Adhyaya 1

तपः स्वाध्यायनिरतं मार्कण्डेयं महामुनिम् । व्यासशिष्यो महातेजा जैमिनिः पर्यपृच्छत

tapaḥ svādhyāyanirataṃ mārkaṇḍeyaṃ mahāmunim / vyāsaśiṣyo mahātejā jaiminiḥ paryapṛcchata

1.1

भगवन् भारताख्यानं व्यासेनोक्तं महात्मना । पूर्णमस्तमलैः शुभ्रैर्नानाशास्त्रसमुच्चयैः

bhagavan bhāratākhyānaṃ vyāsenoktaṃ mahātmanā / pūrṇamastamalaiḥ śubhrairnānāśāstrasamuccayaiḥ

1.2

जातिशुद्धिसमायुक्तं साधुशब्दोपशोभितम् । पूर्वपक्षोक्तिसिद्धान्तपरिनिष्ठासमन्वितम्

jātiśuddhisamāyuktaṃ sādhuśabdopaśobhitam / pūrvapakṣoktisiddhāntapariniṣṭhāsamanvitam

1.3

त्रिदशानां यथा विष्णुर्द्विपदां ब्राह्मणो यथा । भूषणानाञ्च सर्वेषां यथा चूडामणिर्वरः

tridaśānāṃ yathā viṣṇurdvipadāṃ brāhmaṇo yathā / bhūṣaṇānāñca sarveṣāṃ yathā cūḍāmaṇirvaraḥ

1.4

यथायुधानां कुलिशमिन्द्रियाणां यथा मनः । तथेह सर्वशास्त्रणां महाभारतमुत्तमम्

yathāyudhānāṃ kuliśamindriyāṇāṃ yathā manaḥ / tatheha sarvaśāstraṇāṃ mahābhāratamuttamam

1.5

अत्रार्थश्चैव धर्मश्च कामो मोक्षश्च वर्ण्यते । परस्परानुबन्धाश्च सानुबन्धाश्च ते पृथक्

atrārthaścaiva dharmaśca kāmo mokṣaśca varṇyate / parasparānubandhāśca sānubandhāśca te pṛthak

1.6

धर्मशास्त्रमिदं श्रेष्ठमर्थशास्त्रमिदं परम् । कामशास्त्रमिदं चाग्र्यं मोक्षशास्त्रं तथोत्तमम्

dharmaśāstramidaṃ śreṣṭhamarthaśāstramidaṃ param / kāmaśāstramidaṃ cāgryaṃ mokṣaśāstraṃ tathottamam

1.7

चतुराश्रमधर्माणामाचारस्थितिसाधनम् । प्रोक्तमेतन्महाभाग वेदव्यासेन धीमता

caturāśramadharmāṇāmācārasthitisādhanam / proktametanmahābhāga vedavyāsena dhīmatā

1.8

तथा तात कृतं ह्येतद् व्यासेनोदारकर्मणा । यथा व्याप्तं महाशास्त्रं विरोधैर्नाभिभूयते

tathā tāta kṛtaṃ hyetad vyāsenodārakarmaṇā / yathā vyāptaṃ mahāśāstraṃ virodhairnābhibhūyate

1.9

व्यासवाक्यजलौघेन कुतर्कतरुहारिणा । वेदशैलावतीर्णेन नीरजस्का मही कृता

vyāsavākyajalaughena kutarkataruhāriṇā / vedaśailāvatīrṇena nīrajaskā mahī kṛtā

1.10

कलशब्दमहाहंसं माख्यानपराम्बुजम् । कथाविस्तीर्णसलिलं कार्ष्ण वेदमहाह्रदम्

kalaśabdamahāhaṃsaṃ mākhyānaparāmbujam / kathāvistīrṇasalilaṃ kārṣṇa vedamahāhradam

1.11

तदिदं भारताख्यानं बह्विर्थं श्रुतिविस्तरम् । तत्त्वतो ज्ञातुकामो ऽहं भगवंस्त्वामुपस्थितः

tadidaṃ bhāratākhyānaṃ bahvirthaṃ śrutivistaram / tattvato jñātukāmo 'haṃ bhagavaṃstvāmupasthitaḥ

1.12

कस्मान्मानुषतां प्राप्तो निर्गुणो ऽपि जनार्दनः । वासुदेवो जगत्सूति-स्थिति-संयमकारणम्

kasmānmānuṣatāṃ prāpto nirguṇo 'pi janārdanaḥ / vāsudevo jagatsūti-sthiti-saṃyamakāraṇam

