ब्रह्मखण्ड — Adhyaya 5

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे कृष्ण गरुडसंवादे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे गुणवैषम्यभेदब्रह्मदेहस्वरूपगुणसाम्यनिरूपणं नाम चतुर्थो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ५ एतादृशे महत्तत्त्वे लक्ष्म्या सह हरिः स्वयम् । प्रविवेश महाभाग क्षोभयामास वै हरिः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe kṛṣṇa garuḍasaṃvāde tṛtīyāṃśe brahmakāṇḍe guṇavaiṣamyabhedabrahmadehasvarūpaguṇasāmyanirūpaṇaṃ nāma caturtho 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 5 etādṛśe mahattattve lakṣmyā saha hariḥ svayam / praviveśa mahābhāga kṣobhayāmāsa vai hariḥ

3.5.1

अहन्तत्त्वमभूत्तस्माज्ज्ञानद्रव्यक्रियात्मकम् । अहङ्कारसमुत्पत्तावेकांशस्तमसि स्मृतः

ahantattvamabhūttasmājjñānadravyakriyātmakam / ahaṅkārasamutpattāvekāṃśastamasi smṛtaḥ

3.5.2

तद्दशांशाधिकरजस्तद्दशांशाधिकं प्रभो । सत्त्वमित्युच्यते सद्भिर्ह्येतदात्मा त्वहं स्मृतम्

taddaśāṃśādhikarajastaddaśāṃśādhikaṃ prabho / sattvamityucyate sadbhirhyetadātmā tvahaṃ smṛtam

3.5.3

अहन्तत्त्वाभिमानी तु आदौ शेषो बभूवह । सहस्राब्दाच्च पश्चात्तौ जातौ खगहरौ द्विज

ahantattvābhimānī tu ādau śeṣo babhūvaha / sahasrābdācca paścāttau jātau khagaharau dvija

3.5.4

अहन्तत्त्वे खग ह्येषु प्रविष्टो हरिरव्ययः । क्षोभयामास भगवाल्लङ्क्ष्म्या सह हरिः स्वयम्

ahantattve khaga hyeṣu praviṣṭo hariravyayaḥ / kṣobhayāmāsa bhagavāllaṅkṣmyā saha hariḥ svayam

3.5.5

वैकारिकस्तामसश्च तैजसश्चेत्यहं त्रिधा । त्रिधा बभूव रुद्रोपि यतस्तेषां नियामकः

vaikārikastāmasaśca taijasaścetyahaṃ tridhā / tridhā babhūva rudropi yatasteṣāṃ niyāmakaḥ

3.5.6

वैकारिकस्थितो रुद्रो वैकारिक इति स्मृतः । तामसे तु स्थितो रुद्रस्तामसो ह्यभिधीयते

vaikārikasthito rudro vaikārika iti smṛtaḥ / tāmase tu sthito rudrastāmaso hyabhidhīyate

3.5.7

तैजसे तु स्थितो रुद्रो लोके वै तैजसः स्मृतः । तैजसे तु ह्यहन्तत्त्वे लक्ष्म्या सह हरिः स्वयम्

taijase tu sthito rudro loke vai taijasaḥ smṛtaḥ / taijase tu hyahantattve lakṣmyā saha hariḥ svayam

3.5.8

विशित्वा क्षोभयामास तदासौ दशधा त्वभूत् । श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च

viśitvā kṣobhayāmāsa tadāsau daśadhā tvabhūt / śrotraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇameva ca

3.5.9

वाक्पाणिपादं पायुश्च उपस्थेति दश स्मृताः । वैकारिके ह्यहन्तत्त्वे प्रविश्य क्षोभयद्धरिः

vākpāṇipādaṃ pāyuśca upastheti daśa smṛtāḥ / vaikārike hyahantattve praviśya kṣobhayaddhariḥ

3.5.10

महत्तत्त्वादिमा अदाविन्द्रियाणां च देवताः । एकादशविधा आसन्क्रमेण तु खगेश्वर

mahattattvādimā adāvindriyāṇāṃ ca devatāḥ / ekādaśavidhā āsankrameṇa tu khageśvara

