आचारखण्ड — Adhyaya 88

इति श्रागारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे मनुतद्वंशनिरूपणं नाम स्पताशीतितमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ८८ सूत उवाच । हरिर्मन्वन्तराण्याह ब्रह्मादिभ्यो हराय च । मार्कण्डेयः पितृस्तो त्रं क्रौञ्चुकिं प्राह तच्छृणु

iti śrāgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe manutadvaṃśanirūpaṇaṃ nāma spatāśītitamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 88 sūta uvāca / harirmanvantarāṇyāha brahmādibhyo harāya ca / mārkaṇḍeyaḥ pitṛsto traṃ krauñcukiṃ prāha tacchṛṇu

1.88.1

मार्कण्डेय उवाच । रुचिः प्रजापतिः पूर्वं निर्ममो निरहङ्कृतिः । अत्रस्तो ऽमितमायी च चचार पृथिवीमिमाम्

mārkaṇḍeya uvāca / ruciḥ prajāpatiḥ pūrvaṃ nirmamo nirahaṅkṛtiḥ / atrasto 'mitamāyī ca cacāra pṛthivīmimām

1.88.2

अनग्निमनिकेतं तमेकाहारमनाश्रमम् । निमुक्तसंगं तं दृष्ट्वा प्रोचुः स्वपितरो मुनिम्

anagnimaniketaṃ tamekāhāramanāśramam / nimuktasaṃgaṃ taṃ dṛṣṭvā procuḥ svapitaro munim

1.88.3

पितर ऊचुः । वत्स कस्मात्त्वया पुण्यो न कृतो दार संग्रहः । स्वर्गापवर्गहे (से)तुत्वाद्वन्धस्तेनानिशं (निमिषं) विना

pitara ūcuḥ / vatsa kasmāttvayā puṇyo na kṛto dāra saṃgrahaḥ / svargāpavargahe (se)tutvādvandhastenāniśaṃ (nimiṣaṃ) vinā

1.88.4

गृही समस्तदेवानां पितॄणां च तथार्हणम् । ऋषीणामर्थिनां चैव कुर्वल्लो कानवाप्नुयात्

gṛhī samastadevānāṃ pitṝṇāṃ ca tathārhaṇam / ṛṣīṇāmarthināṃ caiva kurvallo kānavāpnuyāt

1.88.5

स्वाहोच्चारणतो देवान्स्वधोच्चारणतः पितन् । विभजत्यन्नदानेन भृत्याद्यानतिथीनपि

svāhoccāraṇato devānsvadhoccāraṇataḥ pitan / vibhajatyannadānena bhṛtyādyānatithīnapi

1.88.6

स त्त्वं दैवादृणाद्वन्धमिममस्मदृणादपि । अवाप्तो ऽसि मनुष्यर्षे भूतेभ्यश्च दिनेदिने

sa ttvaṃ daivādṛṇādvandhamimamasmadṛṇādapi / avāpto 'si manuṣyarṣe bhūtebhyaśca dinedine

1.88.7

अनत्पाद्य सुतान्देवानसन्तर्प्य पितॄस्तथा । अकृत्वा च कथं माण्ड्यं स्वर्गतिं प्राप्तुमिच्छसि

anatpādya sutāndevānasantarpya pitṝstathā / akṛtvā ca kathaṃ māṇḍyaṃ svargatiṃ prāptumicchasi

1.88.8

क्लेशबोधैककं पुत्र अन्यायेन भवेत्तव । मृतस्य नरकं त्यक्त्वा क्लेश एवान्यजन्मनि

kleśabodhaikakaṃ putra anyāyena bhavettava / mṛtasya narakaṃ tyaktvā kleśa evānyajanmani

1.88.9

रुचिरुवाच । परिग्रहो ऽतिदुः खाय पापाया धोगतेस्तथा । भवत्यतो मया पूर्वंन कृतो दारसंग्रहः

ruciruvāca / parigraho 'tiduḥ khāya pāpāyā dhogatestathā / bhavatyato mayā pūrvaṃna kṛto dārasaṃgrahaḥ

1.88.10

आत्मनः संशयोपायः क्रियते क्षणमन्त्रणात् । स्वमुक्तिहेतुर्न भवत्यसावपि परिग्रहात्

ātmanaḥ saṃśayopāyaḥ kriyate kṣaṇamantraṇāt / svamuktiheturna bhavatyasāvapi parigrahāt

1.88.11

प्रक्षाल्यते ऽनुदिवसं य आत्मा निष्परिग्रहः । मम त्वपङ्कदिग्धो ऽपि विद्याम्भोभिर्वरं हि तत्

prakṣālyate 'nudivasaṃ ya ātmā niṣparigrahaḥ / mama tvapaṅkadigdho 'pi vidyāmbhobhirvaraṃ hi tat

1.88.12

अनेकभवसंभूतकर्मपङ्काङ्कितो बुधैः । आत्मा तत्त्वज्ञानतोयैः प्रक्षाल्यो नियतेन्द्रियैः

anekabhavasaṃbhūtakarmapaṅkāṅkito budhaiḥ / ātmā tattvajñānatoyaiḥ prakṣālyo niyatendriyaiḥ

