आचारखण्ड — Adhyaya 49

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे देवप्रतिष्ठादिनिरूपणं नामाष्टचत्वारिंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ४९ इति प्रतिष्ठाप्रकरणं समाप्तम् । ब्रह्मोवाच । सर्गादिकृद्धरिश्चैव पूज्यः स्वायम्भुवादिभिः । विप्राद्यैः स्वेन धर्मेण तद्धर्मं व्यास ! वै शृणु

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe devapratiṣṭhādinirūpaṇaṃ nāmāṣṭacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 49 iti pratiṣṭhāprakaraṇaṃ samāptam / brahmovāca / sargādikṛddhariścaiva pūjyaḥ svāyambhuvādibhiḥ / viprādyaiḥ svena dharmeṇa taddharmaṃ vyāsa ! vai śṛṇu

1.49.1

यजनं याजनं दानं ब्राह्मणस्य प्रतिग्रहः । अध्यापनं चाध्ययनं षट् कर्माणिद्विजोत्तमे

yajanaṃ yājanaṃ dānaṃ brāhmaṇasya pratigrahaḥ / adhyāpanaṃ cādhyayanaṃ ṣaṭ karmāṇidvijottame

1.49.2

दानमध्ययनं यज्ञो धर्मः क्षत्त्रियवैश्ययोः । दण्डस्तस्य कृषिर्वैश्यस्य शस्यते

dānamadhyayanaṃ yajño dharmaḥ kṣattriyavaiśyayoḥ / daṇḍastasya kṛṣirvaiśyasya śasyate

1.49.3

शुश्रूषैव द्विजातीनां शूद्राणां धर्मसाधनम् । कारुकर्म तथाऽजीवो पाकयज्ञो ऽपि धर्मतः

śuśrūṣaiva dvijātīnāṃ śūdrāṇāṃ dharmasādhanam / kārukarma tathā'jīvo pākayajño 'pi dharmataḥ

1.49.4

भिक्षाचर्याथ शुश्रूषा गुरोः स्वाध्याय एव च । सन्ध्याकर्माग्निकार्यञ्च धर्मो ऽयं ब्रह्मचारिणः

bhikṣācaryātha śuśrūṣā guroḥ svādhyāya eva ca / sandhyākarmāgnikāryañca dharmo 'yaṃ brahmacāriṇaḥ

1.49.5

सर्वेषामाश्रमाणां च द्वैविध्यं तु चतुर्विधम् । ब्रह्मचार्युपकुर्वाणो नैष्ठिको ब्रह्मतत्परः

sarveṣāmāśramāṇāṃ ca dvaividhyaṃ tu caturvidham / brahmacāryupakurvāṇo naiṣṭhiko brahmatatparaḥ

1.49.6

यो ऽधीत्य विधिवद्वेदान् गृहस्थाश्रममाव्रजेत् । उपकुर्वाणको ज्ञेयो नैष्ठिको मरणान्तिकः

yo 'dhītya vidhivadvedān gṛhasthāśramamāvrajet / upakurvāṇako jñeyo naiṣṭhiko maraṇāntikaḥ

1.49.7

अग्नयो ऽतिथिशुश्रूषा यज्ञो दानं सुरार्चनम् । गृहस्थस्य समासेन धर्मो ऽयं द्विजसत्तम !

agnayo 'tithiśuśrūṣā yajño dānaṃ surārcanam / gṛhasthasya samāsena dharmo 'yaṃ dvijasattama !

1.49.8

उदासीनः साधकश्च गृहस्थो द्विविधो भवेत् । कुटुम्बभरणे युक्तः साधको ऽसौ गृही भवेत्

udāsīnaḥ sādhakaśca gṛhastho dvividho bhavet / kuṭumbabharaṇe yuktaḥ sādhako 'sau gṛhī bhavet

1.49.9

ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य त्यक्त्वा भार्याधनादिकम् । एकाकी यस्तु विचरेदुदासीनः स मौक्षिकः

ṛṇāni trīṇyapākṛtya tyaktvā bhāryādhanādikam / ekākī yastu vicaredudāsīnaḥ sa maukṣikaḥ

1.49.10

भूमौ मूलफलाशित्वं स्वाध्यायस्तप एव च । संविभागो यथान्यायं धर्मो ऽयं वनवासिनः

bhūmau mūlaphalāśitvaṃ svādhyāyastapa eva ca / saṃvibhāgo yathānyāyaṃ dharmo 'yaṃ vanavāsinaḥ

1.49.11

तपस्तप्यति यो ऽरण्ये यजेद्देवाञ्जुहोति च । स्वाध्याये चैव निरतो वनस्थस्तापसोत्तमः

tapastapyati yo 'raṇye yajeddevāñjuhoti ca / svādhyāye caiva nirato vanasthastāpasottamaḥ

1.49.12

तपसा कर्शितो ऽत्यर्थं यस्तु ध्यानपरो भवेत् । सन्यासी स हि विज्ञेयो वानप्रस्थाश्रमे स्थितः

tapasā karśito 'tyarthaṃ yastu dhyānaparo bhavet / sanyāsī sa hi vijñeyo vānaprasthāśrame sthitaḥ

