आचारखण्ड — Adhyaya 69

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे रत्नतद्विशेषवज्रपरीक्षणादिवर्णनं नामाष्टषष्टितमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ६९ सूत उवाच । द्विपेन्द्रजीमूतवराहशङ्खमत्स्याहिशुक्त्युद्भववेणुजानि । मुक्ताफलानि प्रथितानि लोके तेषां च शुक्त्युद्भवमेव भूरि

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe ratnatadviśeṣavajraparīkṣaṇādivarṇanaṃ nāmāṣṭaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 69 sūta uvāca / dvipendrajīmūtavarāhaśaṅkhamatsyāhiśuktyudbhavaveṇujāni / muktāphalāni prathitāni loke teṣāṃ ca śuktyudbhavameva bhūri

1.69.1

तत्रैव चैकस्य हि मूलमात्र निविश्यते रत्नपदस्य जातु । वेध्यं तु शुक्तयुद्भवमेव तेषां शेषाण्यवेध्यानि वदन्ति तज्ज्ञाः

tatraiva caikasya hi mūlamātra niviśyate ratnapadasya jātu / vedhyaṃ tu śuktayudbhavameva teṣāṃ śeṣāṇyavedhyāni vadanti tajjñāḥ

1.69.2

त्वक्सारनागेन्द्रतिमिप्रसूतं यच्छङ्खजं यच्च वरा हजातम् । प्रायो विमुक्तानि भवन्ति भासा शस्तानि माङ्गल्यतया तथापि

tvaksāranāgendratimiprasūtaṃ yacchaṅkhajaṃ yacca varā hajātam / prāyo vimuktāni bhavanti bhāsā śastāni māṅgalyatayā tathāpi

1.69.3

या मौक्तिकानामिह जातये ऽष्टौ प्रकीर्तिता रत्नविनिश्चयज्ञैः । कम्बूद्भवं तेष्वधमं प्रदिष्टमुत्पद्यते यच्च गजेन्द्रकुम्भात्

yā mauktikānāmiha jātaye 'ṣṭau prakīrtitā ratnaviniścayajñaiḥ / kambūdbhavaṃ teṣvadhamaṃ pradiṣṭamutpadyate yacca gajendrakumbhāt

1.69.4

स्वयोनिमद्यच्छवितुल्यवर्णं शाङ्खं बृहल्लोलफलप्रमाणम् । उत्पद्यते वारणकुम्भमध्यादापीतवर्णं प्रभया विहीनम्

svayonimadyacchavitulyavarṇaṃ śāṅkhaṃ bṛhallolaphalapramāṇam / utpadyate vāraṇakumbhamadhyādāpītavarṇaṃ prabhayā vihīnam

1.69.5

ये कम्बवः शार्ङ्गमुखावमर्शपीतस्य शङ्खप्रवरस्य गोत्रे । मतङ्गजाश्चापि विशुद्धवंश्यास्ते मौक्तिकानां प्रभवाः प्रदिष्टाः

ye kambavaḥ śārṅgamukhāvamarśapītasya śaṅkhapravarasya gotre / mataṅgajāścāpi viśuddhavaṃśyāste mauktikānāṃ prabhavāḥ pradiṣṭāḥ

1.69.6

उत्पद्यते मौक्तिकमेषु वृत्तमापीतवर्णं प्रभया विहीनम् । पाठीनपृष्ठस्य समानवर्णं मीनात्सुवृत्तं लघु चातिसूक्ष्मम्

utpadyate mauktikameṣu vṛttamāpītavarṇaṃ prabhayā vihīnam / pāṭhīnapṛṣṭhasya samānavarṇaṃ mīnātsuvṛttaṃ laghu cātisūkṣmam

1.69.7

उत्पद्यते वारिचराननेषु मत्स्याश्चे ते मध्यचराः पयोधेः । वराहदंष्ट्राप्रभवं प्रदिष्टं तस्यैव दंष्ट्राङ्कुरतुल्यवर्णम्

utpadyate vāricarānaneṣu matsyāśce te madhyacarāḥ payodheḥ / varāhadaṃṣṭrāprabhavaṃ pradiṣṭaṃ tasyaiva daṃṣṭrāṅkuratulyavarṇam