3.5.11

मनोभिमानि नी ह्यादौ वारुणी त्वभवत्तदा । अनन्तरं च सौपर्णी गौरोजापि तथैव च

manobhimāni nī hyādau vāruṇī tvabhavattadā / anantaraṃ ca sauparṇī gaurojāpi tathaiva ca

3.5.12

शेषादनन्तरास्तासां दशवर्षादनंरम् । उत्पत्तिरिति विज्ञेयं क्रमेण तु खगेश्वर

śeṣādanantarāstāsāṃ daśavarṣādanaṃram / utpattiriti vijñeyaṃ krameṇa tu khageśvara

3.5.13

मनोभिमानिनावन्याविन्द्रकामौ प्रजज्ञतुः । तार्क्ष्य ह्यनन्तरौ ज्ञेयौ मुक्तौ संसार एव च

manobhimānināvanyāvindrakāmau prajajñatuḥ / tārkṣya hyanantarau jñeyau muktau saṃsāra eva ca

3.5.14

ततस्त्वगात्मा ह्यभवत्सोहं कारिक ईरितः । ततः पाण्यात्मकाश्चैव जज्ञिरे पक्षिसत्तम

tatastvagātmā hyabhavatsohaṃ kārika īritaḥ / tataḥ pāṇyātmakāścaiva jajñire pakṣisattama

3.5.15

शची रतिश्चानिरुद्धस्तथा स्वायंभुवो मनुः । बृहस्पतिस्तथा दक्ष एते पाण्यात्मकाः स्मृताः

śacī ratiścāniruddhastathā svāyaṃbhuvo manuḥ / bṛhaspatistathā dakṣa ete pāṇyātmakāḥ smṛtāḥ

3.5.16

दक्षस्यानन्तरं जज्ञे प्रवाहो नाम चाण्डज । स एवोक्तश्चातिंवाहो यापयत्यात्मचोदितः

dakṣasyānantaraṃ jajñe pravāho nāma cāṇḍaja / sa evoktaścātiṃvāho yāpayatyātmacoditaḥ

3.5.17

हस्तादनन्तरं ज्ञेयो न तु शच्यादिवत्स्मृतः । ततोभवन्महाभाग चक्षुरिद्रियमात्मनः

hastādanantaraṃ jñeyo na tu śacyādivatsmṛtaḥ / tatobhavanmahābhāga cakṣuridriyamātmanaḥ

3.5.18

स्वायंभुवमनोर्भार्या शतरूपा यमस्तथा । चन्द्रसूर्यौ तु चत्त्वारश्चक्षुरिन्द्रियमानिनः

svāyaṃbhuvamanorbhāryā śatarūpā yamastathā / candrasūryau tu cattvāraścakṣurindriyamāninaḥ

3.5.19

चन्द्रः श्रोत्राभिमानीति तथा ज्ञेयः खगेश्वर । जिह्वेन्द्रियात्मा वरुणः सूर्यस्यानन्तरोभवत्

candraḥ śrotrābhimānīti tathā jñeyaḥ khageśvara / jihvendriyātmā varuṇaḥ sūryasyānantarobhavat

3.5.20

वागिन्द्रियाभिमानिन्यो ह्यभवन्वरुणादनु । दक्षपत्नी प्रसूतिश्च भृगुरग्निस्तर्थव च

vāgindriyābhimāninyo hyabhavanvaruṇādanu / dakṣapatnī prasūtiśca bhṛguragnistarthava ca

3.5.21

तत्र वैते महात्मानो वागिन्द्रियनियामकाः । ये क्रव्यादादयश्चोक्तास्तेनन्तत्त्वनियामकाः

tatra vaite mahātmāno vāgindriyaniyāmakāḥ / ye kravyādādayaścoktāstenantattvaniyāmakāḥ

3.5.22

साम्यत्वाच्च तथैवोक्तिर्न तु तत्त्वाभिमानितः । उपस्थमानिनो वीन्द्र बभूवुस्तदनन्तरम्

sāmyatvācca tathaivoktirna tu tattvābhimānitaḥ / upasthamānino vīndra babhūvustadanantaram

