आचारखण्ड — Adhyaya 34

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे सुदर्शनपूजाविधिर्नाम त्रयस्त्रिंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ३४ रुद्र उवाच । पुनर्देवार्चनं ब्रूहि हृषीकेश गदाधर । शृण्वतो नास्ति तृप्तिर्मे गदतस्तव पूजनम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe sudarśanapūjāvidhirnāma trayastriṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 34 rudra uvāca / punardevārcanaṃ brūhi hṛṣīkeśa gadādhara / śṛṇvato nāsti tṛptirme gadatastava pūjanam

1.34.1

हरिरुवाच । हयग्रीवस्य देवस्य पूजनं कथयामि ते । तच्छृणुष्व जगन्नाथो येन विष्णुः प्रतुष्यति

hariruvāca / hayagrīvasya devasya pūjanaṃ kathayāmi te / tacchṛṇuṣva jagannātho yena viṣṇuḥ pratuṣyati

1.34.2

मूलमन्त्रं महादेव हयग्रीवस्य वाचकम् । प्रवक्ष्यामि परं पुण्यं तदादौ शृणु शङ्कर

mūlamantraṃ mahādeva hayagrīvasya vācakam / pravakṣyāmi paraṃ puṇyaṃ tadādau śṛṇu śaṅkara

1.34.3

ॐ सैं क्षैं शिरसे नमः इति प्रणवसंयुतः । अयं नवाक्षरोमन्त्रः सर्वविद्याप्रदायकः

oṃ saiṃ kṣaiṃ śirase namaḥ iti praṇavasaṃyutaḥ / ayaṃ navākṣaromantraḥ sarvavidyāpradāyakaḥ

1.34.4

अस्याङ्गानि महादेव ताञ्छृणुष्व वृषध्वज । ॐ क्षां हृदयाय नमः । ॐ क्षीं शिरसे स्वाहाशिरः प्रोक्तं क्षूं वषट् तथा

asyāṅgāni mahādeva tāñchṛṇuṣva vṛṣadhvaja / oṃ kṣāṃ hṛdayāya namaḥ / oṃ kṣīṃ śirase svāhāśiraḥ proktaṃ kṣūṃ vaṣaṭ tathā

1.34.5

ॐ कारयुक्ता देवस्य शिखा ज्ञेया वृषध्वज । ॐ क्षैं कवचाय हुं वै कवचं परिकीर्तितम्

oṃ kārayuktā devasya śikhā jñeyā vṛṣadhvaja / oṃ kṣaiṃ kavacāya huṃ vai kavacaṃ parikīrtitam

1.34.6

ॐ क्षैं नेत्रत्रयाय वौषट् नेत्रं देवस्य कीर्तितम् । ॐ हः अस्त्राय फट् अस्त्रं देवस्य कीर्तितम्

oṃ kṣaiṃ netratrayāya vauṣaṭ netraṃ devasya kīrtitam / oṃ haḥ astrāya phaṭ astraṃ devasya kīrtitam

1.34.7

पूजाविधिं प्रवक्ष्यामि नन्मे निगदतः शृणु आदौ स्नात्वा तथाचम्य ततो यागगृहं व्रजेत्

pūjāvidhiṃ pravakṣyāmi nanme nigadataḥ śṛṇu ādau snātvā tathācamya tato yāgagṛhaṃ vrajet

1.34.8

ततः प्रविश्य विधिवत्कुर्याद्वं शोषणादिकम् । यं क्षैं रमिति बीजैश्च कठिनीकृत्य लमिति

tataḥ praviśya vidhivatkuryādvaṃ śoṣaṇādikam / yaṃ kṣaiṃ ramiti bījaiśca kaṭhinīkṛtya lamiti

1.34.9

अण्डमुत्पाद्य च ततः ॐ कारेणैव भेदयेत् । अण्डमध्ये हयग्रीवमात्मानं परिचिन्तयेत्

aṇḍamutpādya ca tataḥ oṃ kāreṇaiva bhedayet / aṇḍamadhye hayagrīvamātmānaṃ paricintayet

