प्रेतखण्ड — Adhyaya 4

इति श्रीगारुडे महापुराणे धर्मकाण्डे द्वितीयांशे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे नरकतत्प्रवेशनिर्गमनादिवर्णनं नाम तृतीयो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ४ श्रीकृष्ण उवाच । ज्ञानतो ऽज्ञानतो वापियन्नरैः कलुषं कृतम् । तस्य पापस्य शुद्ध्यर्थं विधेया निष्कृतिर्नरैः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe dharmakāṇḍe dvitīyāṃśe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde narakatatpraveśanirgamanādivarṇanaṃ nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 4 śrīkṛṣṇa uvāca / jñānato 'jñānato vāpiyannaraiḥ kaluṣaṃ kṛtam / tasya pāpasya śuddhyarthaṃ vidheyā niṣkṛtirnaraiḥ

2.4.1

भस्मादिस्नानदशकमादौ कुर्याद्विचक्षणः । यथाशक्ति षडब्दादिप्रत्याम्नायाच्चरेदपि

bhasmādisnānadaśakamādau kuryādvicakṣaṇaḥ / yathāśakti ṣaḍabdādipratyāmnāyāccaredapi

2.4.2

तदर्धं वा तदर्धं वा तदर्धार्धमथापि वा । यथाशक्त्या ततः कुर्याद्दश दानानि वै शृणु

tadardhaṃ vā tadardhaṃ vā tadardhārdhamathāpi vā / yathāśaktyā tataḥ kuryāddaśa dānāni vai śṛṇu

2.4.3

गोभूतिलहिरण्याज्यवासोधन्यगुडास्तथा । रजतं लवणं चैव दानानि दश वै विदुः

gobhūtilahiraṇyājyavāsodhanyaguḍāstathā / rajataṃ lavaṇaṃ caiva dānāni daśa vai viduḥ

2.4.4

प्रायश्चित्ते त्वागता ये तेभ्यो दद्यान्नरो दश । ततो यमद्वारपथे पूयशोणितसंकुले

prāyaścitte tvāgatā ye tebhyo dadyānnaro daśa / tato yamadvārapathe pūyaśoṇitasaṃkule

2.4.5

नदीं वैतरणीं तर्तुं दद्याद्वैतरणीं च गाम् । कृष्णस्तनी सकृष्णाङ्गी सा वै वैतरणी स्मृता

nadīṃ vaitaraṇīṃ tartuṃ dadyādvaitaraṇīṃ ca gām / kṛṣṇastanī sakṛṣṇāṅgī sā vai vaitaraṇī smṛtā

2.4.6

तिला लोहं हिरण्यं च कर्पासं लवणं तथा । सप्तधान्यं क्षितिर्गाव एकैकं पावनं स्मृतम्

tilā lohaṃ hiraṇyaṃ ca karpāsaṃ lavaṇaṃ tathā / saptadhānyaṃ kṣitirgāva ekaikaṃ pāvanaṃ smṛtam

2.4.7

एतान्यष्टौ महादानान्युत्तमाय द्विजातये । आतुरेण तु देयानि पदरूपाणि मे शृणु

etānyaṣṭau mahādānānyuttamāya dvijātaye / ātureṇa tu deyāni padarūpāṇi me śṛṇu

2.4.8

छत्रो पानहवस्त्राणि मुद्रिका च कमण्डलुः । आसनं भाजनं पदं चाष्टविधं स्मृतम्

chatro pānahavastrāṇi mudrikā ca kamaṇḍaluḥ / āsanaṃ bhājanaṃ padaṃ cāṣṭavidhaṃ smṛtam

2.4.9

तिलापात्रं सर्पिः पात्रं शय्या सोपस्करा तथा । एतत्सर्वं प्रदातव्यं यदिष्टं चात्मनो ऽपि तत्

tilāpātraṃ sarpiḥ pātraṃ śayyā sopaskarā tathā / etatsarvaṃ pradātavyaṃ yadiṣṭaṃ cātmano 'pi tat

2.4.10

अश्वो रथश्च महीषी व्यञ्जनं वस्त्रमेव च । ब्राह्मणेभ्यः प्रदातव्यं ब्रह्मपूर्वमपि स्वयम्

aśvo rathaśca mahīṣī vyañjanaṃ vastrameva ca / brāhmaṇebhyaḥ pradātavyaṃ brahmapūrvamapi svayam

2.4.11

दाना न्यन्यान्यपि खग तर्पयेत्स्वीयशक्तितः । प्रायाश्चित्तं कृतं येन दश दानान्यपि क्षितौ

dānā nyanyānyapi khaga tarpayetsvīyaśaktitaḥ / prāyāścittaṃ kṛtaṃ yena daśa dānānyapi kṣitau

2.4.12

दानं गोर्वैतरण्याश्च दानान्यष्टौ तथापि वा । तिलपात्रं सर्पिः पात्रं शय्यादानं तथैव च

dānaṃ gorvaitaraṇyāśca dānānyaṣṭau tathāpi vā / tilapātraṃ sarpiḥ pātraṃ śayyādānaṃ tathaiva ca

2.4.13

पददानं च विधिवन्नासौ निरयगर्भगः । स्वातन्त्र्येणापि लवणदानमिच्छन्ति सूरयः

padadānaṃ ca vidhivannāsau nirayagarbhagaḥ / svātantryeṇāpi lavaṇadānamicchanti sūrayaḥ

2.4.14

विष्णुदेहसमुत्पन्नो यतो ऽयं लवणो रसः । आतुरस्य यदा प्राणा न यान्ति वसुधातले

viṣṇudehasamutpanno yato 'yaṃ lavaṇo rasaḥ / āturasya yadā prāṇā na yānti vasudhātale

2.4.15

लवणं च तदा देयं द्वारस्योद्वाटनं दिवः । यानिकानि च दानानि स्वयं दत्तानि मानवैः

lavaṇaṃ ca tadā deyaṃ dvārasyodvāṭanaṃ divaḥ / yānikāni ca dānāni svayaṃ dattāni mānavaiḥ

2.4.16

तानितानि च सर्वाणि उपतिष्ठन्ति चाग्रतः । प्रायश्चित्तं कृतं येन साङ्गं खग स वै पुमान्

tānitāni ca sarvāṇi upatiṣṭhanti cāgrataḥ / prāyaścittaṃ kṛtaṃ yena sāṅgaṃ khaga sa vai pumān

2.4.17

पापानि भस्मसात्कृत्वा स्वर्गलोके महीयते । अमृतं तु गवां क्षीरं यतः पतगसत्तम्

pāpāni bhasmasātkṛtvā svargaloke mahīyate / amṛtaṃ tu gavāṃ kṣīraṃ yataḥ patagasattam

2.4.18

तस्माद्ददाति यो धेनुममृतत्वं स गच्छति । दानान्यष्टौ तु दत्त्वा वै गन्धर्वनिलये वसेत्

tasmāddadāti yo dhenumamṛtatvaṃ sa gacchati / dānānyaṣṭau tu dattvā vai gandharvanilaye vaset

2.4.19

आलयस्तत्र रौद्रे हि दह्यते येन मानवः । छत्रदानेन सुच्छाया जायते पथि तुष्टिदा

ālayastatra raudre hi dahyate yena mānavaḥ / chatradānena succhāyā jāyate pathi tuṣṭidā

2.4.20

असिपत्रवनं धारमतिक्रामति वै सुखम् । अश्वारूढश्च व्रजति ददते यद्युपानहौ

asipatravanaṃ dhāramatikrāmati vai sukham / aśvārūḍhaśca vrajati dadate yadyupānahau

2.4.21

भोजनासनदानेन सुखं मार्गे भुनक्ति वै । प्रदेशे निर्जले दाता सुखी स्याद्वै कमण्डलोः

bhojanāsanadānena sukhaṃ mārge bhunakti vai / pradeśe nirjale dātā sukhī syādvai kamaṇḍaloḥ

2.4.22

यमदूता महारौद्राः करालाः कृष्णपिङ्गलाः । न पीडयन्ति दाक्षिण्याद्वस्त्राभरणदानतः

yamadūtā mahāraudrāḥ karālāḥ kṛṣṇapiṅgalāḥ / na pīḍayanti dākṣiṇyādvastrābharaṇadānataḥ

