Adhyaya 2

द्वितीयो ऽध्यायः मार्कण्डेय उवाच अरिष्टनेमिपुत्रो ऽभूद् गरुडो नाम पक्षिराट् । गरुडस्याभवत् पुत्रः सम्पातिरिति विश्रुतः

dvitīyo 'dhyāyaḥ mārkaṇḍeya uvāca ariṣṭanemiputro 'bhūd garuḍo nāma pakṣirāṭ / garuḍasyābhavat putraḥ sampātiriti viśrutaḥ

2.1

तस्याप्यासीत् सुतः शूरः सुपार्श्वो वायुविक्रमः । सुपार्श्वतनयः कुन्तिः कुन्तिपुत्रः प्रलोलुपः

tasyāpyāsīt sutaḥ śūraḥ supārśvo vāyuvikramaḥ / supārśvatanayaḥ kuntiḥ kuntiputraḥ pralolupaḥ

2.2

तस्यापि तनयावास्तां कङ्कः कन्धर एव च

tasyāpi tanayāvāstāṃ kaṅkaḥ kandhara eva ca

2.3

कङ्कः कैलासशिखरे विद्युद्रूपेति विश्रुतम् । ददर्शाम्बुजपत्राक्षं राक्षसं धनदानुगम्

kaṅkaḥ kailāsaśikhare vidyudrūpeti viśrutam / dadarśāmbujapatrākṣaṃ rākṣasaṃ dhanadānugam

2.4

आपानासक्तममलस्त्रग्दामाम्बरधारिणम् । भार्यासहायमासीनं शिलापट्टे ऽमले शुभे

āpānāsaktamamalastragdāmāmbaradhāriṇam / bhāryāsahāyamāsīnaṃ śilāpaṭṭe 'male śubhe

2.5

तद्दृष्टमात्रं कङ्केन रक्षः क्रोधसमन्वितम् । प्रोवाच कस्मादायातस्त्वमितो ह्यण्डजाधम

taddṛṣṭamātraṃ kaṅkena rakṣaḥ krodhasamanvitam / provāca kasmādāyātastvamito hyaṇḍajādhama

2.6

स्त्रीसन्निकर्षे तिष्ठन्तं कस्मान्मामुपसर्पसि । नैष धर्मः सुबुद्धीनां मिथोनिष्पाद्यवस्तुषु

strīsannikarṣe tiṣṭhantaṃ kasmānmāmupasarpasi / naiṣa dharmaḥ subuddhīnāṃ mithoniṣpādyavastuṣu

2.7

कङ्क उवाच साधारणो ऽयं शैलेन्द्रो यथा तव तथा मम । अन्येषां चैव जन्तूनां ममता भवतो ऽत्र का

kaṅka uvāca sādhāraṇo 'yaṃ śailendro yathā tava tathā mama / anyeṣāṃ caiva jantūnāṃ mamatā bhavato 'tra kā

2.8

मार्कण्डेय उवाच ब्रुवाणमित्थं खड्गेन कङ्कं चिन्छेद राक्षसः । क्षरत्क्षतजबीभत्सं विस्फुरन्तमचेतनम्

mārkaṇḍeya uvāca bruvāṇamitthaṃ khaḍgena kaṅkaṃ cincheda rākṣasaḥ / kṣaratkṣatajabībhatsaṃ visphurantamacetanam

2.9

कङ्कं विनिहतं श्रुत्वा कन्धरः क्रोधमूर्च्छितः । विद्युद्रूपवधायाशु मनश्चक्रे ऽण्डजेश्वरः

kaṅkaṃ vinihataṃ śrutvā kandharaḥ krodhamūrcchitaḥ / vidyudrūpavadhāyāśu manaścakre 'ṇḍajeśvaraḥ

