आचारखण्ड — Adhyaya 236

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे ब्रह्मविज्ञानस्वरूपणं नाम पञ्चत्रिंशदुत्तरद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- २३६ श्रीभगवानुवाच । आत्मज्ञानं प्रवक्ष्यामि शृणु नारद तत्त्वतः । अद्वैतं साङ्ख्यमित्याहुर्योगस्तत्रैकचित्तता

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe brahmavijñānasvarūpaṇaṃ nāma pañcatriṃśaduttaradviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 236 śrībhagavānuvāca / ātmajñānaṃ pravakṣyāmi śṛṇu nārada tattvataḥ / advaitaṃ sāṅkhyamityāhuryogastatraikacittatā

1.236.1

अद्वैतयोगसम्पन्नास्ते मुच्यन्ते ऽतिबन्धनात् । अतीतारब्धमागामि कर्म नश्यति बोधतः

advaitayogasampannāste mucyante 'tibandhanāt / atītārabdhamāgāmi karma naśyati bodhataḥ

1.236.2

सद्विचारकुठारेण च्छिन्नसंसारपादपः । ज्ञानवैराग्यतीर्थेन लभते वैष्णवं पदम्

sadvicārakuṭhāreṇa cchinnasaṃsārapādapaḥ / jñānavairāgyatīrthena labhate vaiṣṇavaṃ padam

1.236.3

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तं च माया त्रिपुरमुच्यते । अत्रैवान्तर्गतं सर्वं शाश्वते नाद्वये पदे

jāgratsvapnasuṣuptaṃ ca māyā tripuramucyate / atraivāntargataṃ sarvaṃ śāśvate nādvaye pade

1.236.4

नामरूपक्रियाहीनं सर्वं तत्परमं पदम् । जगत्कृत्वेश्वरो ऽनन्तं स्वयमत्र प्रविष्टवान्

nāmarūpakriyāhīnaṃ sarvaṃ tatparamaṃ padam / jagatkṛtveśvaro 'nantaṃ svayamatra praviṣṭavān

1.236.5

वेदाहमेतं पुरुषं चिद्रूपं तमसः परम् । सो ऽहमस्मीति मोक्षाय नान्यः पन्था विमुक्तये

vedāhametaṃ puruṣaṃ cidrūpaṃ tamasaḥ param / so 'hamasmīti mokṣāya nānyaḥ panthā vimuktaye

1.236.6

श्रवणं मननं ध्यानं ज्ञानानां चैव साधनम् । यज्ञदानतपस्तीर्थवेदैर्मुक्तिर्न लभ्यते

śravaṇaṃ mananaṃ dhyānaṃ jñānānāṃ caiva sādhanam / yajñadānatapastīrthavedairmuktirna labhyate

1.236.7

त्यागेन केनचिद्ध्यानपूजाकर्मादिभिर्यथा । द्विविधं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च

tyāgena kenaciddhyānapūjākarmādibhiryathā / dvividhaṃ vedavacanaṃ kuru karma tyajeti ca

1.236.8

यज्ञादयो विमुक्तानां निष्कामानां विमुक्तये । अन्तः करणशुद्ध्यर्थमूचुरेवात्र केचन

yajñādayo vimuktānāṃ niṣkāmānāṃ vimuktaye / antaḥ karaṇaśuddhyarthamūcurevātra kecana

1.236.9

एकेन जन्मना ज्ञानन्मुक्तिर्न द्वैतभाविनाम् । योगभ्रष्टाः कुयोगाश्च विप्रा योगिकुलोद्भवाः

ekena janmanā jñānanmuktirna dvaitabhāvinām / yogabhraṣṭāḥ kuyogāśca viprā yogikulodbhavāḥ

1.236.10

कर्मणा बध्यते जन्तुर्ज्ञानान्मुक्तो भवाद्भवेत् । आत्मज्ञानन्त्वाश्रयेद्वै अज्ञानं यदतो ऽन्यथा

karmaṇā badhyate janturjñānānmukto bhavādbhavet / ātmajñānantvāśrayedvai ajñānaṃ yadato 'nyathā

1.236.11

यदा सर्वे विमुच्यन्ते कामा येस्यहृदि स्थिताः । तदामृतत्वमाप्नोति जीवन्नेव न संशयः

yadā sarve vimucyante kāmā yesyahṛdi sthitāḥ / tadāmṛtatvamāpnoti jīvanneva na saṃśayaḥ

1.236.12

व्यापकत्वात्कथं याति को याति क्व स याति च । अनन्तत्वान्नदेशो ऽस्ति अमूर्तित्वाद्गतिः कुतः

vyāpakatvātkathaṃ yāti ko yāti kva sa yāti ca / anantatvānnadeśo 'sti amūrtitvādgatiḥ kutaḥ