2.4.23

तिलपात्रं तु विप्राय दत्तं पत्ररथ ध्रुवम् । नाशयेत्त्रिविधं षापं वाङ्मनः कायसम्भवम्

tilapātraṃ tu viprāya dattaṃ patraratha dhruvam / nāśayettrividhaṃ ṣāpaṃ vāṅmanaḥ kāyasambhavam

2.4.24

घृतपात्रप्रदाने रुद्रलोके वसेन्नरः । सर्वोपस्करसंयुक्तां शय्यां दत्त्वा द्विजातये

ghṛtapātrapradāne rudraloke vasennaraḥ / sarvopaskarasaṃyuktāṃ śayyāṃ dattvā dvijātaye

2.4.25

नानाप्सरोभिराकीर्णं विमानमधिरोहति । षष्टिवर्षसहस्राणि क्रीडित्वा शक्रमन्दिरे

nānāpsarobhirākīrṇaṃ vimānamadhirohati / ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi krīḍitvā śakramandire

2.4.26

इन्द्रलोकात्परिभ्रष्ट इह लोके नृपो भवेत् । सर्वोपस्करणोपेतं युवानं दोषवर्जितम्

indralokātparibhraṣṭa iha loke nṛpo bhavet / sarvopaskaraṇopetaṃ yuvānaṃ doṣavarjitam

2.4.27

यो ऽश्वं ददाति विप्राय स्वर्गलोके च तिष्ठति । यावन्ति रोमाणि हये भवन्ति हि खगेश्वर

yo 'śvaṃ dadāti viprāya svargaloke ca tiṣṭhati / yāvanti romāṇi haye bhavanti hi khageśvara

2.4.28

तावतो राजितांल्लोकानाप्नुवन्ति हि पुष्कलान् । चतुर्भिस्तुरगैर्युक्तं सर्वोपकरणैर्युतम्

tāvato rājitāṃllokānāpnuvanti hi puṣkalān / caturbhisturagairyuktaṃ sarvopakaraṇairyutam

2.4.29

रथं द्विजातये दत्त्वा राजसूयफलं लभ्त्

rathaṃ dvijātaye dattvā rājasūyaphalaṃ labht

2.4.30

दुग्धाधिकां च महिषीं नवमेघवर्णां सन्तुष्टतर्णकवलीं जघनाभिरामाम् । दत्त्वा सुवर्णतिलकां द्विजपुङ्गवाय लोकोदयं स जयतीति किमत्र चित्रम्

dugdhādhikāṃ ca mahiṣīṃ navameghavarṇāṃ santuṣṭatarṇakavalīṃ jaghanābhirāmām / dattvā suvarṇatilakāṃ dvijapuṅgavāya lokodayaṃ sa jayatīti kimatra citram

2.4.31

तालवृन्तस्य दानेन वायुना वीज्यते पथि । कान्तियुक् सुभगः श्रीमान् भवत्यम्बरदानतः

tālavṛntasya dānena vāyunā vījyate pathi / kāntiyuk subhagaḥ śrīmān bhavatyambaradānataḥ

2.4.32

रसान्नोपस्करयुतं गृहं विप्राय योर्ऽपयेत् । न हीयते तस्य वंशः स्वर्गं प्राप्नोत्यनुत्तमम्

rasānnopaskarayutaṃ gṛhaṃ viprāya yor'payet / na hīyate tasya vaṃśaḥ svargaṃ prāpnotyanuttamam

2.4.33

भवत्यत्र खगश्रेष्ठ फलगौखलाघवम् । श्रद्धाश्रद्धाविभेदेन दानगौरवलाघवात्

bhavatyatra khagaśreṣṭha phalagaukhalāghavam / śraddhāśraddhāvibhedena dānagauravalāghavāt

2.4.34

ततो येनाम्बुदानानि कृतान्यत्र रसास्तथा । तदा खग तथाह्लादमापदि प्रतिपद्यते

tato yenāmbudānāni kṛtānyatra rasāstathā / tadā khaga tathāhlādamāpadi pratipadyate

2.4.35

अन्नानि येन दत्तानि श्रद्धापूतेन चेतसा । सो ऽपि तृप्तिमवाप्नोति विनाप्यन्नेन वै तदा

annāni yena dattāni śraddhāpūtena cetasā / so 'pi tṛptimavāpnoti vināpyannena vai tadā

2.4.36

आसन्ने मरणे कुर्यात्संन्यासं चेद्विधानतः । आवर्तेत पुनर्नासौ ब्रह्मभूयाय कल्पते

āsanne maraṇe kuryātsaṃnyāsaṃ cedvidhānataḥ / āvarteta punarnāsau brahmabhūyāya kalpate

2.4.37

आसन्नमरणो मत्यश्चेत्तीर्थं प्रतिनयिते । तीर्थप्राप्तौ भवेन्मुक्तिर्म्रियते यदि मार्गगः । पदेपदे क्रतुसमं भवेत्तस्य न संशयः

āsannamaraṇo matyaścettīrthaṃ pratinayite / tīrthaprāptau bhavenmuktirmriyate yadi mārgagaḥ / padepade kratusamaṃ bhavettasya na saṃśayaḥ

2.4.38

गृह्णीयाच्चेदनशनं व्रतं विधिवदागते । मृत्यौ न सो ऽपि संसारे भूयः पर्यटति द्विज

gṛhṇīyāccedanaśanaṃ vrataṃ vidhivadāgate / mṛtyau na so 'pi saṃsāre bhūyaḥ paryaṭati dvija

2.4.39

किं दानमिति तुर्यस्य प्रश्नस्योत्तरमीरितम् । दाहमृत्योरन्तरे किमितिप्रश्नोत्तरं शृणु

kiṃ dānamiti turyasya praśnasyottaramīritam / dāhamṛtyorantare kimitipraśnottaraṃ śṛṇu

2.4.40

गतप्राणं ततो ज्ञात्वा स्नात्वा पुत्रादिराशु तम् । शवं जलेन शुद्धेन क्षालयेदविचारयन्

gataprāṇaṃ tato jñātvā snātvā putrādirāśu tam / śavaṃ jalena śuddhena kṣālayedavicārayan

2.4.41

परिधाप्याहते वस्त्रे चन्दनैः प्रोक्षयेत्तनुम् । ततो मृतस्य स्थाने वै एकोद्दिष्टं समाचरेत्

paridhāpyāhate vastre candanaiḥ prokṣayettanum / tato mṛtasya sthāne vai ekoddiṣṭaṃ samācaret

2.4.42

प्रयोगपूर्वं दाहस्य योग्यतादिर्यथा भवेत् । आंसनं प्राक्षण च स्यान्न स्यादेतच्चतुष्टयम्

prayogapūrvaṃ dāhasya yogyatādiryathā bhavet / āṃsanaṃ prākṣaṇa ca syānna syādetaccatuṣṭayam

2.4.43

आवाहनार्चन चैव पान्त्रालम्भावगाहने । भवेद्दानान्नसङ्कल्पः पिण्डदानं सदा भवेत्

āvāhanārcana caiva pāntrālambhāvagāhane / bhaveddānānnasaṅkalpaḥ piṇḍadānaṃ sadā bhavet

2.4.44

पदार्थपञ्चकं न स्याद्रेखा प्रत्यवनेजनम् । दद्यादक्षय्यमुदकं न स्यादेतत्त्रयं पुनः

padārthapañcakaṃ na syādrekhā pratyavanejanam / dadyādakṣayyamudakaṃ na syādetattrayaṃ punaḥ

2.4.45

स्वधावाचनमाशीश्च तिलकं च खगोत्तम । घटं दद्यात्समाषान्नं दद्याल्लोहस्य दक्षिणाम्

svadhāvācanamāśīśca tilakaṃ ca khagottama / ghaṭaṃ dadyātsamāṣānnaṃ dadyāllohasya dakṣiṇām

2.4.46

पिण्डस्य चालनं प्रोक्तं नैव प्रोक्तमिदं त्रिकम् । प्रच्छादनविसर्गौ च स्वस्तिवाचनकं तथा

piṇḍasya cālanaṃ proktaṃ naiva proktamidaṃ trikam / pracchādanavisargau ca svastivācanakaṃ tathā