1.34.10

शङ्खकुन्देन्दुधवलं मृणालरजतप्रभम् । गोक्षीरसदृशं तद्वत्सूर्यकोटिसमग्रभम् । शङ्खं चक्रं गदां पद्मं धारयन्तं चतुर्भुजम्

śaṅkhakundendudhavalaṃ mṛṇālarajataprabham / gokṣīrasadṛśaṃ tadvatsūryakoṭisamagrabham / śaṅkhaṃ cakraṃ gadāṃ padmaṃ dhārayantaṃ caturbhujam

1.34.11

किरीटिनं कुण्डलिनं वनमालासमंन्वितम् । सुचक्रं सुकपोलं च षीताम्बरधरं विभुम्

kirīṭinaṃ kuṇḍalinaṃ vanamālāsamaṃnvitam / sucakraṃ sukapolaṃ ca ṣītāmbaradharaṃ vibhum

1.34.12

भावयित्वा महात्मानं सर्वदेवैः समन्वितम् । अङ्गमन्त्रैस्ततो न्यासं मूलमन्त्रेण वै तथा

bhāvayitvā mahātmānaṃ sarvadevaiḥ samanvitam / aṅgamantraistato nyāsaṃ mūlamantreṇa vai tathā

1.34.13

ततश्च दर्शयेन्मुद्रां शङ्खपद्मादिकां शुभाम् । ध्यायेद्ध्यात्वार्चयेद्विष्णुं मूलमन्त्रेण शङ्कर

tataśca darśayenmudrāṃ śaṅkhapadmādikāṃ śubhām / dhyāyeddhyātvārcayedviṣṇuṃ mūlamantreṇa śaṅkara

1.34.14

ततश्चावाहयेद्रुद्र देवता आसनस्य याः । ॐ हयग्रीवासनस्य आगच्छत च देवताः

tataścāvāhayedrudra devatā āsanasya yāḥ / oṃ hayagrīvāsanasya āgacchata ca devatāḥ

1.34.15

आवाह्य मण्डले तास्तु पूजयेत्स्वस्तिकादिके । द्वारे धातुर्विधातुश्च पूजा कार्या वृषध्वज

āvāhya maṇḍale tāstu pūjayetsvastikādike / dvāre dhāturvidhātuśca pūjā kāryā vṛṣadhvaja

1.34.16

समस्तपरिवाराय अच्युताय नम इति । अस्य मध्येर्ऽचनं कार्यं द्वारे गङ्गाञ्च पूजयेत्

samastaparivārāya acyutāya nama iti / asya madhyer'canaṃ kāryaṃ dvāre gaṅgāñca pūjayet

1.34.17

यमुनां च महादेवीं शङ्खपद्मनिधी तथा । गरुडं पूजयेदग्रे मध्ये शक्तिञ्च पूजयेत्

yamunāṃ ca mahādevīṃ śaṅkhapadmanidhī tathā / garuḍaṃ pūjayedagre madhye śaktiñca pūjayet

1.34.18

आधाराख्यां महादेव ततः कूर्मं समर्चयेत् । अनन्तं पृथिवीं पश्चाद्धर्मज्ञाने(नौ) ततो ऽचयेत्

ādhārākhyāṃ mahādeva tataḥ kūrmaṃ samarcayet / anantaṃ pṛthivīṃ paścāddharmajñāne(nau) tato 'cayet

1.34.19

वैराग्यमथ चैश्वर्यमाग्नेयादिषु पूजयेत् । अधर्माज्ञानावैराग्यानैश्रर्ग्यादींस्तु पूर्वतः

vairāgyamatha caiśvaryamāgneyādiṣu pūjayet / adharmājñānāvairāgyānaiśrargyādīṃstu pūrvataḥ

1.34.20

सत्त्वं रजस्तमश्चैव मध्यदेशे ऽथ पूजयेत् । कन्दं नालं च पद्मं च मध्ये चैव प्रपूजयेत्

sattvaṃ rajastamaścaiva madhyadeśe 'tha pūjayet / kandaṃ nālaṃ ca padmaṃ ca madhye caiva prapūjayet

1.34.21

अर्कसोमाग्निसंज्ञानां मण्डलानां हि पूजनम् । मध्यदेशे प्रकर्तव्यमिति रुद्र प्रकीर्तितम्

arkasomāgnisaṃjñānāṃ maṇḍalānāṃ hi pūjanam / madhyadeśe prakartavyamiti rudra prakīrtitam