3.5.23

विश्वामित्रो वसिष्टोत्रिर्मरीचिः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्योङ्गिरसश्चैव तथा वैवस्वतो मनुः

viśvāmitro vasiṣṭotrirmarīciḥ pulahaḥ kratuḥ / pulastyoṅgirasaścaiva tathā vaivasvato manuḥ

3.5.24

मन्वादयोनन्तसंख्या उपस्थात्मान ईरिताः । पायोश्च मानिनो वीन्द्र जज्ञिरे तदनन्तरम्

manvādayonantasaṃkhyā upasthātmāna īritāḥ / pāyośca mānino vīndra jajñire tadanantaram

3.5.25

सूर्येषु द्वादशस्वेको मित्रस्तारा गुरोः प्रिया । कोणाधिपो निरृतिश्च प्रवहप्रिया

sūryeṣu dvādaśasveko mitrastārā guroḥ priyā / koṇādhipo nirṛtiśca pravahapriyā

3.5.26

चत्त्वार एते पक्षीन्द्र वायुतत्त्वाभिमानिनः । घ्राणाभिमानिनः सर्वे जज्ञिरे द्विजसत्तम

cattvāra ete pakṣīndra vāyutattvābhimāninaḥ / ghrāṇābhimāninaḥ sarve jajñire dvijasattama

3.5.27

विष्ववसेनो वायुपुत्रौ ह्यश्विनौ गणपस्तथा । वित्तपः सप्त वसव उक्तो ह्याग्निस्तथाष्टमः

viṣvavaseno vāyuputrau hyaśvinau gaṇapastathā / vittapaḥ sapta vasava ukto hyāgnistathāṣṭamaḥ

3.5.28

सत्यानां शृणु नामानि द्रोणः प्राणो ध्रुवस्तथा । अर्के दोषस्तथा वस्कः सप्तमस्तु विभावसुः

satyānāṃ śṛṇu nāmāni droṇaḥ prāṇo dhruvastathā / arke doṣastathā vaskaḥ saptamastu vibhāvasuḥ

3.5.29

दशरुद्रास्तथा ज्ञेया मूलरुद्रो भवः स्मृतः । दश रुद्रस्य नामानि शृणुष्व द्विजसत्तम

daśarudrāstathā jñeyā mūlarudro bhavaḥ smṛtaḥ / daśa rudrasya nāmāni śṛṇuṣva dvijasattama

3.5.30

रैवन्तेयस्तथा भीमो वामदेवो वृषाकपिः । अजैकपादहिर्वुध्न्यो बहुरूपो महानिति

raivanteyastathā bhīmo vāmadevo vṛṣākapiḥ / ajaikapādahirvudhnyo bahurūpo mahāniti

3.5.31

दश रुद्रा इति प्रोक्ताः षडादित्याञ्छृणु द्विज । उरुक्रमस्तथा शक्रो विवस्वान्वरुणस्तथा

daśa rudrā iti proktāḥ ṣaḍādityāñchṛṇu dvija / urukramastathā śakro vivasvānvaruṇastathā

3.5.32

पर्जन्योतिबाहुरेत उक्ताः पूर्वं द्विजोत्तम । पर्जन्यव्यतिरिक्तास्तु पञ्चैवोक्ता न संशयः

parjanyotibāhureta uktāḥ pūrvaṃ dvijottama / parjanyavyatiriktāstu pañcaivoktā na saṃśayaḥ

3.5.33

गङ्गासमस्तु पर्जन्य इति चोक्तः खगेश्वर । सविता ह्यर्यमा धाता पूषा त्वष्टा तथा भगः

gaṅgāsamastu parjanya iti coktaḥ khageśvara / savitā hyaryamā dhātā pūṣā tvaṣṭā tathā bhagaḥ

3.5.34

चत्वारिंशत्तथा सप्त महतः परिकीर्तिताः । द्वावुक्ताविति विज्ञेयो प्रवहोतिवहस्तथा

catvāriṃśattathā sapta mahataḥ parikīrtitāḥ / dvāvuktāviti vijñeyo pravahotivahastathā

