आचारखण्ड — Adhyaya 4

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे विषयनिरूपणं नाम तृतीयो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ४ रुद्र उवाच । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव एतद् ब्रूहि जनार्दन

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe viṣayanirūpaṇaṃ nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 4 rudra uvāca / sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca / vaṃśānucaritaṃ caiva etad brūhi janārdana

1.4.1

हरिरुवाच । शृणु रुद्र प्रवक्ष्यामि सर्गादीन्पापनाशनाम् । सर्गस्थितिलयान्तां तां विष्णोः क्रीडां पुरातनीम्

hariruvāca / śṛṇu rudra pravakṣyāmi sargādīnpāpanāśanām / sargasthitilayāntāṃ tāṃ viṣṇoḥ krīḍāṃ purātanīm

1.4.2

नरनारायणो देवो वासुदेवो निरञ्जनः । परमात्मा परं ब्रह्म जगज्जनिलयादिकृत्

naranārāyaṇo devo vāsudevo nirañjanaḥ / paramātmā paraṃ brahma jagajjanilayādikṛt

1.4.3

तदेतत्सर्वमेवैतव्द्यक्ताव्यक्तस्वरूपवत् । तथा पुरुषरूपेण कालरूपेण च स्थितम्

tadetatsarvamevaitavdyaktāvyaktasvarūpavat / tathā puruṣarūpeṇa kālarūpeṇa ca sthitam

1.4.4

व्यक्तं विष्णुस्तथाव्यक्तं पुरुषः काल एव च । क्रीडतो बालकस्येव चेष्टास्तस्य निशामय

vyaktaṃ viṣṇustathāvyaktaṃ puruṣaḥ kāla eva ca / krīḍato bālakasyeva ceṣṭāstasya niśāmaya

1.4.5

अनादिनिधनो धाता त्वनन्तः पुरुषोत्तमः । तस्माद्भवति चाव्यक्तं तस्मादात्मापि जायते

anādinidhano dhātā tvanantaḥ puruṣottamaḥ / tasmādbhavati cāvyaktaṃ tasmādātmāpi jāyate

1.4.6

तस्माहुद्धिर्मनस्तस्मात्ततः खं पवन स्ततः । तस्मात्तेजस्ततस्त्वापस्ततो भूमिस्ततो ऽभवत्

tasmāhuddhirmanastasmāttataḥ khaṃ pavana stataḥ / tasmāttejastatastvāpastato bhūmistato 'bhavat

1.4.7

अण्डो हिरण्मयो रुद्र तस्यान्तः स्वयमेव हि । शरीरग्रहणं पूर्वं सृष्ट्यर्थं कुरुते प्रभुः

aṇḍo hiraṇmayo rudra tasyāntaḥ svayameva hi / śarīragrahaṇaṃ pūrvaṃ sṛṣṭyarthaṃ kurute prabhuḥ

1.4.8

ब्रह्मा चतुर्मुखो भूत्वा रजोमात्राधिकः सदा । शरीरग्रहणं कृत्वासृजदेतच्चराचरम्

brahmā caturmukho bhūtvā rajomātrādhikaḥ sadā / śarīragrahaṇaṃ kṛtvāsṛjadetaccarācaram

1.4.9

अण्डस्यान्तर्जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् । स्रष्टा सृजति चात्मानं विष्णुः पाल्यं च पाति च

aṇḍasyāntarjagatsarvaṃ sadevāsuramānuṣam / sraṣṭā sṛjati cātmānaṃ viṣṇuḥ pālyaṃ ca pāti ca

1.4.10

अपसंह्रियते चान्ते संहर्ता च स्वयं हर । ब्रह्मा भूत्वासृजद्विष्णुर्जगत्पाति हरिः स्वयम्

apasaṃhriyate cānte saṃhartā ca svayaṃ hara / brahmā bhūtvāsṛjadviṣṇurjagatpāti hariḥ svayam

1.4.11

रुद्ररूपी च कल्पान्ते जगत्संहरते ऽखिलम् । ब्रह्मा तु सृष्टिकाले ऽस्मिञ्जमध्यगतां महीम्

rudrarūpī ca kalpānte jagatsaṃharate 'khilam / brahmā tu sṛṣṭikāle 'smiñjamadhyagatāṃ mahīm

1.4.12

दंष्टूयोद्धरति ज्ञात्वा वारहीमास्थितस्तनूम् । देवादिसर्गान्वक्ष्ये ऽहं संक्षेपाच्छृणु शङ्कर !

daṃṣṭūyoddharati jñātvā vārahīmāsthitastanūm / devādisargānvakṣye 'haṃ saṃkṣepācchṛṇu śaṅkara !