1.13

कस्माच्च पाण्डुपुत्त्राणामेका सा द्रुपदात्मजा । पञ्चानां महीषी कृष्णा ह्यत्र नः संशयो महान्

kasmācca pāṇḍuputtrāṇāmekā sā drupadātmajā / pañcānāṃ mahīṣī kṛṣṇā hyatra naḥ saṃśayo mahān

1.14

भेषजं ब्रह्महत्याया बलदेवो महाबलः । तीर्थयात्राप्रसङ्गेन कस्माच्चक्रे हलायुधः

bheṣajaṃ brahmahatyāyā baladevo mahābalaḥ / tīrthayātrāprasaṅgena kasmāccakre halāyudhaḥ

1.15

कथञ्च द्रौपदेयास्ते ऽकृतदारा महारथाः । पाण्डुनाथा महात्मानो वधमापुरनाथवत्

kathañca draupadeyāste 'kṛtadārā mahārathāḥ / pāṇḍunāthā mahātmāno vadhamāpuranāthavat

1.16

एतत्सर्वं विस्तरशो ममाख्यातुमिहार्हसि । भवन्तो मूढबुद्धीनामवबोधकराः सदा

etatsarvaṃ vistaraśo mamākhyātumihārhasi / bhavanto mūḍhabuddhīnāmavabodhakarāḥ sadā

1.17

दशाष्टदोषरहितो वक्तुं समुपचक्रमे

daśāṣṭadoṣarahito vaktuṃ samupacakrame

1.18

मार्कण्डेय उवाच क्रियाकालो ऽयमस्माकं समप्राप्तो मुनिसत्तम । विस्तरे चापि वक्तव्ये नैष कालः प्रशस्यते

mārkaṇḍeya uvāca kriyākālo 'yamasmākaṃ samaprāpto munisattama / vistare cāpi vaktavye naiṣa kālaḥ praśasyate

1.19

ये तु वक्ष्यन्ति वक्ष्ये ऽद्य तानहं जैमिने तव । तथा च नष्टसन्देहं त्वां करिष्यन्ति पक्षिणः

ye tu vakṣyanti vakṣye 'dya tānahaṃ jaimine tava / tathā ca naṣṭasandehaṃ tvāṃ kariṣyanti pakṣiṇaḥ

1.20

पिङ्गाक्षश्च विबोधश्च सुपुत्त्रः सुमुखस्तथा । द्रोणपुत्राः खगश्रेष्ठास्तत्त्वज्ञाः शास्त्रचिन्तकाः

piṅgākṣaśca vibodhaśca suputtraḥ sumukhastathā / droṇaputrāḥ khagaśreṣṭhāstattvajñāḥ śāstracintakāḥ

1.21

वेदशास्त्रार्थविज्ञाने येषामव्याहता मतिः । विन्ध्यकन्दरमध्यस्थास्तानुपास्य च पृच्छ च

vedaśāstrārthavijñāne yeṣāmavyāhatā matiḥ / vindhyakandaramadhyasthāstānupāsya ca pṛccha ca

1.22

एवमुक्तस्तदा तेन मार्कण्डेयेन धीमता । प्रत्युवाचर्षिशार्दूलो विस्मयोत्फुल्ललोचनः

evamuktastadā tena mārkaṇḍeyena dhīmatā / pratyuvācarṣiśārdūlo vismayotphullalocanaḥ

1.23

जैमिनिरुवाच अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन् खगवागिव मानुषी । यत् पक्षिणस्ते विज्ञानमापुरत्यन्तदुर्लभम्

jaiminiruvāca atyadbhutamidaṃ brahman khagavāgiva mānuṣī / yat pakṣiṇaste vijñānamāpuratyantadurlabham

1.24

तिर्यग्योन्यां यदि भवस्तेषां ज्ञानं कुतो ऽभवत् । कथञ्च द्रोणतनयाः प्रोच्यन्ते ते पतत्रिणः

tiryagyonyāṃ yadi bhavasteṣāṃ jñānaṃ kuto 'bhavat / kathañca droṇatanayāḥ procyante te patatriṇaḥ

1.25

कश्च द्रोणः प्रविख्यातो यस्य पुत्रचतुष्टयम् । जातं गुणवतां तेषां धर्मज्ञानं महात्मनाम्

kaśca droṇaḥ pravikhyāto yasya putracatuṣṭayam / jātaṃ guṇavatāṃ teṣāṃ dharmajñānaṃ mahātmanām

1.26

मार्कण्डेय उवाच शृणुष्वावहितो भूत्वा यद्वृत्तं नन्दने पुरा । शक्रस्याप्यसरसां चैव नारदस्य च सङ्गमे

mārkaṇḍeya uvāca śṛṇuṣvāvahito bhūtvā yadvṛttaṃ nandane purā / śakrasyāpyasarasāṃ caiva nāradasya ca saṅgame