1.69.8

क्रचित्कथञ्चित्स भुवः प्रदेशे प्रजायते सूकरराड्विशिष्टः । वर्षोपलानां समवर्णशोभं त्वक्सारपर्वप्रभवं प्रदिष्टम्

kracitkathañcitsa bhuvaḥ pradeśe prajāyate sūkararāḍviśiṣṭaḥ / varṣopalānāṃ samavarṇaśobhaṃ tvaksāraparvaprabhavaṃ pradiṣṭam

1.69.9

ते वेणवो दिव्यजनोपभोग्ये स्थाने प्ररोहन्ति न सार्वजन्ये । भौजं गमं मीनविशुद्धवृत्तं संस्थानतो ऽत्युज्ज्वलवर्णशोभम्

te veṇavo divyajanopabhogye sthāne prarohanti na sārvajanye / bhaujaṃ gamaṃ mīnaviśuddhavṛttaṃ saṃsthānato 'tyujjvalavarṇaśobham

1.69.10

नितान्तधौतप्रविकल्पमाननिस्त्रिंशधारासमवर्णकान्ति । प्राप्यातिरत्नानि महाप्रभाणि राज्यं श्रियं वा महतीं दुरापाम्

nitāntadhautapravikalpamānanistriṃśadhārāsamavarṇakānti / prāpyātiratnāni mahāprabhāṇi rājyaṃ śriyaṃ vā mahatīṃ durāpām

1.69.11

तेजो ऽन्विताः पुण्यकृतो भवन्ति मुक्ताफलस्याहिशिरोभवस्य । जिज्ञासया रत्नधनं विधिज्ञैः शुभेमुहूर्ते प्रयतैः प्रयत्नात्

tejo 'nvitāḥ puṇyakṛto bhavanti muktāphalasyāhiśirobhavasya / jijñāsayā ratnadhanaṃ vidhijñaiḥ śubhemuhūrte prayataiḥ prayatnāt

1.69.12

रक्षाविधानं सुमहद्विधाय हर्म्योपरिष्ठं क्रियते यदा तत् । तदा महादुन्दुभिमन्द्रघोषैर्विद्युल्लताविस्फुरितान्तरालैः

rakṣāvidhānaṃ sumahadvidhāya harmyopariṣṭhaṃ kriyate yadā tat / tadā mahādundubhimandraghoṣairvidyullatāvisphuritāntarālaiḥ

1.69.13

पयोधराक्रान्तिविलम्बिनम्रैर्घनैर्नवैराव्रियते ऽन्तरिक्षम् । न तं भुजङ्गा न तु यातुधाना न व्याधयो नाप्युपसर्गदोषाः

payodharākrāntivilambinamrairghanairnavairāvriyate 'ntarikṣam / na taṃ bhujaṅgā na tu yātudhānā na vyādhayo nāpyupasargadoṣāḥ

1.69.14

हिंसन्ति यस्याहिशिरः समुत्थं मुक्ताफलं तिष्ठति कोशमध्ये । नाभ्येति मेघप्रभवं धरित्रीं विप्रद्गतं तद्विबुधा हरन्ति

hiṃsanti yasyāhiśiraḥ samutthaṃ muktāphalaṃ tiṣṭhati kośamadhye / nābhyeti meghaprabhavaṃ dharitrīṃ vipradgataṃ tadvibudhā haranti

1.69.15

अर्चिः प्रभानावृतदिग्विभागमादित्यवहुः खविभाव्यबिम्बम् । तेजस्तिरस्कृत्य हुताशनेन्दुनक्षत्रताराप्रभवं समग्रम्

arciḥ prabhānāvṛtadigvibhāgamādityavahuḥ khavibhāvyabimbam / tejastiraskṛtya hutāśanendunakṣatratārāprabhavaṃ samagram

1.69.16

दिवा यथा दीर्प्तिङ्करं तथैव तमो ऽवगाढास्वपि तन्निशासु । विचित्ररत्नद्युतिचारुतोया चतुः समुद्राभरणोपपन्ना

divā yathā dīrptiṅkaraṃ tathaiva tamo 'vagāḍhāsvapi tanniśāsu / vicitraratnadyuticārutoyā catuḥ samudrābharaṇopapannā

