आचारखण्ड — Adhyaya 59

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे भुवनकोशनिरूपणं नामाष्टपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ५९ (अथ ज्योतिः शास्त्रम्) सूत उवाच । ज्योतिश्चक्रं भुवो मानमुक्त्वा प्रोवाच केशवः । चतुर्लक्षं ज्योतिषस्य सारं रुद्राय सर्वदः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe bhuvanakośanirūpaṇaṃ nāmāṣṭapañcāśattamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 59 (atha jyotiḥ śāstram) sūta uvāca / jyotiścakraṃ bhuvo mānamuktvā provāca keśavaḥ / caturlakṣaṃ jyotiṣasya sāraṃ rudrāya sarvadaḥ

1.59.1

हरिरुवाच । कृत्तिकास्त्वग्निदेवत्या रोहिण्यो ब्रह्मणः स्मृताः । इल्वलाः सोमदेवत्या रौद्रं चार्द्रमुदाहृतम्

hariruvāca / kṛttikāstvagnidevatyā rohiṇyo brahmaṇaḥ smṛtāḥ / ilvalāḥ somadevatyā raudraṃ cārdramudāhṛtam

1.59.2

पुनर्वसुस्तथादित्यस्तिष्यश्च गुरुदैवतः । अश्लेषाः सर्पदेवत्या मघाश्च पितृदेवताः

punarvasustathādityastiṣyaśca gurudaivataḥ / aśleṣāḥ sarpadevatyā maghāśca pitṛdevatāḥ

1.59.3

भाग्याश्च पूर्वफल्गुन्य अर्यमा च तथोत्तरः । सावित्रश्च तथा हस्ता चित्रा त्वष्टा प्रकीर्तितः

bhāgyāśca pūrvaphalgunya aryamā ca tathottaraḥ / sāvitraśca tathā hastā citrā tvaṣṭā prakīrtitaḥ

1.59.4

स्वाती च वायुदेवत्या नक्षत्रं परिकीर्तितम् । इन्द्राग्निदेवता प्रोक्ता विशाखा वृषभध्वज

svātī ca vāyudevatyā nakṣatraṃ parikīrtitam / indrāgnidevatā proktā viśākhā vṛṣabhadhvaja

1.59.5

मैत्रमृक्षमनूराधा ज्येष्ठा शाक्रं प्रकीर्तितम् । तथा निरृतिदेवत्यो मूलस्तज्ज्ञैरुदाहृतः

maitramṛkṣamanūrādhā jyeṣṭhā śākraṃ prakīrtitam / tathā nirṛtidevatyo mūlastajjñairudāhṛtaḥ

1.59.6

आप्यास्त्वाषाठपूर्वास्तु उत्तरा वैश्वदेवताः । ब्राह्मश्चैवाभिजित्प्रोक्तः श्रवणा वैष्णवः स्मृतः

āpyāstvāṣāṭhapūrvāstu uttarā vaiśvadevatāḥ / brāhmaścaivābhijitproktaḥ śravaṇā vaiṣṇavaḥ smṛtaḥ

1.59.7

वासवस्तु तथा ऋक्षं धनिष्ठा प्रोच्यते बुधैः । तथा शतभिषा प्रोक्तं नक्षत्रं वारुणं शिव

vāsavastu tathā ṛkṣaṃ dhaniṣṭhā procyate budhaiḥ / tathā śatabhiṣā proktaṃ nakṣatraṃ vāruṇaṃ śiva

1.59.8

आजं भाद्रपदा पूर्वा अहिर्ब्रुध्न्यस्तथोत्तरा । पौष्णं च रेवती ऋक्षमश्वयुक्चाश्वदैवतम्

ājaṃ bhādrapadā pūrvā ahirbrudhnyastathottarā / pauṣṇaṃ ca revatī ṛkṣamaśvayukcāśvadaivatam

1.59.9

भरण्यृक्षं तथा याम्यं प्रोक्तास्ते ऋक्षदेवताः । ब्रह्माणी संस्थिता पूर्वे प्रितपन्नवमीतिथौ

bharaṇyṛkṣaṃ tathā yāmyaṃ proktāste ṛkṣadevatāḥ / brahmāṇī saṃsthitā pūrve pritapannavamītithau

1.59.10

माहेश्वरी चोत्तरे च द्वितीया दशामीतिथौ । पञ्चम्यां च त्रयोदश्यां वाराही दक्षिणे स्थिता

māheśvarī cottare ca dvitīyā daśāmītithau / pañcamyāṃ ca trayodaśyāṃ vārāhī dakṣiṇe sthitā

