ब्रह्मखण्ड — Adhyaya 10

इति श्रीगारुडे महापुराणे तृती- उत्त- ब्रह्मकाण्डे देवकृतविष्णुस्तुतिदेवतातारतम्यनिरूपणं नाम नवमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १० गरुड उवाच । देवैरेवं स्तुतो विष्णुर्भगवान्सात्त्वतां पतिः । कीदृशं ह्याश्रयं दत्त्वैषां विवेश महाप्रभुः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe tṛtī- utta- brahmakāṇḍe devakṛtaviṣṇustutidevatātāratamyanirūpaṇaṃ nāma navamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 10 garuḍa uvāca / devairevaṃ stuto viṣṇurbhagavānsāttvatāṃ patiḥ / kīdṛśaṃ hyāśrayaṃ dattvaiṣāṃ viveśa mahāprabhuḥ

3.10.1

एतद्वेदितुमिच्छामि कृष्णकृष्ण महाप्रभो । सम्यग् ब्रूहि दयालो त्वं यदि मच्छ्रोत्रमर्हति

etadveditumicchāmi kṛṣṇakṛṣṇa mahāprabho / samyag brūhi dayālo tvaṃ yadi macchrotramarhati

3.10.2

श्रीकृष्ण उवाच । तेषु तत्त्वेषु भगवान्स विवेश महाप्रभुः । क्षोभयामास भगवान् संबन्धविधुरो हरिः

śrīkṛṣṇa uvāca / teṣu tattveṣu bhagavānsa viveśa mahāprabhuḥ / kṣobhayāmāsa bhagavān saṃbandhavidhuro hariḥ

3.10.3

अदौ ससर्ज भगवान् ब्रह्माण्डं कन कात्मकम् । पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णं योजनानां समन्ततः

adau sasarja bhagavān brahmāṇḍaṃ kana kātmakam / pañcāśatkoṭivistīrṇaṃ yojanānāṃ samantataḥ

3.10.4

तदूर्ध्वमण्ववयवस्तावान्कनकरूपकः । वर्तते तत ऊर्ध्वं तु पञ्चाशत्कोटिभूतलम्

tadūrdhvamaṇvavayavastāvānkanakarūpakaḥ / vartate tata ūrdhvaṃ tu pañcāśatkoṭibhūtalam

3.10.5

एवं कोटिशतं तस्यावयवः परिकीर्तितः । ततश्च सप्तावरणैः समतात्परिधीकृतम्

evaṃ koṭiśataṃ tasyāvayavaḥ parikīrtitaḥ / tataśca saptāvaraṇaiḥ samatātparidhīkṛtam

3.10.6

कबन्धावरणं ह्याद्यं कोट्या दशसहस्रकम् । द्वितीया वरणं ज्ञेयं पावकस्य महात्मनः

kabandhāvaraṇaṃ hyādyaṃ koṭyā daśasahasrakam / dvitīyā varaṇaṃ jñeyaṃ pāvakasya mahātmanaḥ

3.10.7

अपां दशगुणैर्युक्तं समन्तात्परिधी (खी) कृतम् । तृतीयावरणं ज्ञेयं हरस्यैव महात्मनः

apāṃ daśaguṇairyuktaṃ samantātparidhī (khī) kṛtam / tṛtīyāvaraṇaṃ jñeyaṃ harasyaiva mahātmanaḥ

3.10.8

दशाधिकं पावकाच्च समन्तात्परिवारितम् । चतुर्थावरणं ज्ञेयं नभसोपि महाप्रभो

daśādhikaṃ pāvakācca samantātparivāritam / caturthāvaraṇaṃ jñeyaṃ nabhasopi mahāprabho

3.10.9

हराद्दशगुणैरेवं समन्तात्परिवारितम् । पञ्चमावरणं ज्ञेयमहङ्काराख्यमेवच

harāddaśaguṇairevaṃ samantātparivāritam / pañcamāvaraṇaṃ jñeyamahaṅkārākhyamevaca

3.10.10

व्योम्नो दशगुणैरेवं समन्तात्परिवारि तम् । षष्ठमावरणं प्रोक्तं महत्तत्त्वं खगेश्वर

vyomno daśaguṇairevaṃ samantātparivāri tam / ṣaṣṭhamāvaraṇaṃ proktaṃ mahattattvaṃ khageśvara