1.69.17

मूल्यं न वा स्यादिति निश्चयो मे कृत्स्ना मही तस्य मुवर्णपूर्णा । हीनो ऽपियस्तल्लभते कदाचिद्विपाकयोगान्महतः शुभस्य

mūlyaṃ na vā syāditi niścayo me kṛtsnā mahī tasya muvarṇapūrṇā / hīno 'piyastallabhate kadācidvipākayogānmahataḥ śubhasya

1.69.18

सापत्न्यहीनां स महीं समग्रां भुनक्ति तत्तिष्ठति यावदेव । न केवलं तच्छुभकृन्नृपस्य भाग्यैः प्रजानामपि तस्य जन्म

sāpatnyahīnāṃ sa mahīṃ samagrāṃ bhunakti tattiṣṭhati yāvadeva / na kevalaṃ tacchubhakṛnnṛpasya bhāgyaiḥ prajānāmapi tasya janma

1.69.19

तद्योजनानां परितः सहस्रं सर्वाननर्थान्विमुखी करोति । नक्षत्रमालेव दिवो विशीर्णा दन्तावलिस्तस्य महामुरस्य

tadyojanānāṃ paritaḥ sahasraṃ sarvānanarthānvimukhī karoti / nakṣatramāleva divo viśīrṇā dantāvalistasya mahāmurasya

1.69.20

विचित्रवर्णेषु विशुद्धवर्णा पयः सु पत्युः पयसां पपात । सम्पूर्णचन्द्रांशुकलापकान्तेर्माणिप्रवेकस्य महागुणस्य

vicitravarṇeṣu viśuddhavarṇā payaḥ su patyuḥ payasāṃ papāta / sampūrṇacandrāṃśukalāpakāntermāṇipravekasya mahāguṇasya

1.69.21

तच्छुक्तिमत्सु स्थितिमाप बीजमासन्पुराप्यन्यभवानि यानि । यस्मिन्प्रदेशे ऽम्बुनिधौ पपात सुचारुमुक्तामणिरत्नबीजम् । तस्मिन्पयस्तोयधरावकीर्णं शुक्तौ स्थितं मौक्तिकतामवाप

tacchuktimatsu sthitimāpa bījamāsanpurāpyanyabhavāni yāni / yasminpradeśe 'mbunidhau papāta sucārumuktāmaṇiratnabījam / tasminpayastoyadharāvakīrṇaṃ śuktau sthitaṃ mauktikatāmavāpa

1.69.22

सैंहलिकपारलौकिकसौराष्ट्रिकताम्रपर्णपारशवाः । कौवेरपाण्ड्यहाटकहेमकमित्याकरास्त्वष्टौ

saiṃhalikapāralaukikasaurāṣṭrikatāmraparṇapāraśavāḥ / kauverapāṇḍyahāṭakahemakamityākarāstvaṣṭau

1.69.23

शुक्त्युद्भवं नातिनिकृष्टवर्णं प्रमाणसंस्थानगुणप्रभाभिः । उत्पद्यते वर्धनपारसीकपाताललोकान्तरसिंहलेषु

śuktyudbhavaṃ nātinikṛṣṭavarṇaṃ pramāṇasaṃsthānaguṇaprabhābhiḥ / utpadyate vardhanapārasīkapātālalokāntarasiṃhaleṣu

1.69.24

चिन्त्या न तस्याकरजा विशेषा रूपे प्रमाणे च यतेत विद्वान् । न च व्यवस्थास्ति गुणागुणेषु सर्वत्र सर्वाकृतयो भवन्ति

cintyā na tasyākarajā viśeṣā rūpe pramāṇe ca yateta vidvān / na ca vyavasthāsti guṇāguṇeṣu sarvatra sarvākṛtayo bhavanti

1.69.25

एतस्य शुक्तिप्रभस्य मुक्ताफलस्य चान्येन समुन्मितस्य । मूल्यं सहस्राणि तु रूपकाणां त्रिभिः शतैरप्याधिकानि पञ्च

etasya śuktiprabhasya muktāphalasya cānyena samunmitasya / mūlyaṃ sahasrāṇi tu rūpakāṇāṃ tribhiḥ śatairapyādhikāni pañca

