ब्रह्मखण्ड — Adhyaya 4

इति श्रीगारुडे महापुराणे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे भगवद्वीर्यस्वरूपतदाधानद्वारकगुणत्रय सृष्टिजडेशभेदादिनिरूपणं नाम तृतीयो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ४ श्रीकृष्ण उवाच । यथा ससर्ज भगवांस्त्रीन् गुणान्प्रकृतेस्तदा । लक्ष्मीस्त्रिरूपा संभूता श्रीर्भूर्दुर्गोति संज्ञिता

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe tṛtīyāṃśe brahmakāṇḍe bhagavadvīryasvarūpatadādhānadvārakaguṇatraya sṛṣṭijaḍeśabhedādinirūpaṇaṃ nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 4 śrīkṛṣṇa uvāca / yathā sasarja bhagavāṃstrīn guṇānprakṛtestadā / lakṣmīstrirūpā saṃbhūtā śrīrbhūrdurgoti saṃjñitā

3.4.1

सत्त्वाभिमानिनी श्रीस्तु भूर्देवी रजमानिनी । तमोभिमानिनी दुर्गा ह्येवमाहुर्मनीषिणः

sattvābhimāninī śrīstu bhūrdevī rajamāninī / tamobhimāninī durgā hyevamāhurmanīṣiṇaḥ

3.4.2

अन्तरं न विजानीयाद्रूपाणां च परस्परम् । गुणानां चैव संबन्धाद्दुर्गादीनां खगेश्वर

antaraṃ na vijānīyādrūpāṇāṃ ca parasparam / guṇānāṃ caiva saṃbandhāddurgādīnāṃ khageśvara

3.4.3

अन्तरं ये विजानन्ति ते यान्त्यन्धन्तमः परम् । पुरुषस्तु त्रिरूपोभूद्विष्णुर्ब्रह्मा भवेतिसः

antaraṃ ye vijānanti te yāntyandhantamaḥ param / puruṣastu trirūpobhūdviṣṇurbrahmā bhavetisaḥ

3.4.4

सत्त्वेन लोकान्वर्धयितुं विष्णुः साक्षाद्धरिः स्वयम् । सृष्टिं कर्तुं च रजसा ब्रह्मणि प्राविशद्धरिः

sattvena lokānvardhayituṃ viṣṇuḥ sākṣāddhariḥ svayam / sṛṣṭiṃ kartuṃ ca rajasā brahmaṇi prāviśaddhariḥ

3.4.5

आद्यो ब्रह्मा स विज्ञेयो न तु साक्षाद्धरिः स्वयम् । तमसापि समान्हन्तुं रुद्रे च प्राविशद्धरिः

ādyo brahmā sa vijñeyo na tu sākṣāddhariḥ svayam / tamasāpi samānhantuṃ rudre ca prāviśaddhariḥ

3.4.6

रुद्रे स्थितो रुद्रसंज्ञो न रुद्रस्तु हरिः स्वयम् । विष्णुरेव हरिः साक्षात्तावुभौन हरी स्मृतौ

rudre sthito rudrasaṃjño na rudrastu hariḥ svayam / viṣṇureva hariḥ sākṣāttāvubhauna harī smṛtau

3.4.7

आविष्टरूपौ विज्ञेयौ ब्रह्मरुद्राभिधायकौ । एवं ज्ञात्वा मोक्षमेति नान्यथा तु कथञ्चन

āviṣṭarūpau vijñeyau brahmarudrābhidhāyakau / evaṃ jñātvā mokṣameti nānyathā tu kathañcana

3.4.8

विष्णुब्रह्मादिरूपाणामैक्यं जानन्ति ये द्विजाः । ते यान्ति नरकं घोरं पुनरावृत्तिवर्जितम्

viṣṇubrahmādirūpāṇāmaikyaṃ jānanti ye dvijāḥ / te yānti narakaṃ ghoraṃ punarāvṛttivarjitam