3.10.11

अहङ्काराद्दशगुणं समन्तात्परिवारितम् । सप्तमावरणं प्रोक्तं त्रिगुणावरणं प्रभो

ahaṅkārāddaśaguṇaṃ samantātparivāritam / saptamāvaraṇaṃ proktaṃ triguṇāvaraṇaṃ prabho

3.10.12

महत्तत्त्वाद्दशगुणैरधिकं परिकीर्तितम् । महत्तत्त्वानन्तरं च तमो ह्यावरणं स्मृतम्

mahattattvāddaśaguṇairadhikaṃ parikīrtitam / mahattattvānantaraṃ ca tamo hyāvaraṇaṃ smṛtam

3.10.13

महत्तत्त्वात्पञ्चगुणैरधिकं परिकीर्तितम् । तस्माच्च द्विगुणं ज्ञेयंरजो ह्यावरणं स्मृतम्

mahattattvātpañcaguṇairadhikaṃ parikīrtitam / tasmācca dviguṇaṃ jñeyaṃrajo hyāvaraṇaṃ smṛtam

3.10.14

ततश्च द्विगुणं ज्ञेयं सत्त्वावरणमुत्तमम् । त्रयश्चैवं मिलित्वा तु एकावरणमीरितम्

tataśca dviguṇaṃ jñeyaṃ sattvāvaraṇamuttamam / trayaścaivaṃ militvā tu ekāvaraṇamīritam

3.10.15

अव्याकृताख्यमाकाशं तदनन्तरमीरितम् । मर्यादारहितश्चैवं तत्रास्ते हरिरव्ययः

avyākṛtākhyamākāśaṃ tadanantaramīritam / maryādārahitaścaivaṃ tatrāste hariravyayaḥ

3.10.16

अष्टमावरणं व्योम्नोरं तरा विरजा नदी । पञ्चयोजनविस्तीर्णा समन्तात्परीधीकृता

aṣṭamāvaraṇaṃ vyomnoraṃ tarā virajā nadī / pañcayojanavistīrṇā samantātparīdhīkṛtā

3.10.17

अस्ति पुण्यतमा ज्ञेया लोकसंसारनाशिनी । एवं चतुर्मुखेनैव तदा हृष्यं ति चाण्डज

asti puṇyatamā jñeyā lokasaṃsāranāśinī / evaṃ caturmukhenaiva tadā hṛṣyaṃ ti cāṇḍaja

3.10.18

ते सर्वे विरजानद्यां सम्यक् स्नात्वा विसर्ज्य च । लिङ्गदेहं ततः पश्चान्मोक्षं विन्दन्ति ते हरेः

te sarve virajānadyāṃ samyak snātvā visarjya ca / liṅgadehaṃ tataḥ paścānmokṣaṃ vindanti te hareḥ

3.10.19

अपरोक्षदृशामेवं ब्रह्मणा सह गामिनाम् । विरजातरणं विद्धि नान्येषां विनतासुत

aparokṣadṛśāmevaṃ brahmaṇā saha gāminām / virajātaraṇaṃ viddhi nānyeṣāṃ vinatāsuta

3.10.20

अपरोक्षदृशां ब्रह्मन्व्यासादीनां खगेश्वर । विरजातरणं नास्ति भोक्तव्यत्वाच्च कर्मणः

aparokṣadṛśāṃ brahmanvyāsādīnāṃ khageśvara / virajātaraṇaṃ nāsti bhoktavyatvācca karmaṇaḥ

3.10.21

विरिञ्चेनैव साकं तु कल्पेस्मिन्नधिकारिणाम् । तेषां तु नियमेनैव सर्वप्रारब्धसंक्षयः

viriñcenaiva sākaṃ tu kalpesminnadhikāriṇām / teṣāṃ tu niyamenaiva sarvaprārabdhasaṃkṣayaḥ