2.4.47

एषु षट्सु विधिः प्रोक्तः श्राद्धेषु मलिनेषु ते । षडेव मरणस्थाने द्वारि चात्वरिके तथा

eṣu ṣaṭsu vidhiḥ proktaḥ śrāddheṣu malineṣu te / ṣaḍeva maraṇasthāne dvāri cātvarike tathā

2.4.48

विश्रामे काष्ठचयने तथा सञ्चयने खग । मृतिस्थाने शवो नाम भूमिस्तुष्यति देवता

viśrāme kāṣṭhacayane tathā sañcayane khaga / mṛtisthāne śavo nāma bhūmistuṣyati devatā

2.4.49

पान्थो द्वारि भवेत्तेन प्रीता स्याद्वास्तुदेवता । चत्वरे खेचरस्तेन तुष्येद्भृतादिदेवता

pāntho dvāri bhavettena prītā syādvāstudevatā / catvare khecarastena tuṣyedbhṛtādidevatā

2.4.50

विश्रामे भूतसंज्ञो ऽयं तुष्टस्तेन दिशो दश । चितायां साधक इति सञ्चितौ प्रेत उच्यते

viśrāme bhūtasaṃjño 'yaṃ tuṣṭastena diśo daśa / citāyāṃ sādhaka iti sañcitau preta ucyate

2.4.51

तिलदर्भघृतेधांसि गृहीत्वा तु सुतादयः । गाथां यमस्य सूक्तं वाप्यधीयाना व्रजन्ति हि

tiladarbhaghṛtedhāṃsi gṛhītvā tu sutādayaḥ / gāthāṃ yamasya sūktaṃ vāpyadhīyānā vrajanti hi

2.4.52

अहरहर्नीयमानो गामश्वं पुरुषं वृषम् । वैवस्वतो न तृप्येत सुरया त्विव दुर्मतिः

aharaharnīyamāno gāmaśvaṃ puruṣaṃ vṛṣam / vaivasvato na tṛpyeta surayā tviva durmatiḥ

2.4.53

इमां गाथमपेतेति सूक्तं वा पथि संपठेत् । दक्षिणस्यां दिश्यरण्यं व्रजेयुः सर्वबान्धवाः

imāṃ gāthamapeteti sūktaṃ vā pathi saṃpaṭhet / dakṣiṇasyāṃ diśyaraṇyaṃ vrajeyuḥ sarvabāndhavāḥ

2.4.54

पथि श्राद्धद्वयं कुर्यात्पूर्वोक्तविधिना खग । ततः शनैर्भूतले वै दक्षिणाशिरसं शवम्

pathi śrāddhadvayaṃ kuryātpūrvoktavidhinā khaga / tataḥ śanairbhūtale vai dakṣiṇāśirasaṃ śavam

2.4.55

स्थापयित्वा चिताभूमौ पूर्वोक्तं श्राद्धमाचरेत् । तृणकाष्ठतिलाज्यादि स्वयं निन्युः सुतादयः

sthāpayitvā citābhūmau pūrvoktaṃ śrāddhamācaret / tṛṇakāṣṭhatilājyādi svayaṃ ninyuḥ sutādayaḥ

2.4.56

शूद्रानीतैः कृतं कर्म सर्वं भवति निष्फलम् । प्राचीनावीतिना भाव्यं दक्षिणाभिमुकेन च

śūdrānītaiḥ kṛtaṃ karma sarvaṃ bhavati niṣphalam / prācīnāvītinā bhāvyaṃ dakṣiṇābhimukena ca

2.4.57

वेदी तत्र प्रकर्तव्या यथाशास्त्रमथाण्डज । प्रतेवस्त्रं द्विधा कृत्वार्धेन तं छादयेत्ततः

vedī tatra prakartavyā yathāśāstramathāṇḍaja / pratevastraṃ dvidhā kṛtvārdhena taṃ chādayettataḥ

2.4.58

अर्धं श्मशानवासार्थं भूमावेव विनिः क्षिपेत् । ततः पूर्वोक्तविधिना पिण्डं प्रेतकरे न्यसेत्

ardhaṃ śmaśānavāsārthaṃ bhūmāveva viniḥ kṣipet / tataḥ pūrvoktavidhinā piṇḍaṃ pretakare nyaset

2.4.59

आज्येनाभ्यञ्जनं कार्यं सर्वाङ्गेषु शवस्य च । दाहमृत्योरन्तराले विधिः पिण्डस्य तं शृणु

ājyenābhyañjanaṃ kāryaṃ sarvāṅgeṣu śavasya ca / dāhamṛtyorantarāle vidhiḥ piṇḍasya taṃ śṛṇu

2.4.60

पूर्वोक्तैः पञ्चभिः पिण्डैः शवस्याहुतियोग्यता । अन्यथा चोपघाताच्च राक्षसाद्या भवन्ति हि

pūrvoktaiḥ pañcabhiḥ piṇḍaiḥ śavasyāhutiyogyatā / anyathā copaghātācca rākṣasādyā bhavanti hi

2.4.61

संमृज्य चोपलिप्याथ उल्लिख्योद्धृत्य वेदिकाम् । अभ्युक्ष्योपसमाधाय वह्निं तत्र विधानतः

saṃmṛjya copalipyātha ullikhyoddhṛtya vedikām / abhyukṣyopasamādhāya vahniṃ tatra vidhānataḥ

2.4.62

पुष्पाक्षतैश्च संपूज्य देवं क्रव्यादसंज्ञकम् । श्रौतेन तु विधानेन ह्याहिताग्निं दहेद्वुधः

puṣpākṣataiśca saṃpūjya devaṃ kravyādasaṃjñakam / śrautena tu vidhānena hyāhitāgniṃ dahedvudhaḥ

2.4.63

चण्डालाग्निं चिताग्निं च पतिताग्निं परित्यजेत् । त्वं भूतकृज्जगद्योनिस्त्वं लोकपरिपालकः

caṇḍālāgniṃ citāgniṃ ca patitāgniṃ parityajet / tvaṃ bhūtakṛjjagadyonistvaṃ lokaparipālakaḥ

2.4.64

उपसंहर तस्मात्त्वमेनं स्वर्गं नयामृतम् । इति क्रव्यादमभ्यर्च्य शरीराहुतिमाचरेत्

upasaṃhara tasmāttvamenaṃ svargaṃ nayāmṛtam / iti kravyādamabhyarcya śarīrāhutimācaret

2.4.65

अर्धदग्धे तथा देहे दद्यादाज्याहुतिं ततः । अस्मात्त्वमधिजातो ऽसि त्वदयं जायतां पुनः

ardhadagdhe tathā dehe dadyādājyāhutiṃ tataḥ / asmāttvamadhijāto 'si tvadayaṃ jāyatāṃ punaḥ

2.4.66

असौ स्वर्गाय लोकाय स्वाहेत्युक्त्वा तु नामतः । एवमाज्याहुतिं दत्त्वा तिलमिश्रां समन्त्रकम्

asau svargāya lokāya svāhetyuktvā tu nāmataḥ / evamājyāhutiṃ dattvā tilamiśrāṃ samantrakam

2.4.67

रोदितव्यं ततो गाढमेवं तस्य सुखं भवेत् । दाहस्यानन्तरं तत्र कृत्वा सञ्चयनिक्रियाम्

roditavyaṃ tato gāḍhamevaṃ tasya sukhaṃ bhavet / dāhasyānantaraṃ tatra kṛtvā sañcayanikriyām

2.4.68

प्रेतपिण्डं प्रदद्याच्च दाहार्तिशमनं खग । ततः प्रदक्षिणं कृक्त्वा चिताप्रस्थानवीक्षकाः

pretapiṇḍaṃ pradadyācca dāhārtiśamanaṃ khaga / tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛktvā citāprasthānavīkṣakāḥ

2.4.69

कनिष्ठपूर्वाः स्नानार्थं गच्छेयुः सूक्तजापकाः । ततो जालसमीपे तु गत्वा प्रक्षाल्य चांशुकम्

kaniṣṭhapūrvāḥ snānārthaṃ gaccheyuḥ sūktajāpakāḥ / tato jālasamīpe tu gatvā prakṣālya cāṃśukam