1.34.22

विमलोत्कर्षिणी ज्ञाना क्रियायोगे वृषध्वज । प्रह्वी सत्या तथेशानानुग्रहौ शक्तयो ह्यमूः

vimalotkarṣiṇī jñānā kriyāyoge vṛṣadhvaja / prahvī satyā tatheśānānugrahau śaktayo hyamūḥ

1.34.23

पूर्वादिषु च पत्रेषु पूज्याश्च विमलादयः । अनुग्रहा कर्णिकायां पूज्या श्रेयो ऽर्थिभिर्नरैः

pūrvādiṣu ca patreṣu pūjyāśca vimalādayaḥ / anugrahā karṇikāyāṃ pūjyā śreyo 'rthibhirnaraiḥ

1.34.24

प्रणवाद्यैर्नमो ऽन्तैश्च चतुर्थ्यन्तैश्च नामभिः । मन्त्रैरेभिर्महादेव आसनं परिपूजयेत्

praṇavādyairnamo 'ntaiśca caturthyantaiśca nāmabhiḥ / mantrairebhirmahādeva āsanaṃ paripūjayet

1.34.25

स्नानगन्धप्रदानेन पुष्पधूपप्रदानतः । दीपनैवेद्यदानेन आसनस्यार्चनं शुभम्

snānagandhapradānena puṣpadhūpapradānataḥ / dīpanaivedyadānena āsanasyārcanaṃ śubham

1.34.26

कर्तव्यं विधिनानेन इति ते हर कीर्तितम् । ततश्चावाहयेद्देवं हयग्रीवं सुरेश्वरम्

kartavyaṃ vidhinānena iti te hara kīrtitam / tataścāvāhayeddevaṃ hayagrīvaṃ sureśvaram

1.34.27

वामनासापुटेनैव आगच्छन्तं विचिन्तयेत् । आगच्छतः प्रयोगेण मूलमन्त्रेण शङ्कर

vāmanāsāpuṭenaiva āgacchantaṃ vicintayet / āgacchataḥ prayogeṇa mūlamantreṇa śaṅkara

1.34.28

आवाहनं प्रकर्तव्यं देवदेवस्य शङ्खिनः । आवाह्यमण्डले तस्य न्यासं कुर्यादतन्द्रितः

āvāhanaṃ prakartavyaṃ devadevasya śaṅkhinaḥ / āvāhyamaṇḍale tasya nyāsaṃ kuryādatandritaḥ

1.34.29

न्यासं कृत्वा च तत्रस्थं चिन्तयेत्परमेश्वरम् । हयग्रीवं महादेवं सुरासुरनमस्कृतम्

nyāsaṃ kṛtvā ca tatrasthaṃ cintayetparameśvaram / hayagrīvaṃ mahādevaṃ surāsuranamaskṛtam

1.34.30

इन्द्रादिलोकपालैश्च संयुक्तं विष्णुमव्ययम् । द्यात्वा प्रदर्शयेन्मुद्राः शङ्खचक्रादिकाः शुभाः

indrādilokapālaiśca saṃyuktaṃ viṣṇumavyayam / dyātvā pradarśayenmudrāḥ śaṅkhacakrādikāḥ śubhāḥ

1.34.31

पाद्यार्घ्याचमनीयानि ततो दद्याच्च विष्णवे । स्नापयेच्च ततो देवं पद्मनाभमनामयम्

pādyārghyācamanīyāni tato dadyācca viṣṇave / snāpayecca tato devaṃ padmanābhamanāmayam

1.34.32

देवं संस्थाप्य विधिवद्वस्त्रं दद्याद्वृषध्वज । ततो ह्याचमनं दद्यादुपवीतं ततः शुभम्

devaṃ saṃsthāpya vidhivadvastraṃ dadyādvṛṣadhvaja / tato hyācamanaṃ dadyādupavītaṃ tataḥ śubham