1.49.13

योगाभ्यासरतो नित्यमारुरुक्षुर्जितेन्द्रियः । ज्ञानाय वर्तते भुक्षुः प्रोच्यते पारमेष्ठिकः

yogābhyāsarato nityamārurukṣurjitendriyaḥ / jñānāya vartate bhukṣuḥ procyate pārameṣṭhikaḥ

1.49.14

यस्त्वात्मरतिरेव स्यान्नित्यतृप्तो महामुनिः । सम्यक् च दमसम्पन्नः स योगी भिक्षुरुच्यते

yastvātmaratireva syānnityatṛpto mahāmuniḥ / samyak ca damasampannaḥ sa yogī bhikṣurucyate

1.49.15

भैक्ष्यं श्रुतं च मौनित्वं तपो ध्यानं विशेषतः । सम्यक् च ज्ञानवैराग्यं धर्मो ऽयं भिक्षुके मतः

bhaikṣyaṃ śrutaṃ ca maunitvaṃ tapo dhyānaṃ viśeṣataḥ / samyak ca jñānavairāgyaṃ dharmo 'yaṃ bhikṣuke mataḥ

1.49.16

ज्ञानसन्यासिनः केचिद्वेदसन्यासिनो ऽपरे । कर्मसन्यासिनः केचित्त्रिविधः पारमेष्ठिकः

jñānasanyāsinaḥ kecidvedasanyāsino 'pare / karmasanyāsinaḥ kecittrividhaḥ pārameṣṭhikaḥ

1.49.17

योगी च त्रिविधो ज्ञेयो भौतिकः क्षत्त्र एवच । तृतीयो ऽन्त्याश्रमी प्रोक्तो योगमूर्तिंसमास्थितः

yogī ca trividho jñeyo bhautikaḥ kṣattra evaca / tṛtīyo 'ntyāśramī prokto yogamūrtiṃsamāsthitaḥ

1.49.18

प्रथमा भावना पूर्वे मोक्षे त्वक्ष(दुष्क) रभावना । तृतीये चान्तिमा प्रोक्ता भावना पारमेश्वरी

prathamā bhāvanā pūrve mokṣe tvakṣa(duṣka) rabhāvanā / tṛtīye cāntimā proktā bhāvanā pārameśvarī

1.49.19

धर्मात्संजायते मोक्षो ह्यर्थात्कामो ऽभिजायते । प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च द्विविधं कर्म वैदिकम्

dharmātsaṃjāyate mokṣo hyarthātkāmo 'bhijāyate / pravṛttiśca nivṛttiśca dvividhaṃ karma vaidikam

1.49.20

ज्ञानं पूर्वं निवृत्तं स्यात्प्रवृत्तं चाग्निदेवकृत् । क्षमा दमो दया दानमलोभा (भो) भ्यास एव च

jñānaṃ pūrvaṃ nivṛttaṃ syātpravṛttaṃ cāgnidevakṛt / kṣamā damo dayā dānamalobhā (bho) bhyāsa eva ca

1.49.21

आर्जवं चान्सूया च तीर्थानुसरणं तथा । सत्यं संतोष आस्तिक्यं तथा चेन्द्रियनिग्रहः

ārjavaṃ cānsūyā ca tīrthānusaraṇaṃ tathā / satyaṃ saṃtoṣa āstikyaṃ tathā cendriyanigrahaḥ

1.49.22

देवताभ्यर्चनं पूजा ब्राह्मणानां विशेषतः । अहिंसा प्रियवादित्वमपैशुन्यमरूक्षता

devatābhyarcanaṃ pūjā brāhmaṇānāṃ viśeṣataḥ / ahiṃsā priyavāditvamapaiśunyamarūkṣatā

1.49.23

एते आश्रमिका धर्माश्चतुर्वर्ण्यं बवीम्यतः । प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम्

ete āśramikā dharmāścaturvarṇyaṃ bavīmyataḥ / prājāpatyaṃ brāhmaṇānāṃ smṛtaṃ sthānaṃ kriyāvatām

1.49.24

स्थानमैन्द्रं क्षत्त्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम् । वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधरममनुवर्तताम्

sthānamaindraṃ kṣattriyāṇāṃ saṃgrāmeṣvapalāyinām / vaiśyānāṃ mārutaṃ sthānaṃ svadharamamanuvartatām

1.49.25

गान्धर्वं शूद्रजातीनां परिचारे च वर्तताम् । अष्टाशीतिसहस्राणामृषीणामूर्ध्वरेतसाम्

gāndharvaṃ śūdrajātīnāṃ paricāre ca vartatām / aṣṭāśītisahasrāṇāmṛṣīṇāmūrdhvaretasām

1.49.26

स्मृतं तेषां तु यत्स्थानं तदेव वन (गुरु) वासिनाम् । सप्तर्षीणां तु यत्स्थानं स्थानं तद्वै वनौकसाम्

smṛtaṃ teṣāṃ tu yatsthānaṃ tadeva vana (guru) vāsinām / saptarṣīṇāṃ tu yatsthānaṃ sthānaṃ tadvai vanaukasām