3.4.9

गुणत्रयं प्रविष्टस्तु पुरुषो हरिरव्ययः । कार्योन्मुखं यथा भूयात्क्षोभयामास वै तथा

guṇatrayaṃ praviṣṭastu puruṣo hariravyayaḥ / kāryonmukhaṃ yathā bhūyātkṣobhayāmāsa vai tathā

3.4.10

जातक्षोभाद्भगवतो महानासीद्गुणत्रयात् । गुणत्रये विद्यमानाद्भागादेव न संशयः

jātakṣobhādbhagavato mahānāsīdguṇatrayāt / guṇatraye vidyamānādbhāgādeva na saṃśayaḥ

3.4.11

महतो ब्रह्मवायू च जज्ञाते खाभिमानिनौ । तस्य संवत्सरात्पश्चाद्यमलौ संबभूवतुः

mahato brahmavāyū ca jajñāte khābhimāninau / tasya saṃvatsarātpaścādyamalau saṃbabhūvatuḥ

3.4.12

रजः प्रधानं यत्तत्वं महत्तत्तवमितीरितम् । सर्गं त्विमं विजानीयाद्गुणवैषम्यनामकम्

rajaḥ pradhānaṃ yattatvaṃ mahattattavamitīritam / sargaṃ tvimaṃ vijānīyādguṇavaiṣamyanāmakam

3.4.13

गरुड उवाच । महत्तत्तवस्वरूपस्य ज्ञानार्थं देवकीसुत । त्वयोक्ता गुणवैषम्यनामिका सृष्टिरुत्तमा

garuḍa uvāca / mahattattavasvarūpasya jñānārthaṃ devakīsuta / tvayoktā guṇavaiṣamyanāmikā sṛṣṭiruttamā

3.4.14

गुणवैषम्यशब्दार्थं मम ब्रूहि महाप्रभो । श्रीकृष्ण उवाच । गुणवैषम्यशब्दार्थज्ञापनाय खगेश्वर

guṇavaiṣamyaśabdārthaṃ mama brūhi mahāprabho / śrīkṛṣṇa uvāca / guṇavaiṣamyaśabdārthajñāpanāya khageśvara

3.4.15

अपिक्षितं च तत्रादौ गुणसाम्यं न संशयः । सम्यग्ज्ञापयितुं तत्र खादौ तावत्स्वगेश्वर

apikṣitaṃ ca tatrādau guṇasāmyaṃ na saṃśayaḥ / samyagjñāpayituṃ tatra khādau tāvatsvageśvara

3.4.16

राशिभूतं गुणानां तु दर्शयिष्ये स्थितिं च वै । राशीभूतस्य तसमः सकाशाद्विनतासुत

rāśibhūtaṃ guṇānāṃ tu darśayiṣye sthitiṃ ca vai / rāśībhūtasya tasamaḥ sakāśādvinatāsuta

3.4.17

राशीभूतं रजो ज्ञेयन्द्विगुणं तत्तु नान्यथा । राशीभूतस्य रजसः सकाशाद्विनतासुत

rāśībhūtaṃ rajo jñeyandviguṇaṃ tattu nānyathā / rāśībhūtasya rajasaḥ sakāśādvinatāsuta

3.4.18

राशीभूतं तथा सत्त्वं द्विगुणं समुदाहृतम् । मूलप्रकृतिजा ह्येते न मूला प्रकृतिः स्मृता

rāśībhūtaṃ tathā sattvaṃ dviguṇaṃ samudāhṛtam / mūlaprakṛtijā hyete na mūlā prakṛtiḥ smṛtā

3.4.19

यतः प्रकृतिरूपाणां परिच्छेदो न विद्यते । अतः प्रकृतिजा ज्ञेया न मूलास्ते खगेश्वर

yataḥ prakṛtirūpāṇāṃ paricchedo na vidyate / ataḥ prakṛtijā jñeyā na mūlāste khageśvara