1.4.13

(१)प्रथमो महतः सर्गो विरूपो ब्रह्मणस्तु सः । (२) नन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गो हि स स्मृतः

(1)prathamo mahataḥ sargo virūpo brahmaṇastu saḥ / (2) nanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūtasargo hi sa smṛtaḥ

1.4.14

(३)वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्गस्त्वैन्द्रियकः स्मृतः । इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः

(3)vaikārikastṛtīyastu sargastvaindriyakaḥ smṛtaḥ / ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ sambhūto buddhipūrvakaḥ

1.4.15

(४)मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः । (५)तिर्यक्स्रोतास्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यः स उच्यते

(4)mukhyasargaścaturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ / (5)tiryaksrotāstu yaḥ proktastiryagyonyaḥ sa ucyate

1.4.16

(६) तदूर्ध्वस्तोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः । (७) ततोर्ऽवाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मा नुषः

(6) tadūrdhvastotasāṃ ṣaṣṭho devasargastu sa smṛtaḥ / (7) tator'vāksrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mā nuṣaḥ

1.4.17

(८)अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसस्तु सः । पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः

(8)aṣṭamo 'nugrahaḥ sargaḥ sāttvikastāmasastu saḥ / pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtāstu trayaḥ smṛtāḥ

1.4.18

प्राकृतो वैकृतश्चापि (९) कौमारो नवमः स्मृतः । स्थावरान्ताः सुराद्यास्तु प्रजा रुद्र ! चतुर्विधाः

prākṛto vaikṛtaścāpi (9) kaumāro navamaḥ smṛtaḥ / sthāvarāntāḥ surādyāstu prajā rudra ! caturvidhāḥ

1.4.19

ब्रह्मणः कुर्वतः सृष्टिं जज्ञिरे मानसाः सुताः । ततो देवासुरपितॄन्मानुषांश्च चतुष्टयम्

brahmaṇaḥ kurvataḥ sṛṣṭiṃ jajñire mānasāḥ sutāḥ / tato devāsurapitṝnmānuṣāṃśca catuṣṭayam

1.4.20

सिसृक्षुरम्भांस्येतानि स्वमात्मानमयूयुजत् । व्यक्तात्मनस्तमोमात्रादुद्रिक्तास्तत्प्रजापतेः

sisṛkṣurambhāṃsyetāni svamātmānamayūyujat / vyaktātmanastamomātrādudriktāstatprajāpateḥ

1.4.21

सिसृक्षेर्जघनात्पूर्वमसुरा जज्ञिरे ततः । उत्ससर्ज ततस्तां तु तमोमात्रात्मिकां तनूम्

sisṛkṣerjaghanātpūrvamasurā jajñire tataḥ / utsasarja tatastāṃ tu tamomātrātmikāṃ tanūm

1.4.22

तमोमात्रा तनुस्त्यक्ता शङ्कराभूद्विभावरी । यक्षोपक्षांसि तद्देहे प्रीतिमापुस्ततः सुराः

tamomātrā tanustyaktā śaṅkarābhūdvibhāvarī / yakṣopakṣāṃsi taddehe prītimāpustataḥ surāḥ

1.4.23

सत्त्वोद्रिक्तास्तु मुखतः संभूता ब्रह्मणो हर ! । सत्त्वप्राया तनुस्तेन सन्त्यक्ता साप्यभूद्दिनम्

sattvodriktāstu mukhataḥ saṃbhūtā brahmaṇo hara ! / sattvaprāyā tanustena santyaktā sāpyabhūddinam

1.4.24

ततो हि बलिनो रात्रावसुरा देवता दिवा । सत्त्वमात्रां तनुं गृह्य पितरश्च ततो ऽभवन्

tato hi balino rātrāvasurā devatā divā / sattvamātrāṃ tanuṃ gṛhya pitaraśca tato 'bhavan

1.4.25

सा चोत्सृष्टाभवत्सन्ध्या दिननक्तान्तरस्थितिः । रजोमात्रां तनुं गृह्य मनुष्यास्त्वभवंस्ततः

sā cotsṛṣṭābhavatsandhyā dinanaktāntarasthitiḥ / rajomātrāṃ tanuṃ gṛhya manuṣyāstvabhavaṃstataḥ