2.10

स गत्वा शैलशिखरं कङ्को यत्र हतः स्थितः । तस्य संकलनं चक्रे भ्रातुर्ज्येष्ठस्य खेचरः । कोपामर्षविवृताक्षो नागेन्द्र इव निः श्वसन्

sa gatvā śailaśikharaṃ kaṅko yatra hataḥ sthitaḥ / tasya saṃkalanaṃ cakre bhrāturjyeṣṭhasya khecaraḥ / kopāmarṣavivṛtākṣo nāgendra iva niḥ śvasan

2.11

जगामाथ स यत्रास्ते भ्रातृहा तस्य राक्षसः । पक्षवातेन महता चालयन् भूधरान् वरान्

jagāmātha sa yatrāste bhrātṛhā tasya rākṣasaḥ / pakṣavātena mahatā cālayan bhūdharān varān

2.12

वेगात् पयोदजालानि विक्षिपन् क्षतजेक्षणः । क्षणात् क्षयितशत्रुः स पक्षाभ्यां क्रान्तभूधरः

vegāt payodajālāni vikṣipan kṣatajekṣaṇaḥ / kṣaṇāt kṣayitaśatruḥ sa pakṣābhyāṃ krāntabhūdharaḥ

2.13

पानासक्तमतिं तत्र तं ददर्श निशाचरम् । आताम्रवक्त्रनयनं हेमपर्यङ्कमाश्रितम्

pānāsaktamatiṃ tatra taṃ dadarśa niśācaram / ātāmravaktranayanaṃ hemaparyaṅkamāśritam

2.14

स्त्रग्दामापूरितशिखं हरिचन्दनभूषितम् । केतकीगर्भपत्राभैर्दन्तैर्घोरतराननम्

stragdāmāpūritaśikhaṃ haricandanabhūṣitam / ketakīgarbhapatrābhairdantairghoratarānanam

2.15

वामोरुमाश्रितां चास्य ददर्शायतलोचनाम् । पत्नीं मदनिकां नाम पुंस्कोकिलकलस्वनाम्

vāmorumāśritāṃ cāsya dadarśāyatalocanām / patnīṃ madanikāṃ nāma puṃskokilakalasvanām

2.16

ततो रोषपरीतात्मा कन्धरः कन्दरस्थितम् । तमुवाच सुदुष्टात्मन्नेहि युध्यस्व वै मया

tato roṣaparītātmā kandharaḥ kandarasthitam / tamuvāca suduṣṭātmannehi yudhyasva vai mayā

2.17

यस्माज्जेष्ठो मम भ्राता विश्रब्धो घाततस्त्वया । तस्मात्त्वां मदसंसक्तं नयिष्ये यमसादनम्

yasmājjeṣṭho mama bhrātā viśrabdho ghātatastvayā / tasmāttvāṃ madasaṃsaktaṃ nayiṣye yamasādanam

2.18

विश्वस्तघातिनां लोका ये च स्त्रीबालघातिनाम् । यास्यसे निरयान् सर्वांस्तांस्त्वमद्य मया हतः

viśvastaghātināṃ lokā ye ca strībālaghātinām / yāsyase nirayān sarvāṃstāṃstvamadya mayā hataḥ

2.19

मार्कण्डेय उवाच इत्येवं पतगेन्द्रेण प्रोक्तं स्त्रीसन्निधौ तदा । रक्षः क्रोधसमाविष्टं प्रत्यभाषत पक्षिणम्

mārkaṇḍeya uvāca ityevaṃ patagendreṇa proktaṃ strīsannidhau tadā / rakṣaḥ krodhasamāviṣṭaṃ pratyabhāṣata pakṣiṇam

2.20

यदि ते निहतो भ्राता पौरुषं तद्धि दर्शितम् । त्वामप्यद्य हनिष्ये ऽहं खड्गेनानेन खेचर

yadi te nihato bhrātā pauruṣaṃ taddhi darśitam / tvāmapyadya haniṣye 'haṃ khaḍgenānena khecara