3.4.20

एवं तव गुणानाञ्च परिमाणं खगेश्वर । उक्तं स्वरूपं तेषां तु तव सम्यक् खगेश्वर

evaṃ tava guṇānāñca parimāṇaṃ khageśvara / uktaṃ svarūpaṃ teṣāṃ tu tava samyak khageśvara

3.4.21

तत्र राशित्रये सत्त्वं केवलं समुदाहृतम् । रजस्तमोभ्यां गरुड ह्यविमिश्रं ह्यतस्तु तत्

tatra rāśitraye sattvaṃ kevalaṃ samudāhṛtam / rajastamobhyāṃ garuḍa hyavimiśraṃ hyatastu tat

3.4.22

केवलं सत्त्वमित्युक्तं न तु श्रेष्ठत्वतः प्रभो । सृष्टिकाले केवलं स्यात्प्रलये मिश्रितं भवेत्

kevalaṃ sattvamityuktaṃ na tu śreṣṭhatvataḥ prabho / sṛṣṭikāle kevalaṃ syātpralaye miśritaṃ bhavet

3.4.23

सर्वदाप्यविमिश्रं च सत्त्वराशिं खगेश्वर । सर्वदापि विमिश्रं च सत्त्वराशिं द्विजोत्तम

sarvadāpyavimiśraṃ ca sattvarāśiṃ khageśvara / sarvadāpi vimiśraṃ ca sattvarāśiṃ dvijottama

3.4.24

ये विजानन्ति ते सर्वे विशन्ति ह्यधरं तमः । रजस्तमोगुणौ वीन्द्र इतराभ्यां विमिश्रितौ

ye vijānanti te sarve viśanti hyadharaṃ tamaḥ / rajastamoguṇau vīndra itarābhyāṃ vimiśritau

3.4.25

सृष्टौ प्रलयकालेपि मिश्रावेव खगेश्वर । राशिभूतेपि रजसि रजोभागाच्छताधिकम्

sṛṣṭau pralayakālepi miśrāveva khageśvara / rāśibhūtepi rajasi rajobhāgācchatādhikam

3.4.26

सत्त्वं च मिश्रितं ज्ञेयं नान्यथा पक्षिसत्तम । रजसः शतभागानां मध्ये तु विनतासुत

sattvaṃ ca miśritaṃ jñeyaṃ nānyathā pakṣisattama / rajasaḥ śatabhāgānāṃ madhye tu vinatāsuta

3.4.27

य एको भाग उद्दिष्टस्तावत्परिमितं तमः । राशिभूतेपि रजसि मिश्रितं परिकीर्तितम्

ya eko bhāga uddiṣṭastāvatparimitaṃ tamaḥ / rāśibhūtepi rajasi miśritaṃ parikīrtitam

3.4.28

रजोराशिस्थितिस्त्वेवं तात व्याप्तं तमोगुणैः । राशिभूतेपि तमसि सत्त्वं च विनतासुत

rajorāśisthitistvevaṃ tāta vyāptaṃ tamoguṇaiḥ / rāśibhūtepi tamasi sattvaṃ ca vinatāsuta

3.4.29

तमः सकाशाद्गरुड दशभागाधिकेन च । मिश्रितं भवतीत्येवं ज्ञातव्यं नात्र संशयः

tamaḥ sakāśādgaruḍa daśabhāgādhikena ca / miśritaṃ bhavatītyevaṃ jñātavyaṃ nātra saṃśayaḥ

3.4.30

तमसो दशभागानां मध्ये तु विनतासुत । य एको भाग उद्दिष्टस्तावत्परिमितं रजः

tamaso daśabhāgānāṃ madhye tu vinatāsuta / ya eko bhāga uddiṣṭastāvatparimitaṃ rajaḥ

3.4.31

राशिभूतेपि तमसि मिश्रितं भवति ध्रुवम् । तमोराशिस्थितिस्त्वेवं ज्ञातव्या पक्षिसत्तम

rāśibhūtepi tamasi miśritaṃ bhavati dhruvam / tamorāśisthitistvevaṃ jñātavyā pakṣisattama