1.59.11

षष्ठ्यां चैव चतुर्दश्यामिन्द्राणी पश्चिमे स्थिता । सप्तम्यां पौर्णमास्यां च चामुण्डा वायुगोचरे

ṣaṣṭhyāṃ caiva caturdaśyāmindrāṇī paścime sthitā / saptamyāṃ paurṇamāsyāṃ ca cāmuṇḍā vāyugocare

1.59.12

अष्टम्यमावास्ययोगे महालक्ष्मीशगोचरे । एकादश्यां तृतीयायामग्निकोणे तु वैष्णवी

aṣṭamyamāvāsyayoge mahālakṣmīśagocare / ekādaśyāṃ tṛtīyāyāmagnikoṇe tu vaiṣṇavī

1.59.13

द्वादश्यां च चतुर्थ्यां तु कौमारी नैरृते तथा । योगिनीसुंमुखेनैव गमनादि न कारयेत्

dvādaśyāṃ ca caturthyāṃ tu kaumārī nairṛte tathā / yoginīsuṃmukhenaiva gamanādi na kārayet

1.59.14

अश्विनीमैत्ररेवत्यो मृगमूलपुनर्वसु । पुष्या हस्ता तथा ज्येष्ठा प्रस्थाने श्रेष्ठमुच्यते

aśvinīmaitrarevatyo mṛgamūlapunarvasu / puṣyā hastā tathā jyeṣṭhā prasthāne śreṣṭhamucyate

1.59.15

हस्तादिपञ्चऋक्षाणि उत्तरात्रयमेव च । अश्विनी रोहिणी पुष्या धनिष्ठा च पुनर्वसू

hastādipañcaṛkṣāṇi uttarātrayameva ca / aśvinī rohiṇī puṣyā dhaniṣṭhā ca punarvasū

1.59.16

वस्त्रप्रावरणे श्रेष्ठो नक्षत्राणां गणः स्मृतः । कृत्तिका भरण्यश्लेषा मघा मूलविशाखयोः

vastraprāvaraṇe śreṣṭho nakṣatrāṇāṃ gaṇaḥ smṛtaḥ / kṛttikā bharaṇyaśleṣā maghā mūlaviśākhayoḥ

1.59.17

त्रीणि,पूर्वा तथा चैव अधोवक्राः प्रकीर्तिताः? । एषु वापीतडागादिकूपभूमितृणानि च

trīṇi,pūrvā tathā caiva adhovakrāḥ prakīrtitāḥ? / eṣu vāpītaḍāgādikūpabhūmitṛṇāni ca

1.59.18

देवागारस्य खननं निधानखननं तथा । गणितं ज्योतिषारम्भं खनिबिलप्रवेशनम्

devāgārasya khananaṃ nidhānakhananaṃ tathā / gaṇitaṃ jyotiṣārambhaṃ khanibilapraveśanam

1.59.19

कुर्यादधोगतान्येव अन्यानि च वृषध्वज । रेवती चाश्विनी चित्रा स्वाती हस्ता पुनर्वसू

kuryādadhogatānyeva anyāni ca vṛṣadhvaja / revatī cāśvinī citrā svātī hastā punarvasū

1.59.20

अनुराधा मृगो ज्येष्ठा एते पार्श्वमुखाः स्मृताः । गजोष्ट्राश्वबलीवर्ददमनं महिषस्य च

anurādhā mṛgo jyeṣṭhā ete pārśvamukhāḥ smṛtāḥ / gajoṣṭrāśvabalīvardadamanaṃ mahiṣasya ca

1.59.21

बीजानां वपनं कुर्याद्गमनागमनादिकम् । चक्रयन्त्ररथानां च नावादीनां प्रवाहणम्

bījānāṃ vapanaṃ kuryādgamanāgamanādikam / cakrayantrarathānāṃ ca nāvādīnāṃ pravāhaṇam

1.59.22

पार्श्वेषु यानि कर्माणि कुर्यादेतेषु तान्यपि । रोहिण्यार्द्रां तथा पुष्या धनिष्ठा चोत्तरात्रयम्

pārśveṣu yāni karmāṇi kuryādeteṣu tānyapi / rohiṇyārdrāṃ tathā puṣyā dhaniṣṭhā cottarātrayam

1.59.23

वारुणं श्रवणं चैव नव चोर्ध्वमुखाः स्मृताः । एषु राज्याभिषेकं च पट्टबन्धं च कारयेत्

vāruṇaṃ śravaṇaṃ caiva nava cordhvamukhāḥ smṛtāḥ / eṣu rājyābhiṣekaṃ ca paṭṭabandhaṃ ca kārayet