3.5.35

तथा दशविधा ज्ञेया विश्वेदेवाः खगेश्वर । शृणु नामानि तेषां तु पुरूरवार्द्रवसंज्ञकौ

tathā daśavidhā jñeyā viśvedevāḥ khageśvara / śṛṇu nāmāni teṣāṃ tu purūravārdravasaṃjñakau

3.5.36

धूरिलोचनसंज्ञौ द्वौ क्रतुदक्षेतिसंज्ञकौ । द्वौ सत्यवसुसंज्ञौ च कामकालकसंज्ञकौ

dhūrilocanasaṃjñau dvau kratudakṣetisaṃjñakau / dvau satyavasusaṃjñau ca kāmakālakasaṃjñakau

3.5.37

एवं दशविधा ज्ञेया विश्वेदेवाः प्रकीर्तिताः । तथा ऋभुगणश्चोक्तस्तथा च पितरस्त्रयः

evaṃ daśavidhā jñeyā viśvedevāḥ prakīrtitāḥ / tathā ṛbhugaṇaścoktastathā ca pitarastrayaḥ

3.5.38

द्यावा पृथिव्यौ विज्ञेयौ एते च षडशीतयः । देवाः प्रजज्ञिरे सर्वे नासिकद्रियमानिनः

dyāvā pṛthivyau vijñeyau ete ca ṣaḍaśītayaḥ / devāḥ prajajñire sarve nāsikadriyamāninaḥ

3.5.39

आकाशस्याभिमानी तु गणपः सुदाहृतः । उभयत्राभि मानीति ज्ञेयं तत्त्वार्थवेदिभिः

ākāśasyābhimānī tu gaṇapaḥ sudāhṛtaḥ / ubhayatrābhi mānīti jñeyaṃ tattvārthavedibhiḥ

3.5.40

विष्वक्सेनं विना सर्वे जयाद्या विष्णुपार्षदाः । अभवन्समहीनाश्च विष्वक्सेनादनन्तरम्

viṣvaksenaṃ vinā sarve jayādyā viṣṇupārṣadāḥ / abhavansamahīnāśca viṣvaksenādanantaram

3.5.41

एतेपि नासिकायाश्च अवान्तरनियामकाः । अतस्ते तत्त्वमानिभ्यो ह्यवरास्ते प्रकीर्तिताः

etepi nāsikāyāśca avāntaraniyāmakāḥ / ataste tattvamānibhyo hyavarāste prakīrtitāḥ

3.5.42

स्पर्शतत्त्वाभिमानी तु अपानश्चेत्युदाहृतः । रूपाभिमानी संजज्ञे व्यानो नाम महान्प्रभो

sparśatattvābhimānī tu apānaścetyudāhṛtaḥ / rūpābhimānī saṃjajñe vyāno nāma mahānprabho

3.5.43

रसात्मक उदानश्च समानो गन्धनामकः । अपां नाथाश्च चत्वारो मरुतः परिकीर्तिताः

rasātmaka udānaśca samāno gandhanāmakaḥ / apāṃ nāthāśca catvāro marutaḥ parikīrtitāḥ

3.5.44

जयाद्यनन्तरान्वक्ष्ये समुत्पन्नान्खगेश्वर । प्रधानाग्रे प्रथमजः पावकः समुदाहृतः

jayādyanantarānvakṣye samutpannānkhageśvara / pradhānāgre prathamajaḥ pāvakaḥ samudāhṛtaḥ

3.5.45

भृगोर्महर्षेः पुत्रश्च च्यवनः समुदाहृतः । बृहस्पतेश्च पुत्रस्तु उतथ्यः परिकीर्तितः

bhṛgormaharṣeḥ putraśca cyavanaḥ samudāhṛtaḥ / bṛhaspateśca putrastu utathyaḥ parikīrtitaḥ