2.21

तिष्ठ क्षणं नात्र जीवन् पतगाधम यास्यसि । इत्युक्त्वाञ्जनपुञ्जाभं विमलं खड्गमाददे

tiṣṭha kṣaṇaṃ nātra jīvan patagādhama yāsyasi / ityuktvāñjanapuñjābhaṃ vimalaṃ khaḍgamādade

2.22

ततः पतगराजस्य यक्षाधिपभटस्य च । बभूव युद्धमतुलं यथा गरुड-शक्रयोः

tataḥ patagarājasya yakṣādhipabhaṭasya ca / babhūva yuddhamatulaṃ yathā garuḍa-śakrayoḥ

2.23

ततः स राक्षसः क्रोधात् खड्गमाविध्य वेगवत् । चिक्षेप पतगेन्द्राय निर्वाणाङ्गारवर्चसम्

tataḥ sa rākṣasaḥ krodhāt khaḍgamāvidhya vegavat / cikṣepa patagendrāya nirvāṇāṅgāravarcasam

2.24

पतगेन्द्रश्च तं खड्गङ्किञ्चिदुत्प्लुत्य भूतलात् । वक्त्रेण जग्राह तदा गरुडः पन्नगं यथा

patagendraśca taṃ khaḍgaṅkiñcidutplutya bhūtalāt / vaktreṇa jagrāha tadā garuḍaḥ pannagaṃ yathā

2.25

वक्त्रपादतलैर्भङ्क्त्वा चक्रे क्षोभमथातुलम् । तस्मिन् भग्ने ततः खड्गे बाहुयुद्धमवर्तत

vaktrapādatalairbhaṅktvā cakre kṣobhamathātulam / tasmin bhagne tataḥ khaḍge bāhuyuddhamavartata

2.26

ततः पतगराजेन वक्षस्याक्रम्य राक्षसः । हस्त-पाद-करैराशु शिरसा च वियोजितः

tataḥ patagarājena vakṣasyākramya rākṣasaḥ / hasta-pāda-karairāśu śirasā ca viyojitaḥ

2.27

तस्मिन् विनिहते सा स्त्री खगं शरणमभ्यगात् । किञ्चित् संजातसंत्रासा प्राह भार्या भवामि ते

tasmin vinihate sā strī khagaṃ śaraṇamabhyagāt / kiñcit saṃjātasaṃtrāsā prāha bhāryā bhavāmi te

2.28

तामादाय खगश्रेष्ठः स्वकं गृहमगात् पुनः । गत्वा स निष्कृतिं भ्रातुर्विद्युद्रुपनिपातनात्

tāmādāya khagaśreṣṭhaḥ svakaṃ gṛhamagāt punaḥ / gatvā sa niṣkṛtiṃ bhrāturvidyudrupanipātanāt

2.29

कन्धरस्य च सा वेश्म प्राप्येच्छारूपधारिणी । मेनकातनया सुभ्रूः सौपर्णं रूपमाददे

kandharasya ca sā veśma prāpyecchārūpadhāriṇī / menakātanayā subhrūḥ sauparṇaṃ rūpamādade

2.30

तस्यां स जनयामास तार्क्ष्ॐ नाम सुतां तदा । मुनिशापाग्निविप्लुष्टां वपुमप्सरसां वराम् । तस्या नाम तदा चक्रे तार्क्षोमिति विहङ्गमः

tasyāṃ sa janayāmāsa tārkṣoṃ nāma sutāṃ tadā / muniśāpāgnivipluṣṭāṃ vapumapsarasāṃ varām / tasyā nāma tadā cakre tārkṣomiti vihaṅgamaḥ

2.31

मन्दपालसुताश्चासंश्चत्वारो ऽमितबुद्धयः । जरितारिप्रभृतयो द्रोणान्ता द्विजसत्तमाः

mandapālasutāścāsaṃścatvāro 'mitabuddhayaḥ / jaritāriprabhṛtayo droṇāntā dvijasattamāḥ