1.59.24

ऊर्ध्वमुख्यान्युच्छ्रितानि सर्वाण्येतेषु कारयेत् । चतुर्थो चाशुभा षष्ठी अष्टमी नवमी तथा

ūrdhvamukhyānyucchritāni sarvāṇyeteṣu kārayet / caturtho cāśubhā ṣaṣṭhī aṣṭamī navamī tathā

1.59.25

अमावास्या पूर्णिमा च तद्वादशी च चतुर्दशी । अशुक्ला प्रतिपच्छ्रेष्ठा द्वितीया चन्द्र सूनुना

amāvāsyā pūrṇimā ca tadvādaśī ca caturdaśī / aśuklā pratipacchreṣṭhā dvitīyā candra sūnunā

1.59.26

तृतीया भूमिपुत्रेण चतुर्थो च शनैश्चरे । गुरौ शुभा पञ्चमी स्यात्षष्टीमङ्गलशुक्रयोः

tṛtīyā bhūmiputreṇa caturtho ca śanaiścare / gurau śubhā pañcamī syātṣaṣṭīmaṅgalaśukrayoḥ

1.59.27

सप्तमी सोमपुत्रेण अष्टमी कुजभास्करौ । नवमी चन्द्रवा(सौ) रेण दशमी तु गुरौ शुभा

saptamī somaputreṇa aṣṭamī kujabhāskarau / navamī candravā(sau) reṇa daśamī tu gurau śubhā

1.59.28

एकादश्या गुरुशुक्रौ द्वादश्यां च पुनर्बुधः । त्रयोदशी शुक्रभौमौ शनौ श्रेष्ठा चतुर्दशी

ekādaśyā guruśukrau dvādaśyāṃ ca punarbudhaḥ / trayodaśī śukrabhaumau śanau śreṣṭhā caturdaśī

1.59.29

पौर्णमास्यप्यमावास्या श्रेष्ठा स्याच्च बृहस्पतौ । द्वादशीं दहते भानुः शशी चैकादशीं दहेत्

paurṇamāsyapyamāvāsyā śreṣṭhā syācca bṛhaspatau / dvādaśīṃ dahate bhānuḥ śaśī caikādaśīṃ dahet

1.59.30

कुजो दहेच्च दशामीं नवमीं च बुधो दहेत् । अष्टमीं दहते जीवः सप्तमीं भार्गवो दहेत्

kujo dahecca daśāmīṃ navamīṃ ca budho dahet / aṣṭamīṃ dahate jīvaḥ saptamīṃ bhārgavo dahet

1.59.31

सूर्यपुत्रो दहेत्षष्ठीं गमनाद्यासु नास्ति वै । प्रतिपन्नवमीष्वेव चतुर्दश्यष्टमीषु च

sūryaputro dahetṣaṣṭhīṃ gamanādyāsu nāsti vai / pratipannavamīṣveva caturdaśyaṣṭamīṣu ca

1.59.32

बुधवारेण प्रस्थानं दूरतः परिवर्जयेत् । मेषे कर्कटके षष्ठी कन्यायां मिथुने ऽष्टमी

budhavāreṇa prasthānaṃ dūrataḥ parivarjayet / meṣe karkaṭake ṣaṣṭhī kanyāyāṃ mithune 'ṣṭamī

1.59.33

वृषे कुम्भे चतुर्थो च द्वादशी मकरे तुले । दशमी वृश्चिके सिंहे धनुर्मोने चतुर्दशी

vṛṣe kumbhe caturtho ca dvādaśī makare tule / daśamī vṛścike siṃhe dhanurmone caturdaśī

1.59.34

एता दग्धा न गन्तव्यं पीडादिः किल मानवैः । विशाखात्रयमादित्ये पूर्वाषाढात्रये शशी

etā dagdhā na gantavyaṃ pīḍādiḥ kila mānavaiḥ / viśākhātrayamāditye pūrvāṣāḍhātraye śaśī

1.59.35

धनिष्ठात्रितयं भौमे बुधे वै रेवतीत्रयम् । रोहिण्यादित्रयं जीवे शुक्रे पुष्यात्रयं शिव

dhaniṣṭhātritayaṃ bhaume budhe vai revatītrayam / rohiṇyāditrayaṃ jīve śukre puṣyātrayaṃ śiva

1.59.36

शनिवारे वर्जयेच्च उत्तराफल्गुनीत्रयम् । एषु योगेषु चोत्पातमृत्युरोगादिकं भवेत्

śanivāre varjayecca uttarāphalgunītrayam / eṣu yogeṣu cotpātamṛtyurogādikaṃ bhavet