3.4.32

गरुड उवाच । रशिभूतेपि रजसि राशिभूते तमस्यपि । सत्त्वांशा ह्यधिकाः संतीत्येवमुक्तं मयानघ

garuḍa uvāca / raśibhūtepi rajasi rāśibhūte tamasyapi / sattvāṃśā hyadhikāḥ saṃtītyevamuktaṃ mayānagha

3.4.33

तत्र मे संशयो ह्यस्ति शृणु त्वं सात्त्वतां पते । यद्राश्यां यद्रा शिभागा ह्यधिकाः संति यावता

tatra me saṃśayo hyasti śṛṇu tvaṃ sāttvatāṃ pate / yadrāśyāṃ yadrā śibhāgā hyadhikāḥ saṃti yāvatā

3.4.34

तावता व्यवहारः स्यात्क्षीरनीरमिव प्रभो । श्रुत्वा स गरुडेनोक्तं भगवान्पुरुषोत्तमः

tāvatā vyavahāraḥ syātkṣīranīramiva prabho / śrutvā sa garuḍenoktaṃ bhagavānpuruṣottamaḥ

3.4.35

उवाच पर मप्रीत्या संस्तुवन् गरुडं हरिः । श्रीकृष्ण उवाच । रजोराश्या तमोराश्या सत्त्वराश्यधिका सदा

uvāca para maprītyā saṃstuvan garuḍaṃ hariḥ / śrīkṛṣṇa uvāca / rajorāśyā tamorāśyā sattvarāśyadhikā sadā

3.4.36

मिश्रितं चापि पक्षीन्द्र न सत्तवमिति कीर्त्यते । रजोराशिस्तमोराशिरित्येवं विबुधा विदुः

miśritaṃ cāpi pakṣīndra na sattavamiti kīrtyate / rajorāśistamorāśirityevaṃ vibudhā viduḥ

3.4.37

विषं तु चरुदुग्धस्थं विषमित्युच्यते यथा । एवं मयोक्ता गरुड गुणानां निजसंस्थितिः

viṣaṃ tu carudugdhasthaṃ viṣamityucyate yathā / evaṃ mayoktā garuḍa guṇānāṃ nijasaṃsthitiḥ

3.4.38

साम्यावस्थां गुणानां च शृण्विदानीं खगेश्वर । राशीकृताच्च रजसः जन्यं यच्च कगेश्वर

sāmyāvasthāṃ guṇānāṃ ca śṛṇvidānīṃ khageśvara / rāśīkṛtācca rajasaḥ janyaṃ yacca kageśvara

3.4.39

महत्तत्त्वे प्रविष्टं च यद्रजः परिकीर्तितम् । प्रलये समनुप्राप्ते महत्तत्त्वे स्थितं रजः

mahattattve praviṣṭaṃ ca yadrajaḥ parikīrtitam / pralaye samanuprāpte mahattattve sthitaṃ rajaḥ

3.4.40

द्वादशांशेन तु ह्यद्धा विभक्तं भवतिं प्रभो । राशीभूते हि सत्त्वे तु दशभागेन मिश्रितम्

dvādaśāṃśena tu hyaddhā vibhaktaṃ bhavatiṃ prabho / rāśībhūte hi sattve tu daśabhāgena miśritam

3.4.41

सम्यक् भवति पक्षीन्द्र तथैकांशेन चाण्डज । तमोराश्या मिश्रितं च भवत्येव न संशयः

samyak bhavati pakṣīndra tathaikāṃśena cāṇḍaja / tamorāśyā miśritaṃ ca bhavatyeva na saṃśayaḥ

3.4.42

अन्येनैकेन भागेन रजोराश्या खगेश्वर । मिश्रितं भवतीत्येवं ज्ञातव्यं नान्यथा क्वचित्

anyenaikena bhāgena rajorāśyā khageśvara / miśritaṃ bhavatītyevaṃ jñātavyaṃ nānyathā kvacit