1.4.26

सा त्यक्ता चाभवज्ज्योत्स्ना प्राक्सन्ध्या याभिधीयते । ज्योत्स्ना रात्र्यहनी सन्ध्या शरीराणि तु तस्य वै

sā tyaktā cābhavajjyotsnā prāksandhyā yābhidhīyate / jyotsnā rātryahanī sandhyā śarīrāṇi tu tasya vai

1.4.27

रजोमात्रां तनु गृह्य क्षुदभूत्कोप एव च । क्षुत्तृट्क्षामा अमृग्भक्षा राक्षसा रक्षणाच्च ये

rajomātrāṃ tanu gṛhya kṣudabhūtkopa eva ca / kṣuttṛṭkṣāmā amṛgbhakṣā rākṣasā rakṣaṇācca ye

1.4.28

यक्षाख्या जक्षणाज्ज्ञेयाः सर्पा वै केशसर्पणात् । जाताः कोपेन भूतास्ते गन्धर्वा जज्ञिरे ततः

yakṣākhyā jakṣaṇājjñeyāḥ sarpā vai keśasarpaṇāt / jātāḥ kopena bhūtāste gandharvā jajñire tataḥ

1.4.29

गायन्तो जज्ञिरे वाचं गन्धर्वाप्सरसश्च ये । स्वर्गं द्यौर्वक्षसश्चक्रे सुखतो ऽजाः स मुष्टवान्

gāyanto jajñire vācaṃ gandharvāpsarasaśca ye / svargaṃ dyaurvakṣasaścakre sukhato 'jāḥ sa muṣṭavān

1.4.30

सृष्टवानुदराद्राश्च पार्श्वाभ्यां च प्रजापतिः । पद्य्भां चैवान्त्यमातङ्गान्महिषोष्ट्राविकांस्तथा

sṛṣṭavānudarādrāśca pārśvābhyāṃ ca prajāpatiḥ / padybhāṃ caivāntyamātaṅgānmahiṣoṣṭrāvikāṃstathā

1.4.31

ओपध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे । गौरजः पुरुषो मेध्यो ह्यश्वाश्वतरगर्दभाः

opadhyaḥ phalamūlinyo romabhyastasya jajñire / gaurajaḥ puruṣo medhyo hyaśvāśvataragardabhāḥ

1.4.32

एतान् ग्राम्यान्पशून्प्राहुरारण्यांश्च निबोध मे । श्वापदं द्विखुरं हस्तिवानराः पक्षिपञ्चमाः

etān grāmyānpaśūnprāhurāraṇyāṃśca nibodha me / śvāpadaṃ dvikhuraṃ hastivānarāḥ pakṣipañcamāḥ

1.4.33

औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमाश्च सरीसृपाः । पूर्वादिभ्यो मुखेभ्यस्तु ऋग्वेदाद्याः प्रजज्ञिरे

audakāḥ paśavaḥ ṣaṣṭhāḥ saptamāśca sarīsṛpāḥ / pūrvādibhyo mukhebhyastu ṛgvedādyāḥ prajajñire

1.4.34

आस्याद्वै ब्राह्मणा जाता बाहुभ्यां क्षत्त्रियाः स्मृताः । ऊरुभ्यां तु विशः सृष्टाः शूद्रः पद्य्भाम जायत

āsyādvai brāhmaṇā jātā bāhubhyāṃ kṣattriyāḥ smṛtāḥ / ūrubhyāṃ tu viśaḥ sṛṣṭāḥ śūdraḥ padybhāma jāyata

1.4.35

ब्रह्मलोको ब्राह्मणानां शाक्रः क्षत्त्रियजन्मनाम् । मारुतं च विशां स्थानं गान्धर्वं शूद्रजन्मनाम्

brahmaloko brāhmaṇānāṃ śākraḥ kṣattriyajanmanām / mārutaṃ ca viśāṃ sthānaṃ gāndharvaṃ śūdrajanmanām

1.4.36

ब्रह्मचारिव्रतस्थानां ब्रह्मलोकः प्रजायते । प्राजापत्यं गृहस्थानां यथाविहितकारिणाम्

brahmacārivratasthānāṃ brahmalokaḥ prajāyate / prājāpatyaṃ gṛhasthānāṃ yathāvihitakāriṇām

1.4.37

स्थानं सप्तऋषीणां च तथैव वनवासिनाम् । यतीनामक्षयं स्थानं यदृच्छागामिनां सदा

sthānaṃ saptaṛṣīṇāṃ ca tathaiva vanavāsinām / yatīnāmakṣayaṃ sthānaṃ yadṛcchāgāmināṃ sadā

1.4.38