1.49.27

यतीनां यतचित्तानां न्यासिनामूर्ध्वरेतसाम् । आनन्दं ब्रह्म तत्स्थानं यस्मान्नावर्तते मुनिः

yatīnāṃ yatacittānāṃ nyāsināmūrdhvaretasām / ānandaṃ brahma tatsthānaṃ yasmānnāvartate muniḥ

1.49.28

योगिनाममृतस्थानं व्योमाख्यं परमाक्षरम् । आनन्दमैश्वरं यस्मान्मुक्तो नावर्तते नरः

yogināmamṛtasthānaṃ vyomākhyaṃ paramākṣaram / ānandamaiśvaraṃ yasmānmukto nāvartate naraḥ

1.49.29

मुक्तिरष्टाङ्गविज्ञानात्संक्षेपात्तद्वदे शृणु । यमाः पञ्च त्वहिंसाद्या अहिंसा प्राण्यहिंसनम्

muktiraṣṭāṅgavijñānātsaṃkṣepāttadvade śṛṇu / yamāḥ pañca tvahiṃsādyā ahiṃsā prāṇyahiṃsanam

1.49.30

सत्यं भूतहितं वाक्यमस्तेयं स्वाग्रहं परम् । अमैथुनं ब्रह्मचर्यं सर्वत्यागो ऽपरिग्रहः

satyaṃ bhūtahitaṃ vākyamasteyaṃ svāgrahaṃ param / amaithunaṃ brahmacaryaṃ sarvatyāgo 'parigrahaḥ

1.49.31

नियमाः पञ्च सत्याद्या बाह्ममाभ्यन्तरं द्विधा । शौचं तुष्टिश्च सन्तोषस्तपश्चोन्द्रियनिग्रहः

niyamāḥ pañca satyādyā bāhmamābhyantaraṃ dvidhā / śaucaṃ tuṣṭiśca santoṣastapaścondriyanigrahaḥ

1.49.32

स्वाध्यायः स्यान्मन्त्रजापः प्रणिधानं हरेर्यजिः । आसनं पद्मकाद्युक्तं प्राणायामो मरुज्जयः

svādhyāyaḥ syānmantrajāpaḥ praṇidhānaṃ hareryajiḥ / āsanaṃ padmakādyuktaṃ prāṇāyāmo marujjayaḥ

1.49.33

मन्त्रध्यान तो गर्भो विपरीतो ह्यगर्भकः । एवं द्विधा त्रिधाप्युक्तं पुरणात्पूरकः स च

mantradhyāna to garbho viparīto hyagarbhakaḥ / evaṃ dvidhā tridhāpyuktaṃ puraṇātpūrakaḥ sa ca

1.49.34

कुम्भको निश्चलत्वाच्च रेचनाद्रेचकस्त्रिधा । लघुर्द्वादशमात्रः स्याच्चतुर्विंशतिकः परः

kumbhako niścalatvācca recanādrecakastridhā / laghurdvādaśamātraḥ syāccaturviṃśatikaḥ paraḥ

1.49.35

षट्त्रिंशन्मात्रिकः श्रेष्ठः प्रत्याहारश्च रोधनम् । ब्रह्मात्मचिन्ता ध्यानं स्याद्धारणा मनसो धृतिः

ṣaṭtriṃśanmātrikaḥ śreṣṭhaḥ pratyāhāraśca rodhanam / brahmātmacintā dhyānaṃ syāddhāraṇā manaso dhṛtiḥ

1.49.36

अहं ब्रह्मेत्यवस्थानं समाधिर्ब्रह्मणः स्थितिः । अहमात्मा परं ब्रह्म सत्यं ज्ञानमनन्तकम्

ahaṃ brahmetyavasthānaṃ samādhirbrahmaṇaḥ sthitiḥ / ahamātmā paraṃ brahma satyaṃ jñānamanantakam

1.49.37

ब्रह्म विज्ञानमानन्दः स तत्त्वमसि केवलम् । अहं ब्रह्मास्म्यहं ब्रह्म अशरीरमानिन्द्रियम्

brahma vijñānamānandaḥ sa tattvamasi kevalam / ahaṃ brahmāsmyahaṃ brahma aśarīramānindriyam

1.49.38

अहंमनोबुद्धिमहदहङ्कारादिवर्जितम् । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादियुक्तज्योतिस्तदीयकम्

ahaṃmanobuddhimahadahaṅkārādivarjitam / jāgratsvapnasuṣuptyādiyuktajyotistadīyakam

1.49.39

नित्यं शुद्धं बुद्धमुक्तं सत्यमानन्दमद्वयम् । यो ऽसावादित्यपुरुषः सो ऽसावहमखण्डितम् । इति ध्यायन्विमुच्येत् ब्राह्मणो भवबन्धनात्

nityaṃ śuddhaṃ buddhamuktaṃ satyamānandamadvayam / yo 'sāvādityapuruṣaḥ so 'sāvahamakhaṇḍitam / iti dhyāyanvimucyet brāhmaṇo bhavabandhanāt

1.49.40