ब्रह्मखण्ड — Adhyaya 11

इति श्रीगारुडे महापुराणे श्रीकृष्णगरुडसंवादे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे ब्रह्माण्डादिवैकृतैकदेशप्राकृतसृष्टिनिरूपणं नाम दशमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ११ श्रीकृष्ण उवाच । पुरुषाख्यो हरिः साक्षाद्भगवान्पुरुषोत्तमः । शिश्येत्वण्डोदक विष्णुर्नृणां साहस्रवत्सरम् । लक्ष्मीश्चोदकरूपेण शय्यारूपेण भोण्डजा

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe brahmāṇḍādivaikṛtaikadeśaprākṛtasṛṣṭinirūpaṇaṃ nāma daśamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 11 śrīkṛṣṇa uvāca / puruṣākhyo hariḥ sākṣādbhagavānpuruṣottamaḥ / śiśyetvaṇḍodaka viṣṇurnṛṇāṃ sāhasravatsaram / lakṣmīścodakarūpeṇa śayyārūpeṇa bhoṇḍajā

3.11.1

विद्या तरङ्गरूपेण वायुरूपेण भोण्डज

vidyā taraṅgarūpeṇa vāyurūpeṇa bhoṇḍaja

3.11.2

तमोरूपेण सैवासी न्नान्यदासीत्कथञ्चन । असीद्गर्भोदके चैव नान्यदासीत्कथञ्चन

tamorūpeṇa saivāsī nnānyadāsītkathañcana / asīdgarbhodake caiva nānyadāsītkathañcana

3.11.3

लक्ष्मीस्तुष्टाव च हरिं गर्भोदे पक्षिसत्तम । लक्ष्मीधराभ्यां रूपाभ्यां प्रकृतिर्हरिणा तथा

lakṣmīstuṣṭāva ca hariṃ garbhode pakṣisattama / lakṣmīdharābhyāṃ rūpābhyāṃ prakṛtirhariṇā tathā

3.11.4

शेत श्रुतिस्वरूपेण स्तौति गर्भोदके हरिम् । नारायण नमस्ते ऽस्तु शृणु विज्ञापनं मम

śeta śrutisvarūpeṇa stauti garbhodake harim / nārāyaṇa namaste 'stu śṛṇu vijñāpanaṃ mama

3.11.5

अजां जहि महाभाग योग्यानां मुक्तिमावह । अजा तु प्रकृतिः प्रोक्ता चापरा प्रकृतिः परा

ajāṃ jahi mahābhāga yogyānāṃ muktimāvaha / ajā tu prakṛtiḥ proktā cāparā prakṛtiḥ parā

3.11.6

शततोवरा तु ब्रह्माणी ब्रह्मपत्नी वरानना । उमा शच्यवरा तस्या अवराः संप्रकीर्तिताः

śatatovarā tu brahmāṇī brahmapatnī varānanā / umā śacyavarā tasyā avarāḥ saṃprakīrtitāḥ

3.11.7

एतासां हननं नैव प्रार्थयामः सदा हरे । अस्ति प्रतिनृषु ब्रह्म प्रकृती द्वे व्यवस्थिते

etāsāṃ hananaṃ naiva prārthayāmaḥ sadā hare / asti pratinṛṣu brahma prakṛtī dve vyavasthite

3.11.8

एका तु नित्यसंसारा त्वजशब्दाभिधायिका । द्वितीया तु तमो ऽपोह्या अजशब्दाभिधायिका

ekā tu nityasaṃsārā tvajaśabdābhidhāyikā / dvitīyā tu tamo 'pohyā ajaśabdābhidhāyikā

3.11.9

अत एव त्वजे ज्येष्ठे इति लोके प्रकीर्तिते । सुखदुः खप्रदा चैव अपरा दुः खदैव तु

ata eva tvaje jyeṣṭhe iti loke prakīrtite / sukhaduḥ khapradā caiva aparā duḥ khadaiva tu

3.11.10

मोक्षाधिकारिणामेव ज्ञानैश्वर्यादयो गणाः । तेषामाच्छादिका होका तमोङ्गा सा प्रकीर्तिता

mokṣādhikāriṇāmeva jñānaiśvaryādayo gaṇāḥ / teṣāmācchādikā hokā tamoṅgā sā prakīrtitā