2.4.70

परिधाय पुनस्तच्च ब्रृयुस्तं पुरुषं प्रति । उदकं तु करिष्यामः सचैलं पुरुषास्ततः

paridhāya punastacca brṛyustaṃ puruṣaṃ prati / udakaṃ tu kariṣyāmaḥ sacailaṃ puruṣāstataḥ

2.4.71

कुरुध्वमित्येव वदेच्छतवर्षावरे मृते । पुत्राद्या वृद्धपूर्वास्ते एकवस्त्राः शिखां विना

kurudhvamityeva vadecchatavarṣāvare mṛte / putrādyā vṛddhapūrvāste ekavastrāḥ śikhāṃ vinā

2.4.72

प्राचीनावीतिनः सर्वे विशेयुर्मौनिनो जलम् । अपनः शोशुचदघमनेन पितृदिङ्मुखाः

prācīnāvītinaḥ sarve viśeyurmaunino jalam / apanaḥ śośucadaghamanena pitṛdiṅmukhāḥ

2.4.73

जलावघट्टनं चव न कुर्युः स्नानकारकाः । ततस्तटे समागत्य शिखां बद्ध्वा ऋजून् कुशान्

jalāvaghaṭṭanaṃ cava na kuryuḥ snānakārakāḥ / tatastaṭe samāgatya śikhāṃ baddhvā ṛjūn kuśān

2.4.74

दक्षिणाग्रहस्तयोस्तु कृत्वाथ सतिलं जलम् । आदायाञ्जलिना याम्यां दुः खी पैतृकतीर्थतः

dakṣiṇāgrahastayostu kṛtvātha satilaṃ jalam / ādāyāñjalinā yāmyāṃ duḥ khī paitṛkatīrthataḥ

2.4.75

एकवारं त्रिवारं वा दशवारमथापि वा । भूमावश्मनि वा सर्वे क्षिपेयुर्वाग्यताः खग

ekavāraṃ trivāraṃ vā daśavāramathāpi vā / bhūmāvaśmani vā sarve kṣipeyurvāgyatāḥ khaga

2.4.76

तृप्यन्तु तृप्यतां वापि तर्पयाम्युपतिष्ठताम् । प्रेतैतदमुकगोत्रेत्युक्तेष्वेवं समुच्चरेत्

tṛpyantu tṛpyatāṃ vāpi tarpayāmyupatiṣṭhatām / pretaitadamukagotretyukteṣvevaṃ samuccaret

2.4.77

जलाञ्जलौ कृते पश्चाद्विधेयं दन्तधावनम् । त्यजन्ति गोत्रिणः सर्वे दिनानि नव काश्यप

jalāñjalau kṛte paścādvidheyaṃ dantadhāvanam / tyajanti gotriṇaḥ sarve dināni nava kāśyapa

2.4.78

तत उत्तीर्योदकाद्वै वस्त्राणि परिधाय च । स्नानवस्त्रं सकृत्पीड्य विशेयुः शुचिभूतले

tata uttīryodakādvai vastrāṇi paridhāya ca / snānavastraṃ sakṛtpīḍya viśeyuḥ śucibhūtale

2.4.79

अश्रुपातं न कुर्वीत दत्त्वा दाहजलाञ्जलिम् । श्लेष्माश्रु बान्धवैर्मुक्तं प्रेतो भुङ्क्ते यतो ऽवशः

aśrupātaṃ na kurvīta dattvā dāhajalāñjalim / śleṣmāśru bāndhavairmuktaṃ preto bhuṅkte yato 'vaśaḥ

2.4.80

अतो न रोदितव्यं हि क्रियाः कार्याः स्वशक्तितः । ततस्तेषूपविष्टेषु पुराणज्ञः सुकृत्स्वकः

ato na roditavyaṃ hi kriyāḥ kāryāḥ svaśaktitaḥ / tatasteṣūpaviṣṭeṣu purāṇajñaḥ sukṛtsvakaḥ

2.4.81

शोकापनोदं कुर्वीत संसारानित्यतां ब्रुवन् । मानुष्ये कदलीस्तन्भे असारे सारमार्गणम्

śokāpanodaṃ kurvīta saṃsārānityatāṃ bruvan / mānuṣye kadalīstanbhe asāre sāramārgaṇam

2.4.82

करोति यः स संमूढो जलबुद्वद्रसन्निभे । पञ्चधा संभृतः कायो यदि पञ्चत्वमागतः

karoti yaḥ sa saṃmūḍho jalabudvadrasannibhe / pañcadhā saṃbhṛtaḥ kāyo yadi pañcatvamāgataḥ

2.4.83

कर्मभिः स्वशरीरोत्थैस्तत्र का परिदेवना । गन्त्री वसुमती नाशमुदधिर्दैवतानि च

karmabhiḥ svaśarīrotthaistatra kā paridevanā / gantrī vasumatī nāśamudadhirdaivatāni ca

2.4.84

फेनप्रख्यः कथं नाशं मर्त्यलोको न यास्यति । एवं संश्रावयेत्तत्र मृदुशाद्वलसंस्थितान्

phenaprakhyaḥ kathaṃ nāśaṃ martyaloko na yāsyati / evaṃ saṃśrāvayettatra mṛduśādvalasaṃsthitān

2.4.85

ते ऽयि संश्रुत्य गच्छेयुर्गृहं बालपुरः सराः । विदश्य र्निबपत्राणि नियता द्वारि वेश्मनः

te 'yi saṃśrutya gaccheyurgṛhaṃ bālapuraḥ sarāḥ / vidaśya rnibapatrāṇi niyatā dvāri veśmanaḥ

2.4.86

आचम्य वह्निसलिलं गोमयं गौरसर्षपान् । दूर्वाप्रवालं वृषभमन्यदप्यथ मङ्गलम्

ācamya vahnisalilaṃ gomayaṃ gaurasarṣapān / dūrvāpravālaṃ vṛṣabhamanyadapyatha maṅgalam

2.4.87

प्रविशेयुः समालभ्य कृत्वाश्मनि पदं शनैः । श्रौतेन तु विधानेन आहिताग्निं देहद्वधः

praviśeyuḥ samālabhya kṛtvāśmani padaṃ śanaiḥ / śrautena tu vidhānena āhitāgniṃ dehadvadhaḥ

2.4.88

ऊनद्विवर्षं निखनेन्न कुर्यादुदकं ततः । योषित्पतिव्रता या स्याद्भर्तारं यानुगच्छति

ūnadvivarṣaṃ nikhanenna kuryādudakaṃ tataḥ / yoṣitpativratā yā syādbhartāraṃ yānugacchati

2.4.89

प्रयोग पूर्वं भर्तारं नमस्कृत्यारुहेच्चितिम् । चितिभ्रष्टा तु या मोहात्सा प्राजापत्यमाचरेत्

prayoga pūrvaṃ bhartāraṃ namaskṛtyāruheccitim / citibhraṣṭā tu yā mohātsā prājāpatyamācaret

2.4.90

तिस्रः कोट्योर्धकोटी य यानि लोमानि मानुषे । तावत्कालं वसेत्स्वर्गे भर्तारं यानुगच्छति

tisraḥ koṭyordhakoṭī ya yāni lomāni mānuṣe / tāvatkālaṃ vasetsvarge bhartāraṃ yānugacchati

2.4.91

व्यालग्राही यथा व्यालं बिलादुद्धरते बलात् । तद्वदुद्धृत्य सा नारी तेनैव सह मोदते

vyālagrāhī yathā vyālaṃ bilāduddharate balāt / tadvaduddhṛtya sā nārī tenaiva saha modate

2.4.92

तत्र सा भर्तृपरमा स्तूयमानाप्सरोगणैः । क्रीडते पतिना सार्धं यावदिन्द्राश्चतुर्दश

tatra sā bhartṛparamā stūyamānāpsarogaṇaiḥ / krīḍate patinā sārdhaṃ yāvadindrāścaturdaśa

2.4.93

ब्रह्मघ्नो वा कृघ्नो वा मित्त्रिघ्नो वा भवेत्पतिः । पुनात्यविधवा नारी तमादाय मृता तु या

brahmaghno vā kṛghno vā mittrighno vā bhavetpatiḥ / punātyavidhavā nārī tamādāya mṛtā tu yā