1.27

नारदो नन्दने ऽपश्यत् पुंश्चलीगणमध्यगम् । शक्रं सुराधिराजानं तन्मुखासक्तलोचनम्

nārado nandane 'paśyat puṃścalīgaṇamadhyagam / śakraṃ surādhirājānaṃ tanmukhāsaktalocanam

1.28

स तेनर्षिवरिष्ठेन दृष्टमात्रः शचीपतिः । समुत्तस्थौ स्वकं चास्मै ददावासनमादरात्

sa tenarṣivariṣṭhena dṛṣṭamātraḥ śacīpatiḥ / samuttasthau svakaṃ cāsmai dadāvāsanamādarāt

1.29

तं दृष्ट्वा बलवृत्रघ्नमुत्थितं त्रिदशाङ्गनाः । प्रणेमुस्ताश्च देवर्षि विनयावनताः स्थिताः

taṃ dṛṣṭvā balavṛtraghnamutthitaṃ tridaśāṅganāḥ / praṇemustāśca devarṣi vinayāvanatāḥ sthitāḥ

1.30

ताभिरभ्यर्चितः सो ऽथ उपविष्टे शतक्रतौ । यथार्हं कृतसम्भाषः कथाश्चक्रे मनोरमाः

tābhirabhyarcitaḥ so 'tha upaviṣṭe śatakratau / yathārhaṃ kṛtasambhāṣaḥ kathāścakre manoramāḥ

1.31

शक्र उवाच ततः कथान्तरे शक्रस्तमुवाच महामुनिम् । देह्याज्ञां नृत्यतामासां तव याभिमतेति वै

śakra uvāca tataḥ kathāntare śakrastamuvāca mahāmunim / dehyājñāṃ nṛtyatāmāsāṃ tava yābhimateti vai

1.32

रम्भा वा कर्कशा वाथ उर्वश्यथ तिलोत्तमा । घृताची मेनका वापि यत्र वा भवतो रुचिः

rambhā vā karkaśā vātha urvaśyatha tilottamā / ghṛtācī menakā vāpi yatra vā bhavato ruciḥ

1.33

एतच्छ्रुत्वा द्विजश्रेष्ठो वचो शक्रस्य नारदः । विचिन्त्याप्सरसः प्राह विनयावनताः स्थिताः

etacchrutvā dvijaśreṣṭho vaco śakrasya nāradaḥ / vicintyāpsarasaḥ prāha vinayāvanatāḥ sthitāḥ

1.34

युष्माकमिह सर्वासां रूपौदार्यगुणाधिकम् । आत्मानं मन्यते या तु सा नृत्यतु ममाग्रतः

yuṣmākamiha sarvāsāṃ rūpaudāryaguṇādhikam / ātmānaṃ manyate yā tu sā nṛtyatu mamāgrataḥ

1.35

गुणरूपविहीनायाः सिद्धिर्नाट्यस्य नास्ति वै । चार्वधिष्ठानवन्नृत्यं नृत्यमन्यद्विडम्बनम्

guṇarūpavihīnāyāḥ siddhirnāṭyasya nāsti vai / cārvadhiṣṭhānavannṛtyaṃ nṛtyamanyadviḍambanam

1.36

तद्वाक्यसमकालं च एकैकास्ता नतास्ततः । अहं गुणाधिका न त्वं न त्वं चान्याब्रवीदिदम्

tadvākyasamakālaṃ ca ekaikāstā natāstataḥ / ahaṃ guṇādhikā na tvaṃ na tvaṃ cānyābravīdidam

1.37

मार्कण्डेय उवाच तासां संभ्रममालोक्य भगवान् पाकशासनः । पृच्छ्यतां मुनिरित्याह वक्ता यां वो गुणाधिकाम्

mārkaṇḍeya uvāca tāsāṃ saṃbhramamālokya bhagavān pākaśāsanaḥ / pṛcchyatāṃ munirityāha vaktā yāṃ vo guṇādhikām

1.38

शक्रच्छन्दानुयाताभिः पृष्टस्ताभिः सनारदः । प्रोवाच यत् तदा वाक्यं जैमिने तन्निबोध मे

śakracchandānuyātābhiḥ pṛṣṭastābhiḥ sanāradaḥ / provāca yat tadā vākyaṃ jaimine tannibodha me

1.39

तपस्यन्तं नगेन्द्रस्थं या वः क्षोभयते बलात् । दुर्वाससं मुनिश्रेष्ठं तां वो मन्ये गुणाधिकाम्

tapasyantaṃ nagendrasthaṃ yā vaḥ kṣobhayate balāt / durvāsasaṃ muniśreṣṭhaṃ tāṃ vo manye guṇādhikām