2.32

तेषां जघन्यो धर्मात्मा वेदवेदाङ्गपारगः । उपयेमे स तां तार्क्ष्ॐ कन्धरानुमते शुभाम्

teṣāṃ jaghanyo dharmātmā vedavedāṅgapāragaḥ / upayeme sa tāṃ tārkṣoṃ kandharānumate śubhām

2.33

कस्यचित्त्वथ कालस्य तार्क्षो गर्भमवाप ह । सप्तपक्षाहिते गर्भे कुरुक्षेत्रं जगाम सा

kasyacittvatha kālasya tārkṣo garbhamavāpa ha / saptapakṣāhite garbhe kurukṣetraṃ jagāma sā

2.34

कुरु-पाण्डवयोर्युद्धे वर्तमाने सुदारुणे । भावित्वाच्चैव कार्यस्य रणमध्ये विवेश सा

kuru-pāṇḍavayoryuddhe vartamāne sudāruṇe / bhāvitvāccaiva kāryasya raṇamadhye viveśa sā

2.35

तत्रापश्यत् तदा युद्धं भगदत्तकिरीटिनोः । निरन्तरं शरैरासीदाकाशं शलभैरिव

tatrāpaśyat tadā yuddhaṃ bhagadattakirīṭinoḥ / nirantaraṃ śarairāsīdākāśaṃ śalabhairiva

2.36

पार्थकोदण्डनिर्मुक्तमासन्नमतिवेगवत् । तस्या भल्लमहिश्यामं त्वचं चिच्छेद जाठरीम्

pārthakodaṇḍanirmuktamāsannamativegavat / tasyā bhallamahiśyāmaṃ tvacaṃ ciccheda jāṭharīm

2.37

भिन्ने कोष्ठे शसाङ्काभं भूमावण्डचतुष्टयम् । आयुषः सावशेषत्वात् तूलराशाविवापतत्

bhinne koṣṭhe śasāṅkābhaṃ bhūmāvaṇḍacatuṣṭayam / āyuṣaḥ sāvaśeṣatvāt tūlarāśāvivāpatat

2.38

तत्पातसमकालं च सुप्रतीकाद्गजोत्तमात् । पपात महती घष्टा बाणसंछिन्नबन्धना

tatpātasamakālaṃ ca supratīkādgajottamāt / papāta mahatī ghaṣṭā bāṇasaṃchinnabandhanā

2.39

समं समन्तात् प्राप्ता तु निर्भिन्नधरणीतला । छादयन्ती खगाण्डानि स्थितानि पिशितोपरि

samaṃ samantāt prāptā tu nirbhinnadharaṇītalā / chādayantī khagāṇḍāni sthitāni piśitopari

2.40

हते च तस्मिन् नृपतौ भगदत्ते नरेश्वरे । बहून्यहान्यभूद्युद्धं कुरुपाण्डवसैन्ययोः

hate ca tasmin nṛpatau bhagadatte nareśvare / bahūnyahānyabhūdyuddhaṃ kurupāṇḍavasainyayoḥ

2.41

वृत्ते युद्धे धर्मपुत्रे गते शान्तनवान्तिकम् । भीष्मस्य गदतो ऽशेषान् श्रोतुं धर्मान् महात्मनः

vṛtte yuddhe dharmaputre gate śāntanavāntikam / bhīṣmasya gadato 'śeṣān śrotuṃ dharmān mahātmanaḥ

2.42

घष्टागतानि तिष्ठन्ति यत्राण्डानि द्विजोत्तम । आजगाम तमुद्देशं शमीको नाम संयमी

ghaṣṭāgatāni tiṣṭhanti yatrāṇḍāni dvijottama / ājagāma tamuddeśaṃ śamīko nāma saṃyamī