3.4.43

गुणत्रयेपि भगवान्महत्तत्त्वस्य चाण्डज । एवं लयस्तु ज्ञातव्यो हृदि तत्त्वार्थवोदिभिः

guṇatrayepi bhagavānmahattattvasya cāṇḍaja / evaṃ layastu jñātavyo hṛdi tattvārthavodibhiḥ

3.4.44

एवं गुणत्रयाणां च मिश्रितत्त्वात्खगेश्वर । गुणसाम्यमिति प्राहुरेवं जानीहि वै खग

evaṃ guṇatrayāṇāṃ ca miśritattvātkhageśvara / guṇasāmyamiti prāhurevaṃ jānīhi vai khaga

3.4.45

अन्यथा ये विजानन्ति ते यान्ति ह्यधरं तमः । गरुड उवाच । राशीकृतगुणानां च त्रयाणां परमेश्वर

anyathā ye vijānanti te yānti hyadharaṃ tamaḥ / garuḍa uvāca / rāśīkṛtaguṇānāṃ ca trayāṇāṃ parameśvara

3.4.46

विशालानां परं ब्रह्मन्प्रलये गुणसाम्यता । कथं ब्रूहि महाभाग एतत्तत्त्वं समासतः

viśālānāṃ paraṃ brahmanpralaye guṇasāmyatā / kathaṃ brūhi mahābhāga etattattvaṃ samāsataḥ

3.4.47

श्रीकृष्ण उवाच । राशीभूतगुणानां तु त्रयणामपि सत्तम । तदा विमिश्रितत्वेन ह्यवस्थानं विदुर्बुधाः

śrīkṛṣṇa uvāca / rāśībhūtaguṇānāṃ tu trayaṇāmapi sattama / tadā vimiśritatvena hyavasthānaṃ vidurbudhāḥ

3.4.48

इदानीं गुणवैषम्यं शृणु सम्यङ् मम प्रिय । सृष्टिकाले तु संप्राप्ते यत्पूर्वं प्रलये खग

idānīṃ guṇavaiṣamyaṃ śṛṇu samyaṅ mama priya / sṛṣṭikāle tu saṃprāpte yatpūrvaṃ pralaye khaga

3.4.49

दशभागैश्च सत्त्वे तु मिश्रितं यद्र जस्तथा । तमस्यप्येकभागेन प्रविष्टं यत्तु तद्रजः

daśabhāgaiśca sattve tu miśritaṃ yadra jastathā / tamasyapyekabhāgena praviṣṭaṃ yattu tadrajaḥ

3.4.50

रजस्यप्येकभागेन प्रविष्टं यच्च तद्रजः । एवं द्वादशभागैश्च प्रविष्टं सर्वशो रजः

rajasyapyekabhāgena praviṣṭaṃ yacca tadrajaḥ / evaṃ dvādaśabhāgaiśca praviṣṭaṃ sarvaśo rajaḥ

3.4.51

सत्त्वस्तैर्दशभागैश्च तथैकेन रज्ॐशिना । एवमेकादशैर्भागैस्तमस्थांशेन वै व्दिज

sattvastairdaśabhāgaiśca tathaikena rajoṃśinā / evamekādaśairbhāgaistamasthāṃśena vai vdija

3.4.52

मिश्रितं भवति ह्यद्धा महत्तत्त्वं तदा स्मृतम् । एतदन्यो विशेषश्च मन्तध्यो विनतासुत

miśritaṃ bhavati hyaddhā mahattattvaṃ tadā smṛtam / etadanyo viśeṣaśca mantadhyo vinatāsuta

3.4.53

एकांशस्तामसो ज्ञेयो महत्तत्त्वे न संशयः । एवं त्रयोदशैर्भागैर्मिश्रितं तच्च सत्तम

ekāṃśastāmaso jñeyo mahattattve na saṃśayaḥ / evaṃ trayodaśairbhāgairmiśritaṃ tacca sattama