1.59.37

मूलेर्ऽकः श्रवणे चन्द्रः प्रोष्ठपद्युत्तरे कुजः । कृत्तिकासु बुधश्चैव गुरौ रुद्र पुनर्वसुः

mūler'kaḥ śravaṇe candraḥ proṣṭhapadyuttare kujaḥ / kṛttikāsu budhaścaiva gurau rudra punarvasuḥ

1.59.38

पूर्वफल्गुनी शुक्रे च स्वातिश्चैव शनैश्वरे । एतै चामृतयोगाः स्युः सर्वकार्यप्रसाधकाः

pūrvaphalgunī śukre ca svātiścaiva śanaiśvare / etai cāmṛtayogāḥ syuḥ sarvakāryaprasādhakāḥ

1.59.39

कालं प्रवध्यन्नि?शक्तिदा? नेष्टमन्द? । पर्वादिस्तु ज्ञेयः कालः कालविशारदैः

kālaṃ pravadhyanni?śaktidā? neṣṭamanda? / parvādistu jñeyaḥ kālaḥ kālaviśāradaiḥ

1.59.40

एकीकृत्याक्षरान्मात्रं नाम्नोः स्त्रीपुंसयोस्त्रिभिः । भागे द्विशेषे स्त्रीनाशः पुसः स्यादेकशून्ययोः

ekīkṛtyākṣarānmātraṃ nāmnoḥ strīpuṃsayostribhiḥ / bhāge dviśeṣe strīnāśaḥ pusaḥ syādekaśūnyayoḥ

1.59.41

विष्कम्भे घटिकाः पञ्च शूले सप्त प्रकीर्तिताः । षड्गण्डे चातिगण्डे च नव व्याघातवज्रयोः

viṣkambhe ghaṭikāḥ pañca śūle sapta prakīrtitāḥ / ṣaḍgaṇḍe cātigaṇḍe ca nava vyāghātavajrayoḥ

1.59.42

व्यतीपाते च परिघे वैधृते च दिनेदिने । एतै मृत्युयुता ह्येषु सर्वकर्माणि वर्जयेत्

vyatīpāte ca parighe vaidhṛte ca dinedine / etai mṛtyuyutā hyeṣu sarvakarmāṇi varjayet

1.59.43

हस्तेर्ऽकश्च गुरुः पुष्ये अनुराधा बुधे शुभा । रोहिणी च शनौ श्रेष्ठा सौमं सोमेन वै शुभम्

haster'kaśca guruḥ puṣye anurādhā budhe śubhā / rohiṇī ca śanau śreṣṭhā saumaṃ somena vai śubham

1.59.44

शुक्रे च रेवती श्रेष्ठा अश्विनी मङ्गले शुभा । एतेषु सिद्धियोगा वै सर्वदोषविनाशनाः

śukre ca revatī śreṣṭhā aśvinī maṅgale śubhā / eteṣu siddhiyogā vai sarvadoṣavināśanāḥ

1.59.45

भार्गवे भपरणी चैव सोमे चित्रा वृषध्वज ! । भौमे चै वोत्तराषाढा धनिष्ठा च बुधे हर !

bhārgave bhaparaṇī caiva some citrā vṛṣadhvaja ! / bhaume cai vottarāṣāḍhā dhaniṣṭhā ca budhe hara !

1.59.46

गरौ शतभिषा रुद्र ! शुक्रे वै रोहिणी तथा । शनौ च रेवती शम्भो ! विषयोगाः प्रकीर्तिताः

garau śatabhiṣā rudra ! śukre vai rohiṇī tathā / śanau ca revatī śambho ! viṣayogāḥ prakīrtitāḥ

1.59.47

पुष्यः पुनर्वसुश्चैव रेवती चित्रया सह । श्रवणं च धनिष्ठा च हस्ताश्वनीमृगास्तथा

puṣyaḥ punarvasuścaiva revatī citrayā saha / śravaṇaṃ ca dhaniṣṭhā ca hastāśvanīmṛgāstathā

1.59.48

कुर्याच्छतभिषायां च जातकर्मादि मानवः । विशाखा चोत्तरात्रीणि मघार्द्रा भरणी तथा । आश्लेषा कृत्तिका रुद्र ! प्रस्थाने मरणप्रदाः

kuryācchatabhiṣāyāṃ ca jātakarmādi mānavaḥ / viśākhā cottarātrīṇi maghārdrā bharaṇī tathā / āśleṣā kṛttikā rudra ! prasthāne maraṇapradāḥ

1.59.49