2.43

स तत्र शब्दमशृणोच्चिचीकुचीति वाशताम् । बाल्यादस्फुटवाक्यानां विज्ञाने ऽपि परे सति

sa tatra śabdamaśṛṇoccicīkucīti vāśatām / bālyādasphuṭavākyānāṃ vijñāne 'pi pare sati

2.44

अथर्षिः शिष्यसहितो घष्टामुत्पाट्य विस्मितः । अमातृपितृपक्षाणि शिशुकानि ददर्श ह

atharṣiḥ śiṣyasahito ghaṣṭāmutpāṭya vismitaḥ / amātṛpitṛpakṣāṇi śiśukāni dadarśa ha

2.45

तानि तत्र तथा भूमौ शमीको भगवान् मुनिः । दृष्ट्वा स विस्मयाविष्टः प्रोवाचानुगतान् द्विजान्

tāni tatra tathā bhūmau śamīko bhagavān muniḥ / dṛṣṭvā sa vismayāviṣṭaḥ provācānugatān dvijān

2.46

सम्यगुक्तं द्विजाग्य्रेण शुक्रेणोशनसा स्वयम् । पलायनपरं दृष्ट्वा दैत्यसैन्यं सुरार्दितम्

samyaguktaṃ dvijāgyreṇa śukreṇośanasā svayam / palāyanaparaṃ dṛṣṭvā daityasainyaṃ surārditam

2.47

न गन्तव्यं निवर्तध्वं कस्माद् व्रजथ कातराः । उत्सृज्य शौर्ययशसी क्व गता न मरिष्यथ

na gantavyaṃ nivartadhvaṃ kasmād vrajatha kātarāḥ / utsṛjya śauryayaśasī kva gatā na mariṣyatha

2.48

नश्यतो युध्यतो वापि तावद्भवति जीवितम् । यावद्धातासृजत् पूर्वं न यावन्मनसेप्सितम्

naśyato yudhyato vāpi tāvadbhavati jīvitam / yāvaddhātāsṛjat pūrvaṃ na yāvanmanasepsitam

2.49

एके म्रियन्ते स्वगृहे पलायन्तो ऽपरे जनाः । भुञ्जन्तो ऽन्नं तथैवापः पिबन्तो निधनं गताः

eke mriyante svagṛhe palāyanto 'pare janāḥ / bhuñjanto 'nnaṃ tathaivāpaḥ pibanto nidhanaṃ gatāḥ

2.50

विलासिनस्तथैवान्ये कामयाना निरामयाः । अविक्षताङ्गाः शस्त्रैश्च प्रेतराजवशङ्गताः

vilāsinastathaivānye kāmayānā nirāmayāḥ / avikṣatāṅgāḥ śastraiśca pretarājavaśaṅgatāḥ

2.51

अन्ये तपस्यभिरता नीताः प्रेतनृपानुगैः । योगाभ्यासे रताश्चान्ये नैव प्रापुरमृत्युताम्

anye tapasyabhiratā nītāḥ pretanṛpānugaiḥ / yogābhyāse ratāścānye naiva prāpuramṛtyutām

2.52

शम्बराय पुरा क्षिप्तं वज्रं कुलिशपाणिना । हृदये ऽभिहतस्तेन तथापि न मृतो ऽसुरः

śambarāya purā kṣiptaṃ vajraṃ kuliśapāṇinā / hṛdaye 'bhihatastena tathāpi na mṛto 'suraḥ

2.53

तेनैव खलु वज्रेण तेनैनेन्द्रेण दानवाः । प्राप्ते काले हता दैत्यास्तत्क्षणान्निधनं गताः

tenaiva khalu vajreṇa tenainendreṇa dānavāḥ / prāpte kāle hatā daityāstatkṣaṇānnidhanaṃ gatāḥ

2.54

विदित्वैवं न सन्त्रासः कर्तव्यो विनिवर्तते । ततो निवृत्तास्ते दैत्यास्त्यक्त्वा मरणजं भयम्

viditvaivaṃ na santrāsaḥ kartavyo vinivartate / tato nivṛttāste daityāstyaktvā maraṇajaṃ bhayam