3.4.54

एवमेतद्विजानीयान्नान्यथा तु कथञ्चन । गरुड उवाच । चतुर्मुखाच्छ्रुतं पूर्वं भगवन्सात्त्वतां पते

evametadvijānīyānnānyathā tu kathañcana / garuḍa uvāca / caturmukhācchrutaṃ pūrvaṃ bhagavansāttvatāṃ pate

3.4.55

चतुर्भागात्समुत्पन्नं महत्तत्त्वमिति प्रभो । तत्रैकांशस्तमः प्रोक्तः त्रिभागो रज एव च

caturbhāgātsamutpannaṃ mahattattvamiti prabho / tatraikāṃśastamaḥ proktaḥ tribhāgo raja eva ca

3.4.56

तदाहुर्ब्रह्मणो रूपं गुणवैषम्यनामकम् । चतुर्भागात्मकं प्रोक्तं महत्तत्त्वं श्रुतं मया

tadāhurbrahmaṇo rūpaṃ guṇavaiṣamyanāmakam / caturbhāgātmakaṃ proktaṃ mahattattvaṃ śrutaṃ mayā

3.4.57

त्रयोदशांशैः संभूतमिति प्रोक्तं त्वयानघ । तदेतत्संशयं छिन्धि कृपालो भक्तवत्सल

trayodaśāṃśaiḥ saṃbhūtamiti proktaṃ tvayānagha / tadetatsaṃśayaṃ chindhi kṛpālo bhaktavatsala

3.4.58

श्रीकृष्ण उवाच । ब्रह्मोक्तम्य मयोक्तस्य विवादो नास्ति सर्वथा । मूलसत्त्वे मिश्रितं च दशभागेन यद्रजः

śrīkṛṣṇa uvāca / brahmoktamya mayoktasya vivādo nāsti sarvathā / mūlasattve miśritaṃ ca daśabhāgena yadrajaḥ

3.4.59

तत्सर्वं च मिलित्वैव त्वेको भागस्तु कीर्तितः । मूले रजसि यच्चोक्तो रजोभागः खगेश्वर

tatsarvaṃ ca militvaiva tveko bhāgastu kīrtitaḥ / mūle rajasi yaccokto rajobhāgaḥ khageśvara

3.4.60

भागे द्वितीये विज्ञेयस्तद्रजो नात्र संशयः । मूले तमसि यच्चोक्तो रजोभागस्तथैव च

bhāge dvitīye vijñeyastadrajo nātra saṃśayaḥ / mūle tamasi yaccokto rajobhāgastathaiva ca

3.4.61

तृतीयभागो विज्ञेयो नात्र कार्या विचारणा । तथा मूले च तमसि ह्येको भागस्तमः स्मृतः

tṛtīyabhāgo vijñeyo nātra kāryā vicāraṇā / tathā mūle ca tamasi hyeko bhāgastamaḥ smṛtaḥ

3.4.62

एवं त्रिभागो रजसः एकांशस्तमसः स्मृतः । तदाहुर्ब्रह्मणो देहं गुणवैषम्यनामकम्

evaṃ tribhāgo rajasaḥ ekāṃśastamasaḥ smṛtaḥ / tadāhurbrahmaṇo dehaṃ guṇavaiṣamyanāmakam

3.4.63

गरुड उवाच । महत्तत्त्वस्य चत्वारो भागास्तेषु रजस्त्रयः । तमसस्त्वेक एवेति त्वयोक्तं गरुडध्वज

garuḍa uvāca / mahattattvasya catvāro bhāgāsteṣu rajastrayaḥ / tamasastveka eveti tvayoktaṃ garuḍadhvaja

3.4.64

रजोभागात्मको देहोः ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । इति प्रतीयते ब्रह्मन्वचनात्तव माधव

rajobhāgātmako dehoḥ brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ / iti pratīyate brahmanvacanāttava mādhava

3.4.65

शुद्धसत्त्वात्मको देहो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । एवं हि श्रूयते कृष्ण संशयो मेत्र बाधते

śuddhasattvātmako deho brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ / evaṃ hi śrūyate kṛṣṇa saṃśayo metra bādhate