3.10.22

भवत्येवं न संदेहो नान्येषां सर्वसंक्षयः । अतस्तु विरजातरणं तेषामेव भवेत्पटो

bhavatyevaṃ na saṃdeho nānyeṣāṃ sarvasaṃkṣayaḥ / atastu virajātaraṇaṃ teṣāmeva bhavetpaṭo

3.10.23

विरजातरणं नास्ति तेषां त (तयोस्त)त्संगिनां तथा । सर्वारब्धक्षयो नास्ति यतस्तेषां खगाधिप

virajātaraṇaṃ nāsti teṣāṃ ta (tayosta)tsaṃgināṃ tathā / sarvārabdhakṣayo nāsti yatasteṣāṃ khagādhipa

3.10.24

अतश्च सर्वथा नास्ति विरजातरणं प्रभो । प्रलये विरजानद्या लयो नास्ति खगेश्वर

ataśca sarvathā nāsti virajātaraṇaṃ prabho / pralaye virajānadyā layo nāsti khageśvara

3.10.25

लक्ष्म्यात्मिका तु सा ज्ञेया लिङ्गदेहविदारिणी । ब्रह्मत्वयोग्या ऋजवो नाम देवाः प्रकीर्तिताः

lakṣmyātmikā tu sā jñeyā liṅgadehavidāriṇī / brahmatvayogyā ṛjavo nāma devāḥ prakīrtitāḥ

3.10.26

तेपि प्रत्येकशः संति ह्यनन्ताश्च पृथग्गणाः । पृथक्पृथक् च तैः साकं मोक्षयोग्याः खगेश्वर

tepi pratyekaśaḥ saṃti hyanantāśca pṛthaggaṇāḥ / pṛthakpṛthak ca taiḥ sākaṃ mokṣayogyāḥ khageśvara

3.10.27

जीवाः संति ह्यनेके च प्रतिकल्पे सृजन्ति ते । द्वात्रिंशल्लक्षणैः सम्यग्युक्ता वायुत्वयोग्यकाः ॥ गर्प्_३,१०।२९ ॥ (१०।२८) अष्टाविंशल्लक्षणैश्च गिरीशपदयोगिनः । चतुर्विंशतिमारभ्याषोडशाच्च सुराः स्मृताः

jīvāḥ saṃti hyaneke ca pratikalpe sṛjanti te / dvātriṃśallakṣaṇaiḥ samyagyuktā vāyutvayogyakāḥ // garp_3,10.29 // (10.28) aṣṭāviṃśallakṣaṇaiśca girīśapadayoginaḥ / caturviṃśatimārabhyāṣoḍaśācca surāḥ smṛtāḥ

3.10.29

अष्टका ऋषयः प्रोक्तास्तदूनाश्चक्रवर्तिनः । शतजन्म समारभ्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

aṣṭakā ṛṣayaḥ proktāstadūnāścakravartinaḥ / śatajanma samārabhya brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ

3.10.30

अपरोक्षमिति प्रोक्तं तथा ह्यारब्धसंक्षयः । एकेन शतकल्पेन वायुत्वं याति भो द्विज

aparokṣamiti proktaṃ tathā hyārabdhasaṃkṣayaḥ / ekena śatakalpena vāyutvaṃ yāti bho dvija

3.10.31

शतजन्मनि ब्रह्मत्वं याति पश्चाद्धरेः पदम् । चत्वारिंशद्ब्रह्मकल्पं समारभ्य खगेश्वर

śatajanmani brahmatvaṃ yāti paścāddhareḥ padam / catvāriṃśadbrahmakalpaṃ samārabhya khageśvara

3.10.32

रुद्रस्याप्यापरोक्ष्यं स्यात्तथा प्रारब्धसंक्षयः । एकचत्वारिंशकल्पे शेषत्वं याति सुव्रत

rudrasyāpyāparokṣyaṃ syāttathā prārabdhasaṃkṣayaḥ / ekacatvāriṃśakalpe śeṣatvaṃ yāti suvrata

3.10.33

ब्रह्मणा सह मोक्षं च याति सम्यङ् न चान्यथा । कल्पविंशतिमारभ्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

brahmaṇā saha mokṣaṃ ca yāti samyaṅ na cānyathā / kalpaviṃśatimārabhya brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ

3.10.34

इन्द्रस्याप्यापरोक्ष्यं स्यात्तथा प्रारब्धसंक्षयः । ब्रह्मणैव सहायाति हरिं नारायणं परम्

indrasyāpyāparokṣyaṃ syāttathā prārabdhasaṃkṣayaḥ / brahmaṇaiva sahāyāti hariṃ nārāyaṇaṃ param

3.10.35

गरुड उवाच । पञ्चाशीतिब्रह्मकल्पं समारभ्य महाप्रभो । रुद्रस्याप्यापरोक्ष्यं स्यात्तथा प्रारब्धसंक्षयः

garuḍa uvāca / pañcāśītibrahmakalpaṃ samārabhya mahāprabho / rudrasyāpyāparokṣyaṃ syāttathā prārabdhasaṃkṣayaḥ

3.10.36

इति श्रुतं मया ब्रह्मन्ब्रह्मणोक्तं हरेः प्रियात् । इत्थं त्वयोक्तं श्रीकृष्ण संशयोबाधते मम

iti śrutaṃ mayā brahmanbrahmaṇoktaṃ hareḥ priyāt / itthaṃ tvayoktaṃ śrīkṛṣṇa saṃśayobādhate mama

3.10.37

अतो मे संशयं छिन्धि यथा न स्यात्तथा पुनः । इति तद्वचनं श्रुत्वा कृष्णो वचनमब्रवीत्

ato me saṃśayaṃ chindhi yathā na syāttathā punaḥ / iti tadvacanaṃ śrutvā kṛṣṇo vacanamabravīt

3.10.38

श्रीकृष्ण उवाच । ब्रह्मोक्तस्य मयोक्तस्य विवादो नास्ति सर्वथा । संदेहस्त्वज्ञदृष्टीनां ज्ञानिनां नास्ति सर्वथा

śrīkṛṣṇa uvāca / brahmoktasya mayoktasya vivādo nāsti sarvathā / saṃdehastvajñadṛṣṭīnāṃ jñānināṃ nāsti sarvathā

3.10.39

अशीतिह्यष्टका प्रोक्ता अष्टपञ्च खगेश्वर । चत्वारिंशद्ब्रह्मकल्प एवं प्राह चतुर्मुखः

aśītihyaṣṭakā proktā aṣṭapañca khageśvara / catvāriṃśadbrahmakalpa evaṃ prāha caturmukhaḥ

3.10.40

तत्त्वानां बहुगोप्यत्वात्तथोक्तं ब्रह्मणा पुरा । अभिप्रायस्त्वेवमेव ज्ञातव्यो नात्र संशयः

tattvānāṃ bahugopyatvāttathoktaṃ brahmaṇā purā / abhiprāyastvevameva jñātavyo nātra saṃśayaḥ

3.10.41

पञ्चा शीतिब्रह्मकल्पं ये विजानन्ति भो द्विज । तेन्धं तमः प्रविशन्ति सत्यंसत्यं मयोदितम्

pañcā śītibrahmakalpaṃ ye vijānanti bho dvija / tendhaṃ tamaḥ praviśanti satyaṃsatyaṃ mayoditam

3.10.42

विरजानन्तरं विप्रं तथा व्याकृतमंबरम् । अनन्तपारं तदपि लक्ष्मीस्तस्याभिमानिनी

virajānantaraṃ vipraṃ tathā vyākṛtamaṃbaram / anantapāraṃ tadapi lakṣmīstasyābhimāninī

3.10.43

संख्यानुगणनं नाम यस्य नास्ति महाप्रभो । न दानं जातिप्रोक्तं सर्वदा नास्ति संशयः

saṃkhyānugaṇanaṃ nāma yasya nāsti mahāprabho / na dānaṃ jātiproktaṃ sarvadā nāsti saṃśayaḥ

3.10.44

अण्डाभिमानी ब्रह्मा तु विराडाख्यो ह्यभूत्तदा । एवं मतं स निर्माय भगवान्हरिख्ययः

aṇḍābhimānī brahmā tu virāḍākhyo hyabhūttadā / evaṃ mataṃ sa nirmāya bhagavānharikhyayaḥ