1.88.13

पितर ऊचुः । युक्तं प्रक्षालनं कर्तुमात्मनो ऽपि यतेन्द्रियैः । किं तु नोपायमार्गो ऽयं यतस्त्वं पुत्र वर्तसे

pitara ūcuḥ / yuktaṃ prakṣālanaṃ kartumātmano 'pi yatendriyaiḥ / kiṃ tu nopāyamārgo 'yaṃ yatastvaṃ putra vartase

1.88.14

पञ्चयज्ञैस्तपोदानैरशुभं नुदतस्तव । फलाभिसन्धिरहितैः पूर्वकम शुभाशुभैः

pañcayajñaistapodānairaśubhaṃ nudatastava / phalābhisandhirahitaiḥ pūrvakama śubhāśubhaiḥ

1.88.15

एवं न बन्धो भवति कुर्वतः कारणात्मकम् । न च बन्धाय तत्कर्म भवत्यनतिसन्निभम्

evaṃ na bandho bhavati kurvataḥ kāraṇātmakam / na ca bandhāya tatkarma bhavatyanatisannibham

1.88.16

पूर्वकर्म कृतं बोगैः क्षीयते ह्यनिशन्तथा । सुखदुः खात्मकैर्वत्स पुण्या पुण्यात्मकं नृणाम्

pūrvakarma kṛtaṃ bogaiḥ kṣīyate hyaniśantathā / sukhaduḥ khātmakairvatsa puṇyā puṇyātmakaṃ nṛṇām

1.88.17

एवं प्रक्षाल्यते प्राज्ञैरात्मा बन्धाच्च रक्ष्यते । रक्ष्यश्च स्वविवेकैर्न पापपङ्केन दह्यते

evaṃ prakṣālyate prājñairātmā bandhācca rakṣyate / rakṣyaśca svavivekairna pāpapaṅkena dahyate

1.88.18

रुचिरुवाच । अविद्या पच्यते वेदे कर्ममार्गात्पितामहाः । तत्कथं कर्मणो मार्गे भवन्तो योजयन्ति माम्

ruciruvāca / avidyā pacyate vede karmamārgātpitāmahāḥ / tatkathaṃ karmaṇo mārge bhavanto yojayanti mām

1.88.19

पितर उचुः । अविद्या सर्वमेवैतत्कर्मणैतन्मृषा वचः । किं तु विद्यापरिप्राप्तौ हेतुः कर्म न संशयः

pitara ucuḥ / avidyā sarvamevaitatkarmaṇaitanmṛṣā vacaḥ / kiṃ tu vidyāpariprāptau hetuḥ karma na saṃśayaḥ

1.88.20

विहिताकरणानर्थो न सद्भिः क्रियते तु यः । संयमो मुक्तये यो ऽन्यः प्रत्युताधोगतिप्रदः

vihitākaraṇānartho na sadbhiḥ kriyate tu yaḥ / saṃyamo muktaye yo 'nyaḥ pratyutādhogatipradaḥ

1.88.21

प्रक्षालयामीति भवान्यदेतन्मन्यते वरम् । विहिताकरणोद्भूतैः पापैस्त्वमपि दह्यसे

prakṣālayāmīti bhavānyadetanmanyate varam / vihitākaraṇodbhūtaiḥ pāpaistvamapi dahyase

1.88.22

अविद्याप्युपकाराय विषवज्जायते नृणाम् । अनुष्ठाना भ्युपायेन बन्धयोग्यापि नो हि सा

avidyāpyupakārāya viṣavajjāyate nṛṇām / anuṣṭhānā bhyupāyena bandhayogyāpi no hi sā

1.88.23

तस्माद्वत्स कुरुष्व त्वं विधिवद्दारसंग्रहम् । आजन्म विफलन्ते ऽस्तु असम्प्राप्यान्यलौकिकम्

tasmādvatsa kuruṣva tvaṃ vidhivaddārasaṃgraham / ājanma viphalante 'stu asamprāpyānyalaukikam

1.88.24

रुचिरुवाच । वृद्धो ऽहं साम्प्रतं को मे पितरः सम्प्रिदास्यति । भार्यान्तथा दरिद्रस्य दुष्करो दारसंग्रहः

ruciruvāca / vṛddho 'haṃ sāmprataṃ ko me pitaraḥ sampridāsyati / bhāryāntathā daridrasya duṣkaro dārasaṃgrahaḥ

1.88.25

पितर ऊचुः । अस्माकं पतनं वत्स भवतश्चाप्यधोगतिः । नूनं भावि भवित्री च नाभिनन्दसि नो वचः

pitara ūcuḥ / asmākaṃ patanaṃ vatsa bhavataścāpyadhogatiḥ / nūnaṃ bhāvi bhavitrī ca nābhinandasi no vacaḥ

1.88.26

इत्युक्त्वा पितरस्तस्य पश्यतो मुनिसत्तम । बभूवुः सहसादृश्या दीपा वातहता इव

ityuktvā pitarastasya paśyato munisattama / babhūvuḥ sahasādṛśyā dīpā vātahatā iva

1.88.27

मुनिः क्रैञ्चुकये प्राह मार्कण्डेयो महातपाः । रुचिवृत्तान्तमखिलं पितृसंवादलक्षणम्

muniḥ kraiñcukaye prāha mārkaṇḍeyo mahātapāḥ / rucivṛttāntamakhilaṃ pitṛsaṃvādalakṣaṇam

1.88.28