1.40

मार्कण्डेय उवाच तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वा वेपतकन्धराः । अशक्यमेतदस्माकमिति ताश्चक्रिरे कथाः

mārkaṇḍeya uvāca tasya tadvacanaṃ śrutvā sarvā vepatakandharāḥ / aśakyametadasmākamiti tāścakrire kathāḥ

1.41

तत्राप्सरा वपुर्नाम मुनिक्षोभणगर्विता । प्रत्युवाचाद्य यास्यामि यत्रासौ संस्थितो मुनिः

tatrāpsarā vapurnāma munikṣobhaṇagarvitā / pratyuvācādya yāsyāmi yatrāsau saṃsthito muniḥ

1.42

अद्य तं देहयन्तारं प्रयुक्तेन्द्रियवाजिनम् । स्मरशस्त्रगलद्रश्मिं करिष्यामि कुसारथिम्

adya taṃ dehayantāraṃ prayuktendriyavājinam / smaraśastragaladraśmiṃ kariṣyāmi kusārathim

1.43

ब्रह्मा जनार्दनो वापि यदि वा नीललोहितः । तमप्यद्य करिष्यामि कामबाणक्षतान्तरम्

brahmā janārdano vāpi yadi vā nīlalohitaḥ / tamapyadya kariṣyāmi kāmabāṇakṣatāntaram

1.44

इत्युक्त्वा प्रजगामाथ प्रालेयाद्रिं वपुस्तदा । मुनेस्तपः प्रभावेण प्रशान्तश्वापदाश्रमम्

ityuktvā prajagāmātha prāleyādriṃ vapustadā / munestapaḥ prabhāveṇa praśāntaśvāpadāśramam

1.45

स पुंस्कोकिलमाधुर्या यत्रास्ते स महामुनिः । क्रोशमात्रं स्थिता तस्मादगायत वराप्सराः

sa puṃskokilamādhuryā yatrāste sa mahāmuniḥ / krośamātraṃ sthitā tasmādagāyata varāpsarāḥ

1.46

तद्गीतध्वनिमाकर्ण्य मुनिर्विस्मितमानसः । जगाम तत्र यत्रास्ते सा बाला रुचिरानना

tadgītadhvanimākarṇya munirvismitamānasaḥ / jagāma tatra yatrāste sā bālā rucirānanā

1.47

तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं मुनिः संस्तभ्य मानसम् । क्षोभणायागतां ज्ञात्वा कोपामर्षसन्वितः

tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīṃ muniḥ saṃstabhya mānasam / kṣobhaṇāyāgatāṃ jñātvā kopāmarṣasanvitaḥ

1.48

उवाचेदं ततो वाक्यं महर्षिस्तां महातपाः

uvācedaṃ tato vākyaṃ maharṣistāṃ mahātapāḥ

1.49

यस्माद्दुः खार्जितस्येह तपसो विध्नकारणात् । आगतासि मदोन्मत्ते मम दुः खाय खेचरि

yasmādduḥ khārjitasyeha tapaso vidhnakāraṇāt / āgatāsi madonmatte mama duḥ khāya khecari

1.50

तस्मात् सुपर्णगोत्रे त्वं मत्क्रोधकलुषीकृता । जन्म प्राप्स्यसि दुष्प्रज्ञे यावद्वर्षाणि षोडश

tasmāt suparṇagotre tvaṃ matkrodhakaluṣīkṛtā / janma prāpsyasi duṣprajñe yāvadvarṣāṇi ṣoḍaśa

1.51

निजरूपं परित्यज्य पक्षिणीरूपधारिणी । चत्वारस्ते च तनया जनिष्यन्ते ऽधमाप्सराः

nijarūpaṃ parityajya pakṣiṇīrūpadhāriṇī / catvāraste ca tanayā janiṣyante 'dhamāpsarāḥ

1.52

अप्राप्य तेषु च प्रीतिं शस्त्रपूता पुनर्दिवि । वासमाप्स्यसि वक्तव्यं नोत्तरं ते कथञ्चन

aprāpya teṣu ca prītiṃ śastrapūtā punardivi / vāsamāpsyasi vaktavyaṃ nottaraṃ te kathañcana

1.53

चलकलबलयां तां मानिनीं श्रावयित्वा । तरलतरतरङ्गां गां परित्यज्य विप्रः प्रथितगुणगणौघां संप्रयाताः खगङ्गाम्

calakalabalayāṃ tāṃ māninīṃ śrāvayitvā / taralatarataraṅgāṃ gāṃ parityajya vipraḥ prathitaguṇagaṇaughāṃ saṃprayātāḥ khagaṅgām

1.54