3.5.46

रैवतश्चाक्षुषश्चैव तथा स्वारोचिषः स्मृतः । उत्तमो ब्रह्मसावर्णी रुद्रसावर्णिरेव च

raivataścākṣuṣaścaiva tathā svārociṣaḥ smṛtaḥ / uttamo brahmasāvarṇī rudrasāvarṇireva ca

3.5.47

देवसावर्णिसावर्णिरिन्द्रसावर्णिरेवच । तथैव दक्षसावर्णिर्धर्मभावर्णिरेव च

devasāvarṇisāvarṇirindrasāvarṇirevaca / tathaiva dakṣasāvarṇirdharmabhāvarṇireva ca

3.5.48

एकादशविधा ह्येवं मनवः परिकीर्तिताः । पितॄणां सप्तकं चैवेत्याद्याः संजज्ञिरे खग

ekādaśavidhā hyevaṃ manavaḥ parikīrtitāḥ / pitṝṇāṃ saptakaṃ caivetyādyāḥ saṃjajñire khaga

3.5.49

तदनन्तरमुत्पन्नास्तेभ्यो नीचाः शृणु द्विज । वरुणस्य पत्नी गङ्गा पर्जन्याख्यो विभावसुः

tadanantaramutpannāstebhyo nīcāḥ śṛṇu dvija / varuṇasya patnī gaṅgā parjanyākhyo vibhāvasuḥ

3.5.50

यमभार्या श्यामला तु ह्यनिरुद्धप्रिया विराट् । ब्रह्माण्डमानिनी सैव ह्युषानाम्ना सुशब्दिता

yamabhāryā śyāmalā tu hyaniruddhapriyā virāṭ / brahmāṇḍamāninī saiva hyuṣānāmnā suśabditā

3.5.51

रोहिणी चन्द्रभार्योक्ता सूर्यभार्या तु संज्ञका । एता गङ्गादिषटूसंख्या जज्ञिरे विनतासुत

rohiṇī candrabhāryoktā sūryabhāryā tu saṃjñakā / etā gaṅgādiṣaṭūsaṃkhyā jajñire vinatāsuta

3.5.52

गङ्गाद्यनन्तरं जज्ञे स्वाहा वै मन्त्रदेवता । स्वाहानामाग्निभार्योक्ता गङ्गादिभ्योधमा श्रुता

gaṅgādyanantaraṃ jajñe svāhā vai mantradevatā / svāhānāmāgnibhāryoktā gaṅgādibhyodhamā śrutā

3.5.53

स्वाहानन्तरजो ज्ञेयो ज्ञानात्मा बुधनामकः । बुधस्तु चन्द्रपुत्रो यः स्वाहाया अधमः स्मृतः

svāhānantarajo jñeyo jñānātmā budhanāmakaḥ / budhastu candraputro yaḥ svāhāyā adhamaḥ smṛtaḥ

3.5.54

उषा नाम तथा जज्ञे बुधस्यानन्तरं खग । उषानामा भिमानी तु ह्यश्विभार्या प्रकीर्तिता

uṣā nāma tathā jajñe budhasyānantaraṃ khaga / uṣānāmā bhimānī tu hyaśvibhāryā prakīrtitā

3.5.55

बुधाधमा सा विज्ञेया नात्र कार्या विचारणा । ततः शनैश्चरो जज्ञे पृथिव्यात्मेति विश्रुतः

budhādhamā sā vijñeyā nātra kāryā vicāraṇā / tataḥ śanaiścaro jajñe pṛthivyātmeti viśrutaḥ

3.5.56

उषाधमस्तु विज्ञेयस्ततो जज्ञेथ पुष्करः । कर्माभिमानी विज्ञेयः शनैश्चर इतीरितः

uṣādhamastu vijñeyastato jajñetha puṣkaraḥ / karmābhimānī vijñeyaḥ śanaiścara itīritaḥ

3.5.57

तत्त्वाभिमानिनो देवानेवं सृष्ट्वा हरिः स्वयम् । प्रविवेश स देवेशस्तत्त्वेषु रमया सहा

tattvābhimānino devānevaṃ sṛṣṭvā hariḥ svayam / praviveśa sa deveśastattveṣu ramayā sahā

3.5.58