1.34.33

ततश्च मण्डले रुद्र ध्यायेद्देवं परेश्वरम् । ध्यात्वा पाद्यादिकं भूयो दद्याद्देवाय शङ्कर

tataśca maṇḍale rudra dhyāyeddevaṃ pareśvaram / dhyātvā pādyādikaṃ bhūyo dadyāddevāya śaṅkara

1.34.34

दद्याद्भैरवदेवाय मूलमन्त्रेण शङ्कर । ॐ क्षां हृदयाय नमः अनेन हृदयं यजेत्

dadyādbhairavadevāya mūlamantreṇa śaṅkara / oṃ kṣāṃ hṛdayāya namaḥ anena hṛdayaṃ yajet

1.34.35

ॐ क्षीं शिरसे नमश्च शिरसः पूजनं भवेत् । ॐ क्षूं शिखायै नमश्च शिखामेतेन पूजयेत्

oṃ kṣīṃ śirase namaśca śirasaḥ pūjanaṃ bhavet / oṃ kṣūṃ śikhāyai namaśca śikhāmetena pūjayet

1.34.36

ॐ क्षैं कवचाय नमः कवचं परिपूजयेत् । ॐ क्षैं नेत्राय नमश्च नेत्रं चानेन पूजयेत्

oṃ kṣaiṃ kavacāya namaḥ kavacaṃ paripūjayet / oṃ kṣaiṃ netrāya namaśca netraṃ cānena pūjayet

1.34.37

ॐ क्षः अस्त्राय नम इति अस्त्रं चानेन पूजयेत् । हृदयं च शिरश्चैव शिखां च कवचं तथा

oṃ kṣaḥ astrāya nama iti astraṃ cānena pūjayet / hṛdayaṃ ca śiraścaiva śikhāṃ ca kavacaṃ tathā

1.34.38

पूर्वादिषु प्रदेशेषु ह्येतास्तु परिपूजयेत् । कोणेष्वस्त्रं यजेद्रुद्र नेत्रं मध्यै प्रपूजयेत्

pūrvādiṣu pradeśeṣu hyetāstu paripūjayet / koṇeṣvastraṃ yajedrudra netraṃ madhyai prapūjayet

1.34.39

पूजयेत्परमां देवीं लक्ष्मीं लक्ष्मीप्रदां शुभाम् । शङ्खं पद्मं तथा चक्रं गदां पूर्वादितोर्ऽचयेत्

pūjayetparamāṃ devīṃ lakṣmīṃ lakṣmīpradāṃ śubhām / śaṅkhaṃ padmaṃ tathā cakraṃ gadāṃ pūrvāditor'cayet

1.34.40

खड्गं च मुसलं पाशमङ्कुशं सशरं धनुः । पूजयेत्पूर्वतो रुद्र एभिर्मन्त्रैः स्वनामकैः

khaḍgaṃ ca musalaṃ pāśamaṅkuśaṃ saśaraṃ dhanuḥ / pūjayetpūrvato rudra ebhirmantraiḥ svanāmakaiḥ

1.34.41

श्रीवत्सं कौस्तुभं मालां तथा पीताम्बरं शुभम् । पूजयेत्पूर्वतो रुद्र शङ्खचक्रगदाधरम्

śrīvatsaṃ kaustubhaṃ mālāṃ tathā pītāmbaraṃ śubham / pūjayetpūrvato rudra śaṅkhacakragadādharam

1.34.42

ब्रह्माणं नारदं सिद्धं गुरुं परगुरुं तथा । गुरोश्च पादुके तद्वत्परमस्य गुरोस्तथा

brahmāṇaṃ nāradaṃ siddhaṃ guruṃ paraguruṃ tathā / gurośca pāduke tadvatparamasya gurostathā

1.34.43

इन्द्रं सवाहनं चाथ परिवारयुतं तथा । अग्निं यमं निरृतिं च वरुणं वायुमेव च

indraṃ savāhanaṃ cātha parivārayutaṃ tathā / agniṃ yamaṃ nirṛtiṃ ca varuṇaṃ vāyumeva ca

1.34.44

सोममीशानमेवं वै ब्रह्माणं परिपूजयेत् । पूर्वादिकोर्ध्वपर्यन्तं पूजयेद्वृषभध्वज

somamīśānamevaṃ vai brahmāṇaṃ paripūjayet / pūrvādikordhvaparyantaṃ pūjayedvṛṣabhadhvaja