3.10.45

विशेषात्तत्र गरुड देवैस्तत्त्वाभिमानिभिः । अधश्चोर्ध्वं तदाक्रम्य हरिस्तिष्ठति सर्वदा

viśeṣāttatra garuḍa devaistattvābhimānibhiḥ / adhaścordhvaṃ tadākramya haristiṣṭhati sarvadā

3.10.46

एवं प्राकृतसर्गोक्तिर्वैकृतं शृणु पक्षिराट्

evaṃ prākṛtasargoktirvaikṛtaṃ śṛṇu pakṣirāṭ

3.10.47

गरुड उवाच । सृष्टिरुक्ता त्वया पूर्वं श्रुता सम्यङ् मया हरे

garuḍa uvāca / sṛṣṭiruktā tvayā pūrvaṃ śrutā samyaṅ mayā hare

3.10.48

किं नाम प्राकृतं ज्ञेयं तथा किं वैकृतं प्रभो । एतद्विस्तीर्य मे ब्रूहि श्रोतुं कौतूहलं हि मे

kiṃ nāma prākṛtaṃ jñeyaṃ tathā kiṃ vaikṛtaṃ prabho / etadvistīrya me brūhi śrotuṃ kautūhalaṃ hi me

3.10.49

श्रीकृष्ण उवाच । अव्यक्ताद्याः पृथिव्यन्ता अण्डाच्च बहिरुद्भवाः । ते सर्वे प्राकृताः प्रोक्तास्तेषां ज्ञानाद्विमच्यते

śrīkṛṣṇa uvāca / avyaktādyāḥ pṛthivyantā aṇḍācca bahirudbhavāḥ / te sarve prākṛtāḥ proktāsteṣāṃ jñānādvimacyate

3.10.50

ब्रह्माडं विकृतं ज्ञेयं ब्रह्माण्डान्तः खगेश्वर । या सृष्टिरुच्यते सद्भिः सैवोक्ता विकृतेति च

brahmāḍaṃ vikṛtaṃ jñeyaṃ brahmāṇḍāntaḥ khageśvara / yā sṛṣṭirucyate sadbhiḥ saivoktā vikṛteti ca

3.10.51

सृष्टिश्च प्रलयश्चैव संसारो भक्तिरेव च । देवता ऋषिमुख्याश्च लोका भूरादयस्तथा

sṛṣṭiśca pralayaścaiva saṃsāro bhaktireva ca / devatā ṛṣimukhyāśca lokā bhūrādayastathā

3.10.52

अनाद्यनन्तकालीनाः सर्वदैकप्रकारकाः । जगत्प्रवाहः सत्यो ऽयं नैव मिथ्या कथञ्चन

anādyanantakālīnāḥ sarvadaikaprakārakāḥ / jagatpravāhaḥ satyo 'yaṃ naiva mithyā kathañcana

3.10.53

यत्त्वेतदन्यथा ब्रूयुः सर्वहन्तार एव ते । जगत्प्रवाहः सत्यो ऽयं हरिसेवेतिसाथा

yattvetadanyathā brūyuḥ sarvahantāra eva te / jagatpravāhaḥ satyo 'yaṃ harisevetisāthā

3.10.54

सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुद्धत्य भुजमुत्यते । वेदाच्छास्त्रं परं नास्ति न देवः केशवात्परः

satyaṃ satyaṃ punaḥ satyamuddhatya bhujamutyate / vedācchāstraṃ paraṃ nāsti na devaḥ keśavātparaḥ

3.10.55

सर्वोत्कृष्टं केशवं च विहायान्यमुपासते । तेषामन्धं तमो ज्ञेयं पितॄणां गरुणामपि

sarvotkṛṣṭaṃ keśavaṃ ca vihāyānyamupāsate / teṣāmandhaṃ tamo jñeyaṃ pitṝṇāṃ garuṇāmapi

3.10.56

इदानीं शृणु पक्षीन्द्र वैकृतं सर्गमुत्तमम् । सम्यग्जानाति यो लोके स याति परमं पदम्

idānīṃ śṛṇu pakṣīndra vaikṛtaṃ sargamuttamam / samyagjānāti yo loke sa yāti paramaṃ padam

3.10.57