1.236.13

अद्वयत्वान्न को ऽप्यस्ति बोधत्वाज्जडता कुतः । एकोद्दिष्टं यदन्यस्य मतिवाग्गतिसंस्थिति (म्)

advayatvānna ko 'pyasti bodhatvājjaḍatā kutaḥ / ekoddiṣṭaṃ yadanyasya mativāggatisaṃsthiti (m)

1.236.14

कथमाकाशकल्पस्य गतिरागतिसंस्थिति । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तं च मायया परिकल्पितम्

kathamākāśakalpasya gatirāgatisaṃsthiti / jāgratsvapnasuṣuptaṃ ca māyayā parikalpitam

1.236.15

वस्तु तैजसकं प्राज्ञे यत्तु पुण्यमखण्डकम् । यथा ते प्रियात्मा नः सर्वेषां च तथा प्रियः

vastu taijasakaṃ prājñe yattu puṇyamakhaṇḍakam / yathā te priyātmā naḥ sarveṣāṃ ca tathā priyaḥ

1.236.16

बोधमार्गे यथा चित्तं सर्वेषां च तथा मते । सर्वदा सर्वभूतानां सर्वस्य च महामुने

bodhamārge yathā cittaṃ sarveṣāṃ ca tathā mate / sarvadā sarvabhūtānāṃ sarvasya ca mahāmune

1.236.17

नाहमत्रात्मविज्ञानं तस्मात्पूर्णं निरन्तरम् । जाग्रत्स्वप्नं तथा वृत्तं सौषुप्तसुखमेव च

nāhamatrātmavijñānaṃ tasmātpūrṇaṃ nirantaram / jāgratsvapnaṃ tathā vṛttaṃ sauṣuptasukhameva ca

1.236.18

स्मरणं विस्मृतार्थस्य नास्ति चेत्कस्य जायते । सत्यमस्तु तथा वाणु अशरीरं परं तथा

smaraṇaṃ vismṛtārthasya nāsti cetkasya jāyate / satyamastu tathā vāṇu aśarīraṃ paraṃ tathā

1.236.19

नास्ति चेत्सुखदुः खानां सर्वेषां वेदनं कथम् । सदा सर्वत्र सर्वज्ञः सर्वस्य हृदये न येत्

nāsti cetsukhaduḥ khānāṃ sarveṣāṃ vedanaṃ katham / sadā sarvatra sarvajñaḥ sarvasya hṛdaye na yet

1.236.20

साक्षिभूतः समाश्रित्य को जानाति विचेष्टितम् । सत्य ज्ञानानन्त भिन्नं स्यान्नसत्यं ज्ञानतः पृथक्

sākṣibhūtaḥ samāśritya ko jānāti viceṣṭitam / satya jñānānanta bhinnaṃ syānnasatyaṃ jñānataḥ pṛthak

1.236.21

नानन्त्यात्पृथगानन्दं नाप्यमानन्दतः पृथक् । त्वमेव परमं ब्रह्म सत्यज्ञानादिलक्षणम्

nānantyātpṛthagānandaṃ nāpyamānandataḥ pṛthak / tvameva paramaṃ brahma satyajñānādilakṣaṇam

1.236.22

अहं ब्रह्म परं तत्त्वं ज्ञात्वा त्वखिलविद्भवेत् । यथैकमृन्मये ज्ञाते सर्वमेतच्चराचरम्

ahaṃ brahma paraṃ tattvaṃ jñātvā tvakhilavidbhavet / yathaikamṛnmaye jñāte sarvametaccarācaram

1.236.23

यथैकहेममणिना सर्वं हेममयं भवेत् । ज्ञानं तथैवमीशेन ज्ञानिनाप्यखिलं जगत्

yathaikahemamaṇinā sarvaṃ hemamayaṃ bhavet / jñānaṃ tathaivamīśena jñānināpyakhilaṃ jagat

1.236.24

यथान्धकारदोषेण रज्जुः सम्यङ्नदृश्यते । यथा संमोहदोषेण चात्मा सम्यङ्नदृश्यते

yathāndhakāradoṣeṇa rajjuḥ samyaṅnadṛśyate / yathā saṃmohadoṣeṇa cātmā samyaṅnadṛśyate

1.236.25

सर्पधारादिभिर्भेदरैन्यथा वस्तुकल्पनम् । व्योमादिना सरूपाद्यैरन्यथात्मा प्रकल्प्यते

sarpadhārādibhirbhedarainyathā vastukalpanam / vyomādinā sarūpādyairanyathātmā prakalpyate

1.236.26

प्रत्यक्षमपि यद्द्रव्यन्दुर्दर्शमिति भाषते । व्योमादिना सरूपाद्यैरन्यथा कल्पितैस्तथा

pratyakṣamapi yaddravyandurdarśamiti bhāṣate / vyomādinā sarūpādyairanyathā kalpitaistathā