3.4.66

तमेवं संशयं छिन्धि यद्धि तच्छ्रोतुमर्हति । श्रीकृष्ण उवाच । त्रिभागभूते रजसि तथा द्वादशधापि च

tamevaṃ saṃśayaṃ chindhi yaddhi tacchrotumarhati / śrīkṛṣṇa uvāca / tribhāgabhūte rajasi tathā dvādaśadhāpi ca

3.4.67

रजसोपेक्षया सत्त्वं दशांशाधिकमेव च । प्रविष्टमस्तीति खग ज्ञातव्यं तच्छणु द्विज

rajasopekṣayā sattvaṃ daśāṃśādhikameva ca / praviṣṭamastīti khaga jñātavyaṃ tacchaṇu dvija

3.4.68

तमसोपेक्षया सत्त्वं दशांशाधिकमेव वै । प्रविष्टमस्तीति खग वक्तव्यं नात्र संशयः

tamasopekṣayā sattvaṃ daśāṃśādhikameva vai / praviṣṭamastīti khaga vaktavyaṃ nātra saṃśayaḥ

3.4.69

तमसोपेक्षया तत्र तम एकादशं स्मृतम् । एकांशस्तु रजो ज्ञेयमेवमाहुर्मनीषिणः । एवं च मिलितान्भागान्वक्ष्ये शृणु महामते

tamasopekṣayā tatra tama ekādaśaṃ smṛtam / ekāṃśastu rajo jñeyamevamāhurmanīṣiṇaḥ / evaṃ ca militānbhāgānvakṣye śṛṇu mahāmate

3.4.70

महत्तत्त्वसमुत्पत्ता उपादानं खगेश्वर । त्रयोदशांशा विज्ञेया द्वादशाशं रजः स्मृतम्

mahattattvasamutpattā upādānaṃ khageśvara / trayodaśāṃśā vijñeyā dvādaśāśaṃ rajaḥ smṛtam

3.4.71

एकांशस्तमसो ज्ञेयस्तत्र भागाञ्छृणु द्विजा । आदौ तु द्वादशांशेषु भागान्वक्ष्यामि तच्छृणु

ekāṃśastamaso jñeyastatra bhāgāñchṛṇu dvijā / ādau tu dvādaśāṃśeṣu bhāgānvakṣyāmi tacchṛṇu

3.4.72

एकांशस्तमसो ज्ञेयस्तद्दशां शाधिकं रजः । तच्छतांशाधिकं सत्त्वमेवमाहुर्मनीषिणः

ekāṃśastamaso jñeyastaddaśāṃ śādhikaṃ rajaḥ / tacchatāṃśādhikaṃ sattvamevamāhurmanīṣiṇaḥ

3.4.73

एकांशतमसि ह्येवं विभागाञ्छृणु सत्तम । एकांशस्तु रजो ज्ञेयस्तमो ह्येका दशाधिकम्

ekāṃśatamasi hyevaṃ vibhāgāñchṛṇu sattama / ekāṃśastu rajo jñeyastamo hyekā daśādhikam

3.4.74

तमोभागास्तु विज्ञेयास्तद्दशांशाधिकः स्मृतः । सत्त्वभाग इति ज्ञेयो महत्तत्त्वे खगेश्वर

tamobhāgāstu vijñeyāstaddaśāṃśādhikaḥ smṛtaḥ / sattvabhāga iti jñeyo mahattattve khageśvara

3.4.75

सत्त्वांशो बहुलो यस्माच्छुद्धसत्त्वं चतुर्मुखः । उत्पत्तिर्महतश्चोक्ता एवं च विनतासुत

sattvāṃśo bahulo yasmācchuddhasattvaṃ caturmukhaḥ / utpattirmahataścoktā evaṃ ca vinatāsuta

3.4.76

तज्ज्ञानान्मोक्षमाप्नोति नान्यथा तु कथञ्चन

tajjñānānmokṣamāpnoti nānyathā tu kathañcana

3.4.77