आचारखण्ड — Adhyaya 73

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे इन्द्रनीलपरीक्षणं नाम द्विसप्ततितमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ७३ सूत उवाच । वैदूर्यपुष्परागाणां कर्केते भीष्मके वदे । परीक्षां ब्रह्मणा प्रोक्तां व्यासेन कथितां द्विजा

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe indranīlaparīkṣaṇaṃ nāma dvisaptatitamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 73 sūta uvāca / vaidūryapuṣparāgāṇāṃ karkete bhīṣmake vade / parīkṣāṃ brahmaṇā proktāṃ vyāsena kathitāṃ dvijā

1.73.1

कल्पान्तकालक्षुबिताम्बुराशेर्निर्ह्रादकल्पाद्दितिजस्य नादात् । वैदूर्यमुत्पन्नमनेकवर्णं शोभाभिरामद्युतिवर्णबीजम्

kalpāntakālakṣubitāmburāśernirhrādakalpādditijasya nādāt / vaidūryamutpannamanekavarṇaṃ śobhābhirāmadyutivarṇabījam

1.73.2

अविदूरे विदूरस्य गिरेरुत्तुङ्गरोधसः । कामभूतिकसीमानमनु तस्याकरोभवत्

avidūre vidūrasya gireruttuṅgarodhasaḥ / kāmabhūtikasīmānamanu tasyākarobhavat

1.73.3

तस्य नादसमुत्थत्वादाकरः सुमहागुणः । अभूदुत्तरीतो लोके लोकत्रयविभूषणः

tasya nādasamutthatvādākaraḥ sumahāguṇaḥ / abhūduttarīto loke lokatrayavibhūṣaṇaḥ

1.73.4

तस्यैव दानवपतेर्निनदानुरूपाः प्रवृट्पयोदवरदर्शित चारुरूपाः । वैदूर्यरत्नमणयो विविधावभासस्तस्मात्स्फुलिङ्गनिवहा इव संबभूवुः

tasyaiva dānavapaterninadānurūpāḥ pravṛṭpayodavaradarśita cārurūpāḥ / vaidūryaratnamaṇayo vividhāvabhāsastasmātsphuliṅganivahā iva saṃbabhūvuḥ

1.73.5

पद्मरागमुपादाय मणिवर्णा हि ये क्षितौ । सर्वांस्तान्वर्णशोभाभिर्वैदूर्यमनुगच्छति

padmarāgamupādāya maṇivarṇā hi ye kṣitau / sarvāṃstānvarṇaśobhābhirvaidūryamanugacchati

1.73.6

तेषां प्रधानं शिखिकण्ठनीलं यद्वा भवेद्वेणुदलप्रकाशम् । चाषाग्रपक्षप्रतिमश्रियो ये न ते प्रशस्ता मणिशास्त्रविद्भिः

teṣāṃ pradhānaṃ śikhikaṇṭhanīlaṃ yadvā bhavedveṇudalaprakāśam / cāṣāgrapakṣapratimaśriyo ye na te praśastā maṇiśāstravidbhiḥ

1.73.7

गुणवान्वैदूर्यमणिर्योजयति स्वामिनं परंभा (भो) ग्यैः । दोषैर्युक्तो दोषैस्तस्माद्यत्नात्परीक्षेत

guṇavānvaidūryamaṇiryojayati svāminaṃ paraṃbhā (bho) gyaiḥ / doṣairyukto doṣaistasmādyatnātparīkṣeta

1.73.8

गिरिकाचशिशुपालौ काच स्फटिकाश्च धूमनिर्भिन्नाः । वैदूर्यमणेरेते विजातयः सन्निभाः सन्ति

girikācaśiśupālau kāca sphaṭikāśca dhūmanirbhinnāḥ / vaidūryamaṇerete vijātayaḥ sannibhāḥ santi