2.4.94

मृते भर्तरि या नारी समारोहेद्धुताशनम् । सारन्धतीसमाचारा स्वर्गलोके महीयते

mṛte bhartari yā nārī samāroheddhutāśanam / sārandhatīsamācārā svargaloke mahīyate

2.4.95

यावच्चाग्नौ मृते पत्यौ स्त्री नात्मानं प्रदाहयेत् । तावन्न मुच्यते सा हि स्त्रीशरीरात्कथञ्चन

yāvaccāgnau mṛte patyau strī nātmānaṃ pradāhayet / tāvanna mucyate sā hi strīśarīrātkathañcana

2.4.96

मातृकं पैतृकं चैव यत्र चैव प्रदीयते । कुलत्रयं पुनात्येषा भर्तारं यानुगच्छति

mātṛkaṃ paitṛkaṃ caiva yatra caiva pradīyate / kulatrayaṃ punātyeṣā bhartāraṃ yānugacchati

2.4.97

आर्तार्ते मुदिते हृष्टा प्रोषिते मलिना कृशा । मृते म्रियेत या पत्यौ सा स्त्री ज्ञेया पतिव्रता

ārtārte mudite hṛṣṭā proṣite malinā kṛśā / mṛte mriyeta yā patyau sā strī jñeyā pativratā

2.4.98

पृथक् चितां समारुह्य न प्रिया गन्तुमर्हति । क्षत्त्रियाद्याः सवर्णाश्च आरोहेयुरपीह ताः

pṛthak citāṃ samāruhya na priyā gantumarhati / kṣattriyādyāḥ savarṇāśca āroheyurapīha tāḥ

2.4.99

चाण्डालीमवधिं कृत्वा ब्राह्मणीतः समो विधिः । अगर्भिणीनां सर्वासामबालताक्मे(का)नामपि

cāṇḍālīmavadhiṃ kṛtvā brāhmaṇītaḥ samo vidhiḥ / agarbhiṇīnāṃ sarvāsāmabālatākme(kā)nāmapi

2.4.100

दहनस्य विधिः प्रोक्तः सामान्येन मया खग । विशेषमपि तस्यास्य कञ्चित्किं श्रोतुमिच्छति

dahanasya vidhiḥ proktaḥ sāmānyena mayā khaga / viśeṣamapi tasyāsya kañcitkiṃ śrotumicchati

2.4.101

गरुड उवाच । प्रोषिते तु मृते स्वामिन्यस्थ्निनाशमुपेयुषि । कथं दाहः प्रकर्तव्यस्तन्मे वद जगत्पते

garuḍa uvāca / proṣite tu mṛte svāminyasthnināśamupeyuṣi / kathaṃ dāhaḥ prakartavyastanme vada jagatpate

2.4.102

श्रीकृष्ण उवाच । अस्थीनि चेन्न लभ्यन्ते प्रोषितस्य नरस्य च । तेषाञ्च हि गतिस्थानं विधानं कथयाम्यहम्

śrīkṛṣṇa uvāca / asthīni cenna labhyante proṣitasya narasya ca / teṣāñca hi gatisthānaṃ vidhānaṃ kathayāmyaham

2.4.103

शृणु तार्क्ष्य परं गोप्यं पत्युर्दुर्मरणेषु यत् । लङ्घनैर्ये मृता जीवां दंष्ट्रिभिश्चाभिघातिताः

śṛṇu tārkṣya paraṃ gopyaṃ patyurdurmaraṇeṣu yat / laṅghanairye mṛtā jīvāṃ daṃṣṭribhiścābhighātitāḥ

2.4.104

कण्ठग्रहे विलग्नानां क्षीणानां तुण्डघातिनाम् । विषाग्निवृषविप्रेभ्यो विषूच्या चात्मघातकाः

kaṇṭhagrahe vilagnānāṃ kṣīṇānāṃ tuṇḍaghātinām / viṣāgnivṛṣaviprebhyo viṣūcyā cātmaghātakāḥ

2.4.105

पतनोद्बन्धनजलैर्मृतानां शृणु संस्थितिम् । सर्पव्याघ्रैः शृङ्गिभिश्च उपसर्गोपलोदकैः

patanodbandhanajalairmṛtānāṃ śṛṇu saṃsthitim / sarpavyāghraiḥ śṛṅgibhiśca upasargopalodakaiḥ

2.4.106

ब्राह्मणैः श्वापदैश्चैव पतनैर्वृक्षवैद्युतैः । नखैर्लोहैर्गिरेः पातैर्भित्तिपातैर्भृगोस्तथा

brāhmaṇaiḥ śvāpadaiścaiva patanairvṛkṣavaidyutaiḥ / nakhairlohairgireḥ pātairbhittipātairbhṛgostathā

2.4.107

कट्वायामन्तरिक्षे च चौरचाण्डालतस्तथा । उदक्याशुनकीशूद्ररजकादिविभूषिताः

kaṭvāyāmantarikṣe ca cauracāṇḍālatastathā / udakyāśunakīśūdrarajakādivibhūṣitāḥ

2.4.108

ऊर्ध्वोचछिष्टाधरोच्छिष्टोभयोच्छिष्टास्तु ये मृताः । शस्त्रघातैर्मृता ये चास्यश्वस्पृष्टास्तथैव च

ūrdhvocachiṣṭādharocchiṣṭobhayocchiṣṭāstu ye mṛtāḥ / śastraghātairmṛtā ye cāsyaśvaspṛṣṭāstathaiva ca

2.4.109

तत्तु दुर्मरणं ज्ञेयं यच्च जातं विधैं विना । तेन पापेन नरकान् भुक्त्वा प्रेतत्वभागिनः

tattu durmaraṇaṃ jñeyaṃ yacca jātaṃ vidhaiṃ vinā / tena pāpena narakān bhuktvā pretatvabhāginaḥ

2.4.110

न तेषां कारयेद्दाहं सूतकं नोदकक्रियाम् । न विधानं मृताद्यञ्च न कुर्या दौर्ध्वदैहिकम्

na teṣāṃ kārayeddāhaṃ sūtakaṃ nodakakriyām / na vidhānaṃ mṛtādyañca na kuryā daurdhvadaihikam

2.4.111

न पिण्डदानं कर्तव्यं प्रमादाच्चेत्करोति हि । नोपतिष्ठति तत्सर्वमन्तरिक्षे विनश्यति

na piṇḍadānaṃ kartavyaṃ pramādāccetkaroti hi / nopatiṣṭhati tatsarvamantarikṣe vinaśyati

2.4.112

अतस्तस्य सुतैः पौत्त्रैः सपिण्डैः शुभमिच्छुभिः । नारायणबलिः कार्यो लोकगर्हाभिया खग

atastasya sutaiḥ pauttraiḥ sapiṇḍaiḥ śubhamicchubhiḥ / nārāyaṇabaliḥ kāryo lokagarhābhiyā khaga

2.4.113

तथा तेषां भवेच्छौचं नान्यथेत्यब्रवीद्यमः । कृते नारायणबलावौर्ध्वदेहिकयोग्यता

tathā teṣāṃ bhavecchaucaṃ nānyathetyabravīdyamaḥ / kṛte nārāyaṇabalāvaurdhvadehikayogyatā

2.4.114

तस्य सुद्धिकरं कर्म तद्भवेन्न तदन्यथा । नारायणबलिं सम्यक् तीर्थे सर्वं प्रक्पयेत्

tasya suddhikaraṃ karma tadbhavenna tadanyathā / nārāyaṇabaliṃ samyak tīrthe sarvaṃ prakpayet

2.4.115

कृष्णाग्रे कारयेद्बिप्रैर्येन पूतो भवेन्नरः । पूर्वन्तु तर्पणं कार्यं विप्रैः पौराणवैदिकैः

kṛṣṇāgre kārayedbiprairyena pūto bhavennaraḥ / pūrvantu tarpaṇaṃ kāryaṃ vipraiḥ paurāṇavaidikaiḥ

2.4.116

सर्वौषध्यक्षतैर्मिश्रैर्विष्णुमुद्दिश्य तर्पयेत् । कार्यं पुरुषसूक्तेन मन्त्रैर्वा वैष्णवैरपि

sarvauṣadhyakṣatairmiśrairviṣṇumuddiśya tarpayet / kāryaṃ puruṣasūktena mantrairvā vaiṣṇavairapi