1.236.27

तथा हि रज्जुरुरगः शुक्तिः कारजतं यथा । मृगतृष्णापथायाम्भस्तृप्तिं विष्णो तथा जगत्

tathā hi rajjururagaḥ śuktiḥ kārajataṃ yathā / mṛgatṛṣṇāpathāyāmbhastṛptiṃ viṣṇo tathā jagat

1.236.28

हाहिष्णोद्विजा कथि द्भोहमितिदृ । ग्रहनाशात्पुनर्ध्यायन्ब्राह्मण्यं मन्यते यथा

hāhiṣṇodvijā kathi dbhohamitidṛ / grahanāśātpunardhyāyanbrāhmaṇyaṃ manyate yathā

1.236.29

मायाविष्टस्तथा जीवो देहोहमिति मन्यते । मायानाशात्पुनः स्वीयरूपं ब्रह्मास्मि मन्यते

māyāviṣṭastathā jīvo dehohamiti manyate / māyānāśātpunaḥ svīyarūpaṃ brahmāsmi manyate

1.236.30

ग्रहनाशाद्यथा मान्यजनोक्रूरमवेक्षते । स्वरूपदर्शनाच्चायं माया नाशन्तया विना

grahanāśādyathā mānyajanokrūramavekṣate / svarūpadarśanāccāyaṃ māyā nāśantayā vinā

1.236.31

अनादित्वं समं द्वाभ्यां स्वरूपं तद्विलक्षणम् । एकः सत्यं तथा भागी विचारेण परं मृषा

anāditvaṃ samaṃ dvābhyāṃ svarūpaṃ tadvilakṣaṇam / ekaḥ satyaṃ tathā bhāgī vicāreṇa paraṃ mṛṣā

1.236.32

अजोपि हि सकृत्प्रेत्य संभवाम्यात्ममायया । मायेच्छया द्विधा स स्यात्पतिः पत्नी सुखं जगत्

ajopi hi sakṛtpretya saṃbhavāmyātmamāyayā / māyecchayā dvidhā sa syātpatiḥ patnī sukhaṃ jagat

1.236.33

अष्टाविंशतिभेदैस्तु त्रैगुण्यं विद्यते पृथक् । चतुरशीतिर्लक्ष्यन्ते नरनार्याकृतीनि च

aṣṭāviṃśatibhedaistu traiguṇyaṃ vidyate pṛthak / caturaśītirlakṣyante naranāryākṛtīni ca

1.236.34

एषुविश्वं प्रभवति खण्डजं मायया यथा । आदावन्ते च सन्त्येते नामरूपक्रियादयः

eṣuviśvaṃ prabhavati khaṇḍajaṃ māyayā yathā / ādāvante ca santyete nāmarūpakriyādayaḥ

1.236.35

सत्तावकल्पनं काले न सन्ति परमार्थतः । यथा रथादयः स्वप्ने सन्तो नैव च सत्यतः

sattāvakalpanaṃ kāle na santi paramārthataḥ / yathā rathādayaḥ svapne santo naiva ca satyataḥ

1.236.36

तथा जाग्रदवस्थायां भूतानि न तु सन्निधौ । द्वैरूप्यं मायया याति जाग्रत्स्वप्नपदज्ञ (क्ष) योः

tathā jāgradavasthāyāṃ bhūtāni na tu sannidhau / dvairūpyaṃ māyayā yāti jāgratsvapnapadajña (kṣa) yoḥ

1.236.37

एवमेतत्परं ब्रह्म स्वप्नजाग्रत्पदद्वये । सुषुप्तमचलं रूपमद्वयं पदमुच्यते

evametatparaṃ brahma svapnajāgratpadadvaye / suṣuptamacalaṃ rūpamadvayaṃ padamucyate

1.236.38

मायाविचारसिद्धैव विचारेण विलीयते । आपातरहिता सापि कल्पना कालवर्तिनी

māyāvicārasiddhaiva vicāreṇa vilīyate / āpātarahitā sāpi kalpanā kālavartinī

1.236.39

एवं तस्या (दात्या) त्मनादित्यं सिद्धमेकस्य सत्यजा । सतोस्तित्वं वसातित्वादस्तित्वासत्यतां ततः

evaṃ tasyā (dātyā) tmanādityaṃ siddhamekasya satyajā / satostitvaṃ vasātitvādastitvāsatyatāṃ tataḥ

1.236.40

ज्ञानं ततोप्यनन्तो नः पूर्णोन्तः शुकमात्मना । न नित्यभावाज्जातोहमकृत्वादमृतोस्म्यहम् । दीपवद्धृदये ज्योतिरहं ब्रह्मास्मि मुक्तये

jñānaṃ tatopyananto naḥ pūrṇontaḥ śukamātmanā / na nityabhāvājjātohamakṛtvādamṛtosmyaham / dīpavaddhṛdaye jyotirahaṃ brahmāsmi muktaye

1.236.41