1.73.9

लिख्याभावात्काचं लघुभावाच्छैसुपालकं विद्यात् । गिरिकाचसदीप्तित्वात्स्फटिकं वर्णोज्ज्वलत्वेन

likhyābhāvātkācaṃ laghubhāvācchaisupālakaṃ vidyāt / girikācasadīptitvātsphaṭikaṃ varṇojjvalatvena

1.73.10

यदिन्द्रनीलस्य महागुणस्य सुवर्णसंख्याकलितस्य मूल्यम् । तदेव वैदूर्यमणेः प्रदिष्टं पलद्वयोन्मापि तगौरवस्य

yadindranīlasya mahāguṇasya suvarṇasaṃkhyākalitasya mūlyam / tadeva vaidūryamaṇeḥ pradiṣṭaṃ paladvayonmāpi tagauravasya

1.73.11

जात्यस्य सर्वे ऽपि मणेस्तु यादृग्विजातयः सन्ति समानवर्णाः । तथापि नानाकरणानुमेयभेदप्रकारः परमः प्रदिष्टः

jātyasya sarve 'pi maṇestu yādṛgvijātayaḥ santi samānavarṇāḥ / tathāpi nānākaraṇānumeyabhedaprakāraḥ paramaḥ pradiṣṭaḥ

1.73.12

सुखोपलक्ष्यश्च सदा विचार्यो ह्ययं प्रभेदो विदुषा नरेण । स्नेहप्रभेदो लघुता मृदुत्वं विजातिलिङ्गं खलु सार्वजन्यम्

sukhopalakṣyaśca sadā vicāryo hyayaṃ prabhedo viduṣā nareṇa / snehaprabhedo laghutā mṛdutvaṃ vijātiliṅgaṃ khalu sārvajanyam

1.73.13

कुशलाकुशलैः प्रपूर्यमाणाः प्रतिबद्धाः प्रतिसत्क्रियाप्रयोगैः । गुणदोषसमुद्भवं लभन्ते मणयोर्ऽथोन्तरमूल्यमेव भिन्नाः

kuśalākuśalaiḥ prapūryamāṇāḥ pratibaddhāḥ pratisatkriyāprayogaiḥ / guṇadoṣasamudbhavaṃ labhante maṇayor'thontaramūlyameva bhinnāḥ

1.73.14

क्रमशः समतीतवर्तमानाः प्रतिबद्धा मणिबन्धकेन यत्नात् । यदि नाम भवन्ति दोषहीना मणयः षड्गुणमाप्नुवन्ति मूल्यम्

kramaśaḥ samatītavartamānāḥ pratibaddhā maṇibandhakena yatnāt / yadi nāma bhavanti doṣahīnā maṇayaḥ ṣaḍguṇamāpnuvanti mūlyam

1.73.15

आकरान्समतीतानामुदधेस्तीरसन्निधौ । मूल्यमेतन्मणीनां तु न सर्वत्र महीतले

ākarānsamatītānāmudadhestīrasannidhau / mūlyametanmaṇīnāṃ tu na sarvatra mahītale

1.73.16

सुवर्णो मनुना यस्तु प्रोक्तः षोडशमाषकः । तस्य सप्ततिमो भागः संज्ञारूपं करिष्यति

suvarṇo manunā yastu proktaḥ ṣoḍaśamāṣakaḥ / tasya saptatimo bhāgaḥ saṃjñārūpaṃ kariṣyati

1.73.17

शाणश्चतुर्माषमानो माषकः पञ्चकृष्णलः । पलस्य दशमो भागो धरणः परिकीर्तितः

śāṇaścaturmāṣamāno māṣakaḥ pañcakṛṣṇalaḥ / palasya daśamo bhāgo dharaṇaḥ parikīrtitaḥ

1.73.18

इत्थं मणिविधिः प्रोक्तो रत्नानां मूल्यनिश्चये

itthaṃ maṇividhiḥ prokto ratnānāṃ mūlyaniścaye

1.73.19