2.4.117

दक्षिणाभिमुखो भूत्वा प्रेतं विष्णुमिति स्मरन् । अनादिनिधनो देवः शङ्खचक्रगदाधरः

dakṣiṇābhimukho bhūtvā pretaṃ viṣṇumiti smaran / anādinidhano devaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ

2.4.118

अक्षयः पुण्डरीकाक्षः प्रेतमोक्षप्रदो भव । तर्पणस्यावसाने स्याद्वीतरागो विमत्सरः

akṣayaḥ puṇḍarīkākṣaḥ pretamokṣaprado bhava / tarpaṇasyāvasāne syādvītarāgo vimatsaraḥ

2.4.119

जितेन्द्रियमना भूत्वा शुचिष्मान्धर्मतत्परः । भक्त्या तत्र प्रकुर्वीत श्राद्धान्येकादशैव तु

jitendriyamanā bhūtvā śuciṣmāndharmatatparaḥ / bhaktyā tatra prakurvīta śrāddhānyekādaśaiva tu

2.4.120

सर्वकर्मविधाने एकैकाग्रे समाहितः । तोयव्रीहियवान्दद्याद्गोधूमांश्च प्रियङ्गवः

sarvakarmavidhāne ekaikāgre samāhitaḥ / toyavrīhiyavāndadyādgodhūmāṃśca priyaṅgavaḥ

2.4.121

हविष्यान्नं शुभं मुद्रां छत्रोष्णीषे च दापयेत् । दापयेत्सर्वसंस्यानि क्षीरं क्षौद्रसमान्वितम्

haviṣyānnaṃ śubhaṃ mudrāṃ chatroṣṇīṣe ca dāpayet / dāpayetsarvasaṃsyāni kṣīraṃ kṣaudrasamānvitam

2.4.122

वस्त्रोपानहसंयुक्तं दद्यादष्टविधं पदम् । द्पयेत्सर्वपापेभ्यो न कुर्यात्पङ्क्तिवञ्चनम्

vastropānahasaṃyuktaṃ dadyādaṣṭavidhaṃ padam / dpayetsarvapāpebhyo na kuryātpaṅktivañcanam

2.4.123

भूमौ स्थितेषु पिण्डेषु गन्धपुष्पाक्षतान्वितम् । दातव्यं सर्वंविप्रेभ्यो वेदशास्त्रविधानतः

bhūmau sthiteṣu piṇḍeṣu gandhapuṣpākṣatānvitam / dātavyaṃ sarvaṃviprebhyo vedaśāstravidhānataḥ

2.4.124

शङ्खे खड्गे ऽथ वा ताम्रे तर्पणञ्च पृथक्पृथक् । ध्यानधारणसंयुक्तो जानुभ्यामवनीं गतः

śaṅkhe khaḍge 'tha vā tāmre tarpaṇañca pṛthakpṛthak / dhyānadhāraṇasaṃyukto jānubhyāmavanīṃ gataḥ

2.4.125

ऋचा वै दापयेदर्घमर्घोद्दिष्टं पृथक्पृथक् । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च यमः प्रेतश्च पञ्चमः

ṛcā vai dāpayedarghamarghoddiṣṭaṃ pṛthakpṛthak / brahmā viṣṇuśca rudraśca yamaḥ pretaśca pañcamaḥ

2.4.126

पृथक्कुम्भे ततः स्थाप्याः पञ्चरत्नसमन्विताः । वस्त्रयज्ञोपवीतानि पृथङ्मुद्गाः पदानि च

pṛthakkumbhe tataḥ sthāpyāḥ pañcaratnasamanvitāḥ / vastrayajñopavītāni pṛthaṅmudgāḥ padāni ca

2.4.127

पञ्च श्राद्धानि कुर्वीत देवतानां यथाविधि । जलधारां ततः कुर्यात्पिण्डेपिण्डे पृथक्पृथक्

pañca śrāddhāni kurvīta devatānāṃ yathāvidhi / jaladhārāṃ tataḥ kuryātpiṇḍepiṇḍe pṛthakpṛthak

2.4.128

शङ्खे वा ताम्रपात्रे वा अलाभे मृन्मये पि वा । तिलोदकं समादाय सर्वोषधिमसन्वितम्

śaṅkhe vā tāmrapātre vā alābhe mṛnmaye pi vā / tilodakaṃ samādāya sarvoṣadhimasanvitam

2.4.129

ताम्रपात्रं तिलैः पूर्णं सहिरण्यं सदक्षिणम् । दद्याद्ब्राह्मणमुख्याय पददानं तथैच

tāmrapātraṃ tilaiḥ pūrṇaṃ sahiraṇyaṃ sadakṣiṇam / dadyādbrāhmaṇamukhyāya padadānaṃ tathaica

2.4.130

यमोद्देशेतिलांल्लौहं ततो दद्याच्च दक्षिणाम् । एवं विष्णुबलिं दत्त्वा यथाशक्त्या विधानतः

yamoddeśetilāṃllauhaṃ tato dadyācca dakṣiṇām / evaṃ viṣṇubaliṃ dattvā yathāśaktyā vidhānataḥ

2.4.131

समुद्धरति तत्क्षिप्रं नात्र कार्या विचारण नागदंशान्मृतो यस्तु विशेषस्तन्तु मे शृणु

samuddharati tatkṣipraṃ nātra kāryā vicāraṇa nāgadaṃśānmṛto yastu viśeṣastantu me śṛṇu

2.4.132

सुवर्णभारनिष्पन्नं नागं कृत्वा तथैव गाम् । विप्राय दत्त्वा विधिवत्पितुरानृण्यमाप्नुयात्

suvarṇabhāraniṣpannaṃ nāgaṃ kṛtvā tathaiva gām / viprāya dattvā vidhivatpiturānṛṇyamāpnuyāt

2.4.133

एवं सर्पबलिं दत्त्वा सर्पदोषाद्विमुच्यते । पश्चात्पुत्तलकं कार्यं सर्वोषधिसमन्वितम्

evaṃ sarpabaliṃ dattvā sarpadoṣādvimucyate / paścātputtalakaṃ kāryaṃ sarvoṣadhisamanvitam

2.4.134

पलाशस्य च वृन्तानां विभागं शृणु काश्यप । कृष्णाजिनं समास्तीर्य कुशैश्च पुरुषाकृतिम्

palāśasya ca vṛntānāṃ vibhāgaṃ śṛṇu kāśyapa / kṛṣṇājinaṃ samāstīrya kuśaiśca puruṣākṛtim

2.4.135

शतत्रयेण षष्ट्या च वृन्तैः प्रोक्तो ऽस्थिसञ्चयः । विन्यस्य तानि वृन्तानि अङ्गेष्वेषु पृथक् पृथक्

śatatrayeṇa ṣaṣṭyā ca vṛntaiḥ prokto 'sthisañcayaḥ / vinyasya tāni vṛntāni aṅgeṣveṣu pṛthak pṛthak

2.4.136

चत्वारिंशच्छिरोभागे ग्रीवायां दश विन्यसेत् । विंशत्युरः स्थले दद्याद्विंशतिञ्जठरे तथा

catvāriṃśacchirobhāge grīvāyāṃ daśa vinyaset / viṃśatyuraḥ sthale dadyādviṃśatiñjaṭhare tathā

2.4.137

बाहुद्वये शतं दद्यात्कटिदेशे च विंशतिम् । ऊरुद्वये शतञ्चापि त्रिंशज्जङ्घाद्वये न्यसेत्

bāhudvaye śataṃ dadyātkaṭideśe ca viṃśatim / ūrudvaye śatañcāpi triṃśajjaṅghādvaye nyaset

2.4.138

दद्याच्चतुष्टयं शिश्ने षड् दद्याद्वृषाणद्वये । दश पादाङ्गुलीभागे एवमस्थीनि विन्यसेत्

dadyāccatuṣṭayaṃ śiśne ṣaḍ dadyādvṛṣāṇadvaye / daśa pādāṅgulībhāge evamasthīni vinyaset

2.4.139

नारिकेलं शिरः स्थानें तुम्बं दद्याच्च तालुके । पञ्चरत्नं मुखे दद्याज्जिह्वायां कदलीफलम्

nārikelaṃ śiraḥ sthāneṃ tumbaṃ dadyācca tāluke / pañcaratnaṃ mukhe dadyājjihvāyāṃ kadalīphalam