1.69.26

यन्माषकार्धेन ततो विहीनं तत्पञ्चभागद्वयहीनमूल्यम् । यन्माषकांस्त्रीन्बिभृयात्सहस्रे द्वे तस्य मूल्यं परमं प्रदिष्टम्

yanmāṣakārdhena tato vihīnaṃ tatpañcabhāgadvayahīnamūlyam / yanmāṣakāṃstrīnbibhṛyātsahasre dve tasya mūlyaṃ paramaṃ pradiṣṭam

1.69.27

अर्धाधिकौ द्वौ वहतो ऽस्य मूल्यं त्रिभिः शतैरप्यधिकं सहस्रम् । द्विमाष कोन्मानितगौरवस्य शतानि चाष्टौ कथितानि मूल्यम्

ardhādhikau dvau vahato 'sya mūlyaṃ tribhiḥ śatairapyadhikaṃ sahasram / dvimāṣa konmānitagauravasya śatāni cāṣṭau kathitāni mūlyam

1.69.28

अर्धाधिकं माषकमुन्मितस्य समं च विंशत्रितयं शतानाम् । गुञ्जाश्च षड् धारयतः शते द्वे मूल्यं परं तस्य वदन्ति तज्ज्ञाः । अध्यर्धमुन्मान(प) कृतं शतं स्यान्मूल्यं गुणैस्तस्य समन्वितस्य

ardhādhikaṃ māṣakamunmitasya samaṃ ca viṃśatritayaṃ śatānām / guñjāśca ṣaḍ dhārayataḥ śate dve mūlyaṃ paraṃ tasya vadanti tajjñāḥ / adhyardhamunmāna(pa) kṛtaṃ śataṃ syānmūlyaṃ guṇaistasya samanvitasya

1.69.29

यदि षोडशभिर्भवेदनूनन्धरणं तत्प्रवदन्ति दार्विकाख्यम् । अधिकं दशभिः शतं च मूल्यं समवाप्नोत्यपि बालिशस्य हस्तात्

yadi ṣoḍaśabhirbhavedanūnandharaṇaṃ tatpravadanti dārvikākhyam / adhikaṃ daśabhiḥ śataṃ ca mūlyaṃ samavāpnotyapi bāliśasya hastāt

1.69.30

द्विगुणैर्दशभिर्भवेदनूनं धरणं तद्भवकं वदन्ति तज्ज्ञाः । नवसप्ततिमाप्नुयात्स्वमूल्यं यदि न स्याद्गुणसम्पदा विहीनम्

dviguṇairdaśabhirbhavedanūnaṃ dharaṇaṃ tadbhavakaṃ vadanti tajjñāḥ / navasaptatimāpnuyātsvamūlyaṃ yadi na syādguṇasampadā vihīnam

1.69.31

त्रिंशता धरणं पूर्णं शिक्यं तस्येति कीर्त्यते । चत्वारिंशद्भवेत्तस्याः परं मूल्यं विनिश्चयः

triṃśatā dharaṇaṃ pūrṇaṃ śikyaṃ tasyeti kīrtyate / catvāriṃśadbhavettasyāḥ paraṃ mūlyaṃ viniścayaḥ

1.69.32

चत्वारिंशद्र भवेत्तस्यास्त्रिंशन्मूल्यं लभेत् सा । पञ्चाशत्तु भवेत्सोमस्तस्य मूल्यं तु विंशतिः

catvāriṃśadra bhavettasyāstriṃśanmūlyaṃ labhet sā / pañcāśattu bhavetsomastasya mūlyaṃ tu viṃśatiḥ

1.69.33

षष्टिर्निकरशीर्षं स्यात्तस्या मूल्यं चतुर्दश । अशीतिर्नवतिश्चैव कूप्येति परिकीर्तिता । एकादश स्यान्नव च तयोर्मूल्यमनुक्रमात्

ṣaṣṭirnikaraśīrṣaṃ syāttasyā mūlyaṃ caturdaśa / aśītirnavatiścaiva kūpyeti parikīrtitā / ekādaśa syānnava ca tayormūlyamanukramāt

