyāṃ liṅgavṛṣaṇau sparśannakāgramānasaḥ

1.226.17

रजसा तमसो वृत्तिं सत्त्वेन रजसस्तथा । निरुध्य निश्चलो भूत्वा स्थितो युञ्जीत योगवित्

rajasā tamaso vṛttiṃ sattvena rajasastathā / nirudhya niścalo bhūtvā sthito yuñjīta yogavit

1.226.18

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः प्राणादीनम्न एव च । निगृह्य समवायेन प्रत्याहार मुपक्रमेत्

indriyāṇīndriyārthebhyaḥ prāṇādīnamna eva ca / nigṛhya samavāyena pratyāhāra mupakramet

1.226.19

प्राणायामा दशाष्टौ च धारणा सा विधीयते । द्वे धारणे स्मृतो योगो योगिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

prāṇāyāmā daśāṣṭau ca dhāraṇā sā vidhīyate / dve dhāraṇe smṛto yogo yogibhistattvadarśibhiḥ

1.226.20

प्राङ्नाड्यां हृदये चात्र तृतीया च तथोरसि । कण्ठे मुखे ना सिकाग्रे नेत्रे भ्रूमध्यमूर्धसु

prāṅnāḍyāṃ hṛdaye cātra tṛtīyā ca tathorasi / kaṇṭhe mukhe nā sikāgre netre bhrūmadhyamūrdhasu

1.226.21

किञ्चित्तस्मात्परस्मिंश्च धारणा दशधा स्मृता । दशैता धारणाः प्राप्य प्राप्नोत्यक्षररूपताम्

kiñcittasmātparasmiṃśca dhāraṇā daśadhā smṛtā / daśaitā dhāraṇāḥ prāpya prāpnotyakṣararūpatām

1.226.22

यथाग्निरग्नौ संक्षिप्तस्तथात्मा परमात्मनि । ब्रह्मरूपं महापुण्यमोमित्येकाक्षरं जपेत्

yathāgniragnau saṃkṣiptastathātmā paramātmani / brahmarūpaṃ mahāpuṇyamomityekākṣaraṃ japet

1.226.23

अकारश्च तथोकारो मकारश्चाक्षरत्रयम् । एतास्तिस्त्रस्ततो मात्राः सत्त्वराजसतामसाः

akāraśca tathokāro makāraścākṣaratrayam / etāstistrastato mātrāḥ sattvarājasatāmasāḥ

1.226.24

निर्गुणा योगिगम्याद्यार्धमात्रा परा स्थिता । गान्धारीति च विज्ञेया गान्धारस्वरसंश्रया । इत्येतदक्षरं ब्रह्म परमोङ्कारसंज्ञितम्

nirguṇā yogigamyādyārdhamātrā parā sthitā / gāndhārīti ca vijñeyā gāndhārasvarasaṃśrayā / ityetadakṣaraṃ brahma paramoṅkārasaṃjñitam

1.226.25

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः स्थूलदेहविवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जरामरणवर्जितम्

ahaṃ brahma paraṃ jyotiḥ sthūladehavivarjitam / ahaṃ brahma paraṃ jyotirjarāmaraṇavarjitam

1.226.26

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः पृथिव्या मलवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्वाय्वाकाशविवर्जितम्

ahaṃ brahma paraṃ jyotiḥ pṛthivyā malavarjitam / ahaṃ brahma paraṃ jyotirvāyvākāśavivarjitam

1.226.27

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सूक्ष्मदेहविवर्जितम् । अहं ब्रह्मपरं ज्योतिः स्थानास्थानविवर्जितम्

ahaṃ brahma paraṃ jyotiḥ sūkṣmadehavivarjitam / ahaṃ brahmaparaṃ jyotiḥ sthānāsthānavivarjitam

1.226.28

अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्गन्धमात्रविवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिः श्रोत्रत्वक्परिवर्जितम्

ahaṃ brahma paraṃ jyotirgandhamātravivarjitam / ahaṃ brahma paraṃ jyotiḥ śrotratvakparivarjitam

1.226.29

अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जिह्वाघ्राणविवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिः प्राणापानविवर्जितम्

ahaṃ brahma paraṃ jyotirjihvāghrāṇavivarjitam / ahaṃ brahma paraṃ jyotiḥ prāṇāpānavivarjitam

1.226.30

अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्व्यानोदानविवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिरज्ञानपरिवर्जितम्

ahaṃ brahma paraṃ jyotirvyānodānavivarjitam / ahaṃ brahma paraṃ jyotirajñānaparivarjitam

1.226.31

अहं ब्रह्म परं ज्योतिस्तुरीयं परमं पदम् । देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितम्

ahaṃ brahma paraṃ jyotisturīyaṃ paramaṃ padam / dehendriyamanobuddhiprāṇāhaṅkāravarjitam

1.226.32

नित्यशुद्धबुद्धंमुक्तमहामानन्दमद्वयम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्ज्ञानरूपो विमुक्तये

nityaśuddhabuddhaṃmuktamahāmānandamadvayam / ahaṃ brahma paraṃ jyotirjñānarūpo vimuktaye

1.226.33

सूत उवाच । इत्यष्टाङ्गो मया योग उक्तः शौनक मुक्तिदः । नित्यनैमित्तिकं गत्वा लयं प्राकृतबन्धनाः

sūta uvāca / ityaṣṭāṅgo mayā yoga uktaḥ śaunaka muktidaḥ / nityanaimittikaṃ gatvā layaṃ prākṛtabandhanāḥ

1.226.34

उत्पद्यन्ते हि संसारे नैकं यात्वा परात्मनाम् । विमुच्यते विमुक्तश्च ज्ञानादज्ञानमोहितः

utpadyante hi saṃsāre naikaṃ yātvā parātmanām / vimucyate vimuktaśca jñānādajñānamohitaḥ

1.226.35

ततो नं म्रियते दुः खी न रोगी न च वन्धवान् । न पापैर्युज्यते योगी नरके न विपच्यते

tato naṃ mriyate duḥ khī na rogī na ca vandhavān / na pāpairyujyate yogī narake na vipacyate

1.226.36

गर्भवासे स नो दुः खी स स्यान्नारायणो ऽव्ययः । भक्त्या त्वनन्यया लभ्यो भगवान्भुक्तिमुक्तिदः

garbhavāse sa no duḥ khī sa syānnārāyaṇo 'vyayaḥ / bhaktyā tvananyayā labhyo bhagavānbhuktimuktidaḥ

1.226.37

ध्यानेन पूजया जप्यैः सम्यक् स्तोत्रैर्यतव्रतैः । यज्ञैर्दानैश्चित्तशुद्धिस्तया ज्ञानञ्च लभ्यते

dhyānena pūjayā japyaiḥ samyak stotrairyatavrataiḥ / yajñairdānaiścittaśuddhistayā jñānañca labhyate

1.226.38

प्रणवादिकमन्त्रैश्च जप्यैर्मुक्तिं गता द्विजाः । इन्द्रो ऽपि परमं स्थानं गन्धर्वाप्सरसो वराः

praṇavādikamantraiśca japyairmuktiṃ gatā dvijāḥ / indro 'pi paramaṃ sthānaṃ gandharvāpsaraso varāḥ

1.226.39

प्राप्ता देवाश्च देवत्वं मुनित्वं मुनयो गताः । गन्धर्वत्वञ्च गन्धर्वा राजत्वञ्च नृपादयः

prāptā devāśca devatvaṃ munitvaṃ munayo gatāḥ / gandharvatvañca gandharvā rājatvañca nṛpādayaḥ

1.226.40