2.4.140

अन्त्रेषु नालिकं तद्याद्वालुकाङ्घ्राणे एव च । वसायां मृत्तिकां दद्याद्धरितालमनः शिलाः

antreṣu nālikaṃ tadyādvālukāṅghrāṇe eva ca / vasāyāṃ mṛttikāṃ dadyāddharitālamanaḥ śilāḥ

2.4.141

पारदं रेतसः स्थाने पुरीषे पित्तलं तथा । मनः शिला तथा गात्रे तिलपक्वन्तु सन्धिषु

pāradaṃ retasaḥ sthāne purīṣe pittalaṃ tathā / manaḥ śilā tathā gātre tilapakvantu sandhiṣu

2.4.142

यवपिष्टं यथा मांसे मधु शोणितमेव च । केशेषु च जटाजूटं त्वचायाञ्च मृगत्वचम्

yavapiṣṭaṃ yathā māṃse madhu śoṇitameva ca / keśeṣu ca jaṭājūṭaṃ tvacāyāñca mṛgatvacam

2.4.143

कर्णयोस्तालपत्रञ्च स्तनयोश्चैव गुञ्जिकाः । नासायां शतपत्रञ्च कमलं नाभिमण्डले

karṇayostālapatrañca stanayoścaiva guñjikāḥ / nāsāyāṃ śatapatrañca kamalaṃ nābhimaṇḍale

2.4.144

वृन्ताकं वृषणद्वन्द्वे लिङ्गे स्याद्गृञ्जनं शुभम् । घृतं नाभ्यां प्रदेयं स्यात्कौ पीने च त्रपुस्मृतम्

vṛntākaṃ vṛṣaṇadvandve liṅge syādgṛñjanaṃ śubham / ghṛtaṃ nābhyāṃ pradeyaṃ syātkau pīne ca trapusmṛtam

2.4.145

मौक्तिकं स्तनयोर्मूर्ध्नि कुङ्कुमेव विलेपनम् । कर्पूरागुरुधूपैश्च शुभैर्माल्यैः सुगन्धिभिः

mauktikaṃ stanayormūrdhni kuṅkumeva vilepanam / karpūrāgurudhūpaiśca śubhairmālyaiḥ sugandhibhiḥ

2.4.146

परिधानं पट्टसूत्रंहृदये चैव विन्यसेत् । ऋद्धिवृद्धी भुजौ द्वौ च चक्षुर्भ्याञ्च कपर्दकम्

paridhānaṃ paṭṭasūtraṃhṛdaye caiva vinyaset / ṛddhivṛddhī bhujau dvau ca cakṣurbhyāñca kapardakam

2.4.147

दन्तेषु दाडिमीबीजान्यङ्गुलीषु च चम्पकम् । सिन्दूरं नेत्रकोणे च ताम्बूलाद्युपहारकम्

danteṣu dāḍimībījānyaṅgulīṣu ca campakam / sindūraṃ netrakoṇe ca tāmbūlādyupahārakam

2.4.148

सर्वौषदियुतं प्रेतं कृत्वा पूजां यथोदिताम् । साग्निके चापि विधिना यज्ञपात्रं न्यस्येत्क्रमात्

sarvauṣadiyutaṃ pretaṃ kṛtvā pūjāṃ yathoditām / sāgnike cāpi vidhinā yajñapātraṃ nyasyetkramāt

2.4.149

स्त्रियः पुनन्तु म शिर इमं मे वरुणेन च । प्रेतस्य पावनं कृत्वा शालग्रामशिलोदकैः

striyaḥ punantu ma śira imaṃ me varuṇena ca / pretasya pāvanaṃ kṛtvā śālagrāmaśilodakaiḥ

2.4.150

विष्णुमुद्दिश्य दातव्या सुशीला गौः पयस्विनी । तिला लौहं हिरण्यञ्च कर्पासं लवणं तथा

viṣṇumuddiśya dātavyā suśīlā gauḥ payasvinī / tilā lauhaṃ hiraṇyañca karpāsaṃ lavaṇaṃ tathā

2.4.151

सप्तधान्यं क्षितिर्गाव एकैकं पावनं स्मृतम् । तिलपात्रं ततो दद्यात्पददानं तथैव च

saptadhānyaṃ kṣitirgāva ekaikaṃ pāvanaṃ smṛtam / tilapātraṃ tato dadyātpadadānaṃ tathaiva ca

2.4.152

कर्तव्यं वैष्णवं श्राद्धं प्रेतमुक्त्यर्थमात्मनः । प्रेतमोक्षं ततः कुर्याद्धृदि विष्णुं प्रकल्प्यच

kartavyaṃ vaiṣṇavaṃ śrāddhaṃ pretamuktyarthamātmanaḥ / pretamokṣaṃ tataḥ kuryāddhṛdi viṣṇuṃ prakalpyaca

2.4.153

एवं पुत्तलकं कृत्वा दाहयेद्विधिपूर्वकम् । तच्छ्रुद्धये तु संस्कर्ता पुत्रादिर्निष्कृतिं चरेत्

evaṃ puttalakaṃ kṛtvā dāhayedvidhipūrvakam / tacchruddhaye tu saṃskartā putrādirniṣkṛtiṃ caret

2.4.154

त्रीन्कृच्छ्रान्षड्द्वादश च तथा पञ्चदशापि च । प्रायश्चित्तनिमित्तानुसारेण विप्रवत्स्मृतः

trīnkṛcchrānṣaḍdvādaśa ca tathā pañcadaśāpi ca / prāyaścittanimittānusāreṇa vipravatsmṛtaḥ

2.4.155

अशक्तौ गोहिरण्यादि प्रत्याम्नायं चरेदपि । आत्मनो ऽनधिकारित्वे शुद्धिमेवं चरेद्वुन्धः

aśaktau gohiraṇyādi pratyāmnāyaṃ caredapi / ātmano 'nadhikāritve śuddhimevaṃ caredvundhaḥ

2.4.156

अशुद्धेन तु यद्दत्तमुद्दिश्याशुद्धिमेव च । नोपतिष्ठति तत्सर्वमन्तरिक्षे विनश्यति

aśuddhena tu yaddattamuddiśyāśuddhimeva ca / nopatiṣṭhati tatsarvamantarikṣe vinaśyati

2.4.157

शुद्धिं सम्पाद्य कर्तव्यं दहनाद्यौर्ध्वदेहिकम् । अकृत्वा निष्कृतिं यस्तु कुरुते दहनादिकम्

śuddhiṃ sampādya kartavyaṃ dahanādyaurdhvadehikam / akṛtvā niṣkṛtiṃ yastu kurute dahanādikam

2.4.158

मतिपूर्वममत्या च क्रमात्तनिष्कृतिं शृणु । कृत्वाग्निमुदकं स्नानं स्पर्शनं वहनं कथाम्

matipūrvamamatyā ca kramāttaniṣkṛtiṃ śṛṇu / kṛtvāgnimudakaṃ snānaṃ sparśanaṃ vahanaṃ kathām

2.4.159

रज्जुच्छेदाश्रुपातञ्च तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति । एषामन्यतमं प्रेतं यो वहेत्तु देहत वा

rajjucchedāśrupātañca taptakṛcchreṇa śudhyati / eṣāmanyatamaṃ pretaṃ yo vahettu dehata vā

2.4.160

कटोदकक्रियां कृत्वा कृच्छ्र सान्तपनं चरेत् । निमित्ते लघुनि स्वल्पं महन्महति कल्पयेत्

kaṭodakakriyāṃ kṛtvā kṛcchra sāntapanaṃ caret / nimitte laghuni svalpaṃ mahanmahati kalpayet

2.4.161

गरुड उवाच । कृच्छ्रस्य तप्तकृच्छ्रस्य तथा सान्तपनस्य च । लक्षणं ब्रूहि मे स्वामिंस्त्रयाणामपि सुव्रत

garuḍa uvāca / kṛcchrasya taptakṛcchrasya tathā sāntapanasya ca / lakṣaṇaṃ brūhi me svāmiṃstrayāṇāmapi suvrata

2.4.162

श्रीकृष्ण उवाच । त्र्यहं प्रातस्त्र्यहं सायं त्र्यहमद्यादयाचितम् । उपवासस्त्र्यहञ्चैव एष कृच्छ्र उदाहृतः