2.55

ये युद्धे ऽपि न सम्प्राप्ताः पञ्चत्वमतिमानुषे

ye yuddhe 'pi na samprāptāḥ pañcatvamatimānuṣe

2.56

क्वाणाडानां पतनं विप्राः क्व घण्टापतनं समम् । क्व च मांस-वसा-रक्तैर्भूमेरास्तरणक्रियाः

kvāṇāḍānāṃ patanaṃ viprāḥ kva ghaṇṭāpatanaṃ samam / kva ca māṃsa-vasā-raktairbhūmerāstaraṇakriyāḥ

2.57

के ऽप्येते सर्वथा विप्रा नैते सामान्यपक्षिणः । दैवानुकूलता लोके महाभाग्यप्रदर्शिनी

ke 'pyete sarvathā viprā naite sāmānyapakṣiṇaḥ / daivānukūlatā loke mahābhāgyapradarśinī

2.58

एवमुक्त्वा स तान् वीक्ष्य पुनर्वचनमब्रवीत् । निवर्तताश्रमं यात गृहीत्वा पक्षिबालकान्

evamuktvā sa tān vīkṣya punarvacanamabravīt / nivartatāśramaṃ yāta gṛhītvā pakṣibālakān

2.59

मार्जाराखुभयं यत्र नैषामण्डजजन्मनाम् । श्येनतो नकुलाद्वापि स्थाप्यन्तां तत्र पक्षिणः

mārjārākhubhayaṃ yatra naiṣāmaṇḍajajanmanām / śyenato nakulādvāpi sthāpyantāṃ tatra pakṣiṇaḥ

2.60

द्विजाः किं वातियत्नेन मार्यन्ते कर्मभिः स्वकैः । रक्ष्यन्ते चाखिला जीवा यथैते पक्षिबालकाः

dvijāḥ kiṃ vātiyatnena māryante karmabhiḥ svakaiḥ / rakṣyante cākhilā jīvā yathaite pakṣibālakāḥ

2.61

तथापि यत्नः कर्तव्यो नरैः सर्वेषु कर्मसु । कुर्वन् पुरुषकारन्तु वाच्यतां याति नो सताम्

tathāpi yatnaḥ kartavyo naraiḥ sarveṣu karmasu / kurvan puruṣakārantu vācyatāṃ yāti no satām

2.62

मुनितनयाः परिगृह्य पक्षिणस्तान् । तरुविटपसमाश्रितालिसङ्घं ययुरथ तापसरम्यमाश्रमं स्वम्

munitanayāḥ parigṛhya pakṣiṇastān / taruviṭapasamāśritālisaṅghaṃ yayuratha tāpasaramyamāśramaṃ svam

2.63

स चापि वन्यं मनसाभिकामितं प्रगृह्य मूलं कुसुमं फलं कुशान् । चकार चक्रायुध-रुद्र-वेधसां सुरेन्द्र-वैवस्वतः जातवेदसाम्

sa cāpi vanyaṃ manasābhikāmitaṃ pragṛhya mūlaṃ kusumaṃ phalaṃ kuśān / cakāra cakrāyudha-rudra-vedhasāṃ surendra-vaivasvataḥ jātavedasām

2.64

अपाम्पतेर्गोष्पतिवित्तरक्षिणोः समीरणस्यापि तथा द्विजोत्तमाः । धातुर्विधातुस्त्वथ वैश्वदेविकाः श्रुतिप्रयुक्ता विवधास्तु सत्क्रियाः

apāmpatergoṣpativittarakṣiṇoḥ samīraṇasyāpi tathā dvijottamāḥ / dhāturvidhātustvatha vaiśvadevikāḥ śrutiprayuktā vivadhāstu satkriyāḥ

2.65