3.11.11

जीवं प्रति महाविष्णुं पाह्याच्छादयति प्रभो । सा परा प्रकृतिर्ज्ञेया परमाच्छादिका स्मृता

jīvaṃ prati mahāviṣṇuṃ pāhyācchādayati prabho / sā parā prakṛtirjñeyā paramācchādikā smṛtā

3.11.12

एवं सा परमा दुष्टा होका तमोङ्गा तु प्रकीर्तिता । जीववर्गेष्वेव खग ब्रह्मादेर्नास्ति सा क्वचित्

evaṃ sā paramā duṣṭā hokā tamoṅgā tu prakīrtitā / jīvavargeṣveva khaga brahmādernāsti sā kvacit

3.11.13

पिशाचवत्समुद्दिष्टा जीवस्येत्यधिकारिणः । प्रेरिका तु तयोर्देव्यो स्त्वहमाद्या सुखात्मिका

piśācavatsamuddiṣṭā jīvasyetyadhikāriṇaḥ / prerikā tu tayordevyo stvahamādyā sukhātmikā

3.11.14

तत्र विष्णो महाभाग सगुणाच्छादको हितः । परमाच्छादिकां दुष्टां व्यामुच्यैव महाप्रभो

tatra viṣṇo mahābhāga saguṇācchādako hitaḥ / paramācchādikāṃ duṣṭāṃ vyāmucyaiva mahāprabho

3.11.15

मोक्षं देहि महादेव त्वद्भक्तानां महाप्रभो । परमाच्छादिका ह्यस्मान्नित्य संसारिणो यतः

mokṣaṃ dehi mahādeva tvadbhaktānāṃ mahāprabho / paramācchādikā hyasmānnitya saṃsāriṇo yataḥ

3.11.16

अत एव च नित्यत्वात्तस्मात्तदपसारणम् । कुरु देव महाभाग इति विज्ञायतां मम

ata eva ca nityatvāttasmāttadapasāraṇam / kuru deva mahābhāga iti vijñāyatāṃ mama

3.11.17

एवं स्तुतो हरिः कृष्णो सुप्रबुद्धो ऽपि सर्बदा । उद्वुद्धवन्महा विष्णुरभूदज्ञपरीक्षया

evaṃ stuto hariḥ kṛṣṇo suprabuddho 'pi sarbadā / udvuddhavanmahā viṣṇurabhūdajñaparīkṣayā

3.11.18

तस्य नाभेरभूत्पद्मं सौवर्णं भुवनाश्रयम् । तत्प्राकृतं च विज्ञेयं भूदेवी त्वभिमानिनी

tasya nābherabhūtpadmaṃ sauvarṇaṃ bhuvanāśrayam / tatprākṛtaṃ ca vijñeyaṃ bhūdevī tvabhimāninī

3.11.19

अनन्तसूर्यवच्चैव प्रकाशकरमीरितम् । चिदानन्दमयो विष्णुस्तस्माद्भिन्नो न संशयः

anantasūryavaccaiva prakāśakaramīritam / cidānandamayo viṣṇustasmādbhinno na saṃśayaḥ

3.11.20

विष्णोः स्वरूपभूतं च ये विजानन्ति ते नराः । ते यान्ति ह्यधरं लोकं तथा तत्संगिसंगिनः

viṣṇoḥ svarūpabhūtaṃ ca ye vijānanti te narāḥ / te yānti hyadharaṃ lokaṃ tathā tatsaṃgisaṃginaḥ

3.11.21

किरीटादिकवच्चैव ज्ञातव्यं च खगेश्वर । किरीटाद्या अपि हरेर्द्विधा संति न संशयः

kirīṭādikavaccaiva jñātavyaṃ ca khageśvara / kirīṭādyā api harerdvidhā saṃti na saṃśayaḥ

3.11.22

स्वरूपा ह्यस्वरूपाश्च स्वस्वरूपनि दर्शने । गृहीता इति विज्ञेया न स्वरूपाः खगेश्वर

svarūpā hyasvarūpāśca svasvarūpani darśane / gṛhītā iti vijñeyā na svarūpāḥ khageśvara