śrīkṛṣṇa uvāca / tryahaṃ prātastryahaṃ sāyaṃ tryahamadyādayācitam / upavāsastryahañcaiva eṣa kṛcchra udāhṛtaḥ

2.4.163

तप्तक्षीरघृताम्बूनामेकैकं प्रत्यहं पिबेत् । एकरात्रोपवासश्च तप्तकृच्छ्र उदाहृतः

taptakṣīraghṛtāmbūnāmekaikaṃ pratyahaṃ pibet / ekarātropavāsaśca taptakṛcchra udāhṛtaḥ

2.4.164

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् । जग्ध्वा परे ऽह्न्युपवसेत्कृच्छ्रं सान्तपनञ्चरन्

gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhi sarpiḥ kuśodakam / jagdhvā pare 'hnyupavasetkṛcchraṃ sāntapanañcaran

2.4.165

मया ते ऽयं समाख्यातो दुर्मृतस्य विधिः खग । तदा मृतं विजानीयाद्दीपनिर्वाणमागतः

mayā te 'yaṃ samākhyāto durmṛtasya vidhiḥ khaga / tadā mṛtaṃ vijānīyāddīpanirvāṇamāgataḥ

2.4.166

अग्निदाहं ततः कुर्यात्सूतकञ्च दिनत्रयम् । दशाहं गर्तपिणाडञ्च कर्तव्यं प्रेतपूर्वकम्

agnidāhaṃ tataḥ kuryātsūtakañca dinatrayam / daśāhaṃ gartapiṇāḍañca kartavyaṃ pretapūrvakam

2.4.167

एवं विधिं ततः कुर्यात्ततः प्रेतश्च मुक्तिभाक् । मृतभ्रान्त्या प्रतिकृतेः कृते दाहे स वै यदि

evaṃ vidhiṃ tataḥ kuryāttataḥ pretaśca muktibhāk / mṛtabhrāntyā pratikṛteḥ kṛte dāhe sa vai yadi

2.4.168

आयाति तेन कर्तव्यं मज्जनं घृकुण्डके । जातकर्मादिसंस्काराः कर्तव्याः पुनरेव तु

āyāti tena kartavyaṃ majjanaṃ ghṛkuṇḍake / jātakarmādisaṃskārāḥ kartavyāḥ punareva tu

2.4.169

ऊढामेव स्वकां भार्यामुद्वहेद्विधिवत्पुमान् । वर्षे पञ्चदशे पक्षिन् द्वादशे वा गते सति

ūḍhāmeva svakāṃ bhāryāmudvahedvidhivatpumān / varṣe pañcadaśe pakṣin dvādaśe vā gate sati

2.4.170

अज्ञातस्य प्रोषितस्य कृत्वा प्रतिकृतिं दहेत् । रजस्वलासूतिकयोर्विशेषं मरणे शृणु

ajñātasya proṣitasya kṛtvā pratikṛtiṃ dahet / rajasvalāsūtikayorviśeṣaṃ maraṇe śṛṇu

2.4.171

सूतिकायां मृतायान्तु एवं कुर्वन्ति याज्ञिकाः । कुम्भे सलिलमादाय पञ्चगव्यं तथैव च

sūtikāyāṃ mṛtāyāntu evaṃ kurvanti yājñikāḥ / kumbhe salilamādāya pañcagavyaṃ tathaiva ca

2.4.172

पुण्याभिरभिमन्त्र्यापो वाचा शुद्धिं लभेत्ततः । शतसूर्पोदकेनादौ स्नापयित्वा यथाविधि

puṇyābhirabhimantryāpo vācā śuddhiṃ labhettataḥ / śatasūrpodakenādau snāpayitvā yathāvidhi

2.4.173

तेनैव स्नापयित्वा तु दाहं कुर्यात्स्वगेश्वर । पञ्चभिः स्नापयित्वा तु गव्यैः प्रेतां रजस्वलाम्

tenaiva snāpayitvā tu dāhaṃ kuryātsvageśvara / pañcabhiḥ snāpayitvā tu gavyaiḥ pretāṃ rajasvalām

2.4.174

वस्त्रान्तराकृतिं कृत्वा दाहयेद्विधिपूर्वकम् । मृतस्य पञ्चके दाहविधिं वच्मि शृणुष्व मे

vastrāntarākṛtiṃ kṛtvā dāhayedvidhipūrvakam / mṛtasya pañcake dāhavidhiṃ vacmi śṛṇuṣva me

2.4.175

आदौ कृत्वा धनिष्ठार्धमेतन्नक्षत्रपञ्चकम् । रेवत्यन्तं सदा दूष्यमशुभं सर्वदा भवेत्

ādau kṛtvā dhaniṣṭhārdhametannakṣatrapañcakam / revatyantaṃ sadā dūṣyamaśubhaṃ sarvadā bhavet

2.4.176

दाहस्तत्र न कर्तव्यो विषादः सर्वजन्तुषु । न जलं दीयते तेषु अशुभं सर्वदा भवेत्

dāhastatra na kartavyo viṣādaḥ sarvajantuṣu / na jalaṃ dīyate teṣu aśubhaṃ sarvadā bhavet

2.4.177

पञ्चकानन्तरं सर्वं कार्यं कर्तव्यमन्यथा । पुत्त्राणां गोत्रिणां तस्य सन्तापो ऽप्युपजायते

pañcakānantaraṃ sarvaṃ kāryaṃ kartavyamanyathā / puttrāṇāṃ gotriṇāṃ tasya santāpo 'pyupajāyate

2.4.178

गृहे हानिर्भवत्येव ऋक्षेष्वेषु मृतस्य च । अथ वा ऋक्षमद्ये च दाहस्तु विधिपूर्वकः

gṛhe hānirbhavatyeva ṛkṣeṣveṣu mṛtasya ca / atha vā ṛkṣamadye ca dāhastu vidhipūrvakaḥ

2.4.179

क्रियते मानुषाणान्तु स वा आहुतिपूर्वकः । विप्रैर्विधिरतः कार्यो मन्त्रैस्तु विधिपूर्वकम्

kriyate mānuṣāṇāntu sa vā āhutipūrvakaḥ / viprairvidhirataḥ kāryo mantraistu vidhipūrvakam

2.4.180

शवस्थानसमीपे तु क्षेप्तव्याः पुत्तलास्ततः । दर्भकॢप्तास्तु चत्वार ऋक्षमन्त्राभिमन्त्रिताः

śavasthānasamīpe tu kṣeptavyāḥ puttalāstataḥ / darbhakḷptāstu catvāra ṛkṣamantrābhimantritāḥ

2.4.181

ततो दाहः प्रकर्तव्यस्तैश्च पुत्तलकैः सह । सूतकान्ते तदा पुत्त्रैः कार्यं शान्तिकपौष्टिकम्

tato dāhaḥ prakartavyastaiśca puttalakaiḥ saha / sūtakānte tadā puttraiḥ kāryaṃ śāntikapauṣṭikam

2.4.182

पञ्चकेषु मृतो यो ऽसौ न सतिं लभते नरः । तिलान् गाञ्च सुवर्णञ्च तमुद्दिश्य घृतं ददेत्

pañcakeṣu mṛto yo 'sau na satiṃ labhate naraḥ / tilān gāñca suvarṇañca tamuddiśya ghṛtaṃ dadet

2.4.183

विप्राणां दापयेद्दानं सर्वविघ्नविनाशनम् । भोजनोपानहौच्छत्त्रं हेममुद्रा च वाससी

viprāṇāṃ dāpayeddānaṃ sarvavighnavināśanam / bhojanopānahaucchattraṃ hemamudrā ca vāsasī

2.4.184

दक्षिणा दीयते विप्रे पातकस्य प्रमोचनः । मयाते ऽयं समाख्यातो विधिः पञ्चहरः स्थितः । संयमिन्यां यथायानं यथावर्षं मृतक्रिया

dakṣiṇā dīyate vipre pātakasya pramocanaḥ / mayāte 'yaṃ samākhyāto vidhiḥ pañcaharaḥ sthitaḥ / saṃyaminyāṃ yathāyānaṃ yathāvarṣaṃ mṛtakriyā

2.4.185