1.69.34

आदाय तत्सकलमेव ततो ऽन्नभाण्डं जम्बीरजातरसयोजनया विपक्रम् । घृष्टं ततो मृदुतनूकृतपिण्डमूलैः कुर्याद्यथेष्टमनु मौक्तिकमाशु विद्धम्

ādāya tatsakalameva tato 'nnabhāṇḍaṃ jambīrajātarasayojanayā vipakram / ghṛṣṭaṃ tato mṛdutanūkṛtapiṇḍamūlaiḥ kuryādyatheṣṭamanu mauktikamāśu viddham

1.69.35

मृल्लिप्तमत्स्यपुटमध्यगतं तु कृत्वा पश्चात्पचेत्तनु ततश्च बिडालपुट्या । दुग्धे ततः पयसि तं विपचेत्सुधायां पक्रं ततो ऽपि पयसा शुचिचिक्रणेन

mṛlliptamatsyapuṭamadhyagataṃ tu kṛtvā paścātpacettanu tataśca biḍālapuṭyā / dugdhe tataḥ payasi taṃ vipacetsudhāyāṃ pakraṃ tato 'pi payasā śucicikraṇena

1.69.36

शुद्धं ततो विमलवस्त्रनिघर्षणेन स्यान्मौक्तिकं विपुलसद्गुणकान्तियुक्तम् । व्याडिर्जगाद जगतां हि महाप्रभावः सिद्धो विदग्धहिततत्परया दयालुः

śuddhaṃ tato vimalavastranigharṣaṇena syānmauktikaṃ vipulasadguṇakāntiyuktam / vyāḍirjagāda jagatāṃ hi mahāprabhāvaḥ siddho vidagdhahitatatparayā dayāluḥ

1.69.37

श्वेतकाचसमं तारं हेमांशशतयोजितम् । रसमध्ये प्रधार्येत मौक्तिकं देहभूषणम्

śvetakācasamaṃ tāraṃ hemāṃśaśatayojitam / rasamadhye pradhāryeta mauktikaṃ dehabhūṣaṇam

1.69.38

एवं हि सिंहले देशे कुर्वन्ति कुशला जनाः । यस्मिन्कृत्रैमसन्देहः क्रचिद्भवति मौक्तिके

evaṃ hi siṃhale deśe kurvanti kuśalā janāḥ / yasminkṛtraimasandehaḥ kracidbhavati mauktike

1.69.39

उष्णे सलवणे स्नेहे निशां तद्वासयेज्जले । व्रीहिभिर्मर्दनीयं वा शुष्कवस्त्रोपवेष्टितम्

uṣṇe salavaṇe snehe niśāṃ tadvāsayejjale / vrīhibhirmardanīyaṃ vā śuṣkavastropaveṣṭitam

1.69.40

यत्तु नायाति वैवर्ण्यं विज्ञेयं तदकृत्रिमम् । सितं प्रमाणवत्स्निग्धं गुरु स्वच्छं सुनिर्मलम्

yattu nāyāti vaivarṇyaṃ vijñeyaṃ tadakṛtrimam / sitaṃ pramāṇavatsnigdhaṃ guru svacchaṃ sunirmalam

1.69.41

तेजो ऽधिकं सुवृत्तं च मौक्तिकं गुणवत्स्मृतम्

tejo 'dhikaṃ suvṛttaṃ ca mauktikaṃ guṇavatsmṛtam

1.69.42

प्रमाणवद्गौरवरश्मियुक्तं सितं सुवृत्तं समसूक्ष्मवेधम् । अक्रेतुरप्यावहति प्रमोदं यन्मौक्तिकं तद्गुणवत्प्रदिष्टम्

pramāṇavadgauravaraśmiyuktaṃ sitaṃ suvṛttaṃ samasūkṣmavedham / akreturapyāvahati pramodaṃ yanmauktikaṃ tadguṇavatpradiṣṭam

1.69.43

एवं समस्तेन गुणोदयेन यन्मौक्तिकं योगमुपागतं स्यात् । न तस्य भर्तारमनर्थजात एको ऽपि कश्चित् समुपैति दोषः

evaṃ samastena guṇodayena yanmauktikaṃ yogamupāgataṃ syāt / na tasya bhartāramanarthajāta eko 'pi kaścit samupaiti doṣaḥ

1.69.44