1.34.45

वज्रं शक्तिं तथा दण्डं खङ्गं पाशं ध्वजं गदाम् । त्रिशूलं चक्रपद्मे च आयुधान्यथ पूजयेत्

vajraṃ śaktiṃ tathā daṇḍaṃ khaṅgaṃ pāśaṃ dhvajaṃ gadām / triśūlaṃ cakrapadme ca āyudhānyatha pūjayet

1.34.46

विष्वक्सेनं ततो देवमैशान्यां दिशि पूजयेत् । एभिर्मन्त्रैर्नमो ऽन्तैश्च प्रणवाद्यैर्वृषध्वज

viṣvaksenaṃ tato devamaiśānyāṃ diśi pūjayet / ebhirmantrairnamo 'ntaiśca praṇavādyairvṛṣadhvaja

1.34.47

पूजा कार्या महादेव ह्यनन्तस्य वृषध्वज । देवस्य मूलमन्त्रेण पूजा कार्या वृषध्वज

pūjā kāryā mahādeva hyanantasya vṛṣadhvaja / devasya mūlamantreṇa pūjā kāryā vṛṣadhvaja

1.34.48

गन्धं पुष्पं तथा धूपं दीपं नैवेद्यमेव च । प्रदक्षिणं नमस्कारं जप्यं तस्मै समर्पयेत्

gandhaṃ puṣpaṃ tathā dhūpaṃ dīpaṃ naivedyameva ca / pradakṣiṇaṃ namaskāraṃ japyaṃ tasmai samarpayet

1.34.49

स्तुवीत चान्या स्तुत्या प्रणवाद्यैर्वृषध्वज । ॐ नमो हयशिरसे विद्याध्यक्षाय वै नमः

stuvīta cānyā stutyā praṇavādyairvṛṣadhvaja / oṃ namo hayaśirase vidyādhyakṣāya vai namaḥ

1.34.50

नमो विद्यास्वरूपाय विद्यादात्रे नमोनमः । नमः शान्ताय देवाय त्रिगुणायात्मने नमः

namo vidyāsvarūpāya vidyādātre namonamaḥ / namaḥ śāntāya devāya triguṇāyātmane namaḥ

1.34.51

सुरासुरनिहन्त्रे च सर्वदुष्टविनाशिने । सर्वलोकाधिपतये ब्रह्मरूपाय वै नमः

surāsuranihantre ca sarvaduṣṭavināśine / sarvalokādhipataye brahmarūpāya vai namaḥ

1.34.52

नमश्चेश्वरवन्द्याय शङ्कचक्रधारय च । नम आद्याय दान्ताय सर्वसत्त्वहिताय च

namaśceśvaravandyāya śaṅkacakradhāraya ca / nama ādyāya dāntāya sarvasattvahitāya ca

1.34.53

त्रिगुणायागुणायैव ब्रह्मविष्णुस्वरूपिणे । कर्त्रे हर्त्रे सुरेशाय सर्वगाय नमोनमः

triguṇāyāguṇāyaiva brahmaviṣṇusvarūpiṇe / kartre hartre sureśāya sarvagāya namonamaḥ

1.34.54

इत्येवं संस्तवं कृत्वा देवदेवं विचिन्तयेत् । हृत्पद्मे विमले रुद्र शङ्खचक्रगदाधरम्

ityevaṃ saṃstavaṃ kṛtvā devadevaṃ vicintayet / hṛtpadme vimale rudra śaṅkhacakragadādharam

1.34.55

सूर्यकोटिप्रतीकाशं सर्वावयवसुन्दरम् । हयग्रीवोमहीशेशं परमात्मानमव्ययम्

sūryakoṭipratīkāśaṃ sarvāvayavasundaram / hayagrīvomahīśeśaṃ paramātmānamavyayam

1.34.56

इति ते कथिता पूजा हयग्रीवस्य शङ्कर । यः पठेत्परया भक्त्या स गच्छेत्परमं पदम्

iti te kathitā pūjā hayagrīvasya śaṅkara / yaḥ paṭhetparayā bhaktyā sa gacchetparamaṃ padam

1.34.57