3.11.23

भ्माण्डं ह्यसृजत्तत्र सर्वलोकविधायकम् । प्रलये मुक्तिहीनश्च सुप्त इत्युच्यते बुधः

bhmāṇḍaṃ hyasṛjattatra sarvalokavidhāyakam / pralaye muktihīnaśca supta ityucyate budhaḥ

3.11.24

तस्य समिवस्त्रिवं च न ज्ञातव्या खगेश्वर । प्रलयोपि महाभाग ब्रह्मवाय्वोर्न चास्ति हि

tasya samivastrivaṃ ca na jñātavyā khageśvara / pralayopi mahābhāga brahmavāyvorna cāsti hi

3.11.25

वृत्तिरूपं परं ज्ञानं पाद्यार्घ्यं नात्र संशयः । इन्द्रियाणामुपरतिः सुप्तिरित्युच्यते बुधैः

vṛttirūpaṃ paraṃ jñānaṃ pādyārghyaṃ nātra saṃśayaḥ / indriyāṇāmuparatiḥ suptirityucyate budhaiḥ

3.11.26

ब्रह्मवाय्वोश्च पासग्नि वास्तवं स्यात्खगेश्वर । कथं तर्हि तयोर्वर्ते ह्यविलत्यत्वमुच्यते

brahmavāyvośca pāsagni vāstavaṃ syātkhageśvara / kathaṃ tarhi tayorvarte hyavilatyatvamucyate

3.11.27

तस्मात्तद्वास्तवं नास्ति ब्रह्मवाय्वोः खगेश्वर । स्वप्नावस्थायाः सदृशी ह्यवस्था सुप्तिसंज्ञिका

tasmāttadvāstavaṃ nāsti brahmavāyvoḥ khageśvara / svapnāvasthāyāḥ sadṛśī hyavasthā suptisaṃjñikā

3.11.28

ब्रह्मण्यमुख्यया वृत्त्या ह्यस्तीत्येवं निबोध मे । अतो न वास्तवमिदमङ्गीकार्यं खगेश्वर

brahmaṇyamukhyayā vṛttyā hyastītyevaṃ nibodha me / ato na vāstavamidamaṅgīkāryaṃ khageśvara

3.11.29

वास्तवं ये विजानन्ति तेषां नित्यं धनं तपः । श्रीगरुड उवाच । सुप्तिस्त्वज्ञानकार्यत्वात्सुप्तिर्नास्तीत्युदीरिता

vāstavaṃ ye vijānanti teṣāṃ nityaṃ dhanaṃ tapaḥ / śrīgaruḍa uvāca / suptistvajñānakāryatvātsuptirnāstītyudīritā

3.11.30

यदा हि कारणं चास्ति तदा कार्यमिति प्रभो । इत्यभिप्रायगर्भेण त्वं समाधास्य ते यदि

yadā hi kāraṇaṃ cāsti tadā kāryamiti prabho / ityabhiprāyagarbheṇa tvaṃ samādhāsya te yadi

3.11.31

तर्हि तस्य महाभाग कथं ब्रूहि भयादिकम् । भयादिकं ह्यस्तु नाम का वास्माकं क्षतिर्भवेत्

tarhi tasya mahābhāga kathaṃ brūhi bhayādikam / bhayādikaṃ hyastu nāma kā vāsmākaṃ kṣatirbhavet

3.11.32

एवमुक्तस्तु गोविन्दोब्रवीत्तत्रापि कारणम् । भयं त्वज्ञानकार्यं स्यात्कार्याकारणमत्र हि

evamuktastu govindobravīttatrāpi kāraṇam / bhayaṃ tvajñānakāryaṃ syātkāryākāraṇamatra hi

3.11.33

प्रीयते मत्वा ब्रह्म तस्मात्सुप्तिश्च तत्र हि । अज्ञादिकं यदि ब्रह्म तस्य न स्यात्कथञ्चन

prīyate matvā brahma tasmātsuptiśca tatra hi / ajñādikaṃ yadi brahma tasya na syātkathañcana

3.11.34

कथं सुखी प्रदृश्येत न कथञ्चित्करिष्यति । कथं वा मुक्तिपर्यन्तं ज्ञानव्यक्तिर्वदस्व मे

kathaṃ sukhī pradṛśyeta na kathañcitkariṣyati / kathaṃ vā muktiparyantaṃ jñānavyaktirvadasva me

3.11.35

यद्यज्ञानं तस्य सत्यं न स्यात्तर्हि महाप्रभो । अत्यादरात्कथं ब्रह्मञ्छ्रवणं कुरुते वद

yadyajñānaṃ tasya satyaṃ na syāttarhi mahāprabho / atyādarātkathaṃ brahmañchravaṇaṃ kurute vada

3.11.36

इति तस्य वचः श्रुत्वा कृष्णो वचनमब्रवीत् । भयं च वास्तवं तस्य न जानीहि महामते

iti tasya vacaḥ śrutvā kṛṣṇo vacanamabravīt / bhayaṃ ca vāstavaṃ tasya na jānīhi mahāmate

3.11.37

दृश्यते मद्भयं तस्य हरिप्रीत्यर्थमेव च । भयाकामवतीवानमुवास्तवमीरितम्

dṛśyate madbhayaṃ tasya hariprītyarthameva ca / bhayākāmavatīvānamuvāstavamīritam

3.11.38

प्राप्तप्राब्धलेशस्त तस्य नास्ति खगेश्वर । दुः खाज्ञानादिकं किञ्चित्कथं तस्मिन् भविष्यति

prāptaprābdhaleśasta tasya nāsti khageśvara / duḥ khājñānādikaṃ kiñcitkathaṃ tasmin bhaviṣyati

3.11.39

विष्णोराज्ञानुसारेण भयायानुकरोत्यसौ । तेन प्रीणाति च हरिस्तस्य नास्त्यत्र संशयः

viṣṇorājñānusāreṇa bhayāyānukarotyasau / tena prīṇāti ca haristasya nāstyatra saṃśayaḥ

3.11.40

शृणोति सततं ब्रह्मा न चिन्त्यात्तावताज्ञता । कदाचिद्दृश्यते ब्रह्मा दुः खी न च खगेश्वर

śṛṇoti satataṃ brahmā na cintyāttāvatājñatā / kadāciddṛśyate brahmā duḥ khī na ca khageśvara

3.11.41

यद्ब्रह्म च न जानीयाद्धरिप्रीत्यर्थमेव च । दुः खिवद्दृश्यते ब्रह्मा आज्ञानां मोहनाय च

yadbrahma ca na jānīyāddhariprītyarthameva ca / duḥ khivaddṛśyate brahmā ājñānāṃ mohanāya ca

3.11.42

योग्यतामनतिक्रम्य यावज्ज्ञानं च तिष्ठति । ब्रह्मणस्तावदेवास्ति नात्र कार्या विचारणा

yogyatāmanatikramya yāvajjñānaṃ ca tiṣṭhati / brahmaṇastāvadevāsti nātra kāryā vicāraṇā

3.11.43

ज्ञानस्य व्यक्तता नाम विद्यमानस्य चादरात् । ज्ञानस्यासादनं चैव ज्ञानव्यक्तिरिति स्मृता

jñānasya vyaktatā nāma vidyamānasya cādarāt / jñānasyāsādanaṃ caiva jñānavyaktiriti smṛtā

3.11.44

अतो ज्ञानादिकं नास्ति ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । पद्माद्धिरण्म याज्जातो ब्रह्मा तु चतुराननः

ato jñānādikaṃ nāsti brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ / padmāddhiraṇma yājjāto brahmā tu caturānanaḥ

3.11.45

सर्वदाऽलोचनायुक्तस्तेन स्वालोचनं कृतम् । अज्ञानां मोहनार्थाय हरिप्रीत्यर्थमेव च

sarvadā'locanāyuktastena svālocanaṃ kṛtam / ajñānāṃ mohanārthāya hariprītyarthameva ca

3.11.46

संकल्पोपि तथैवास्ति न ह्यज्ञानात्कृतस्तथा । को वा मां सृष्टवानत्र इति ह्यालोच्य स प्रभुः

saṃkalpopi tathaivāsti na hyajñānātkṛtastathā / ko vā māṃ sṛṣṭavānatra iti hyālocya sa prabhuḥ

3.11.47

तं विचारयितुं ब्रह्मा पद्मनाडीं विवेश ह

taṃ vicārayituṃ brahmā padmanāḍīṃ viveśa ha

3.11.48