Adhyaya 11

एकादशो ऽध्यायः पुत्र उवाच निषेकं मानवं स्त्रीणां बीजं प्राप्तं रजस्यथ । विमुक्तमात्रो नरकात् स्वर्गाद्वापि प्रपद्यते

ekādaśo 'dhyāyaḥ putra uvāca niṣekaṃ mānavaṃ strīṇāṃ bījaṃ prāptaṃ rajasyatha / vimuktamātro narakāt svargādvāpi prapadyate

11.1

तेनाभिभूतं तत् स्थैर्यं याति बीजद्वयं पितः । कललत्वं बुद्बुदत्वं ततः पेषित्वमेव च

tenābhibhūtaṃ tat sthairyaṃ yāti bījadvayaṃ pitaḥ / kalalatvaṃ budbudatvaṃ tataḥ peṣitvameva ca

11.2

पेष्यां यथाणुबीजं स्यादह्कुरस्तद्वदुच्यते । अङ्गानां च तथोत्पत्तिः पञ्चानामनुभागशः

peṣyāṃ yathāṇubījaṃ syādahkurastadvaducyate / aṅgānāṃ ca tathotpattiḥ pañcānāmanubhāgaśaḥ

11.3

उपाङ्गान्यङ्गुली-नेत्र-नासास्य-श्रवणानि च । प्ररोहं यान्ति चाङ्गेभ्यस्तद्वत् तेभ्यो नखादिकम्

upāṅgānyaṅgulī-netra-nāsāsya-śravaṇāni ca / prarohaṃ yānti cāṅgebhyastadvat tebhyo nakhādikam

11.4

त्वचि रोमाणि जायन्ते केशाश्चैव ततः परम् । समं समृद्धिमायाति तेनैवोद्भवकोषकम्

tvaci romāṇi jāyante keśāścaiva tataḥ param / samaṃ samṛddhimāyāti tenaivodbhavakoṣakam

11.5

नारिकेलफलं यद्वत् सकोषं वृद्धिमृच्छति । तद्वत् प्रयात्यसौ वृद्धिं सकोषो ऽधोमुखः स्थितः

nārikelaphalaṃ yadvat sakoṣaṃ vṛddhimṛcchati / tadvat prayātyasau vṛddhiṃ sakoṣo 'dhomukhaḥ sthitaḥ

11.6

तले तु जानु-पार्श्वाभ्यां करौ न्यस्य स वर्धते । अङ्गुष्ठो चोपरि न्यस्तौ जान्वोरग्रे तथाङ्गुली

tale tu jānu-pārśvābhyāṃ karau nyasya sa vardhate / aṅguṣṭho copari nyastau jānvoragre tathāṅgulī

11.7

जानुपृष्ठे तथा नेत्रे जानुमध्ये च नासिका । स्फिचौ पार्ष्णिद्वयस्थे च बाहुजङ्घे बहिः स्थिते

jānupṛṣṭhe tathā netre jānumadhye ca nāsikā / sphicau pārṣṇidvayasthe ca bāhujaṅghe bahiḥ sthite

11.8

एवं वृद्धिं क्रमाद्याति जन्तुः स्त्रीगर्भसंस्थितः । अन्यसत्त्वोदरे जन्तोर्यथा रूपं तथा स्थितिः

evaṃ vṛddhiṃ kramādyāti jantuḥ strīgarbhasaṃsthitaḥ / anyasattvodare jantoryathā rūpaṃ tathā sthitiḥ

11.9

काठिन्यमग्निना याति भुक्तपीतेन जीवति । पुण्यापुण्याश्रयमयी स्थितिर्जन्तोस्तथोदरे

kāṭhinyamagninā yāti bhuktapītena jīvati / puṇyāpuṇyāśrayamayī sthitirjantostathodare

11.10

नाडी चाप्यायनी नाम नाभ्यां तस्य निबध्यते । स्त्रीणां तथान्त्रसुषिरे सा निबद्धोपजायते

nāḍī cāpyāyanī nāma nābhyāṃ tasya nibadhyate / strīṇāṃ tathāntrasuṣire sā nibaddhopajāyate

11.11

क्रामन्ति भुक्तपीतानि स्त्रीणां गर्भोदरे यथा । तैराप्यायितदेहो ऽसौ जन्तुर्वृद्धिमुपैति वै

krāmanti bhuktapītāni strīṇāṃ garbhodare yathā / tairāpyāyitadeho 'sau janturvṛddhimupaiti vai

11.12

स्मृतीस्तस्य प्रयान्त्यस्य बह्व्यः संसारभूमयः । ततो निर्वेदमायाति पीड्यमान इतस्ततः

smṛtīstasya prayāntyasya bahvyaḥ saṃsārabhūmayaḥ / tato nirvedamāyāti pīḍyamāna itastataḥ

11.13

पुनर्नैवं करिष्यामि मुक्तमात्र इहोदरात् । तथा तथा यतिष्यामि गर्भं नाप्स्याम्यहं यथा

punarnaivaṃ kariṣyāmi muktamātra ihodarāt / tathā tathā yatiṣyāmi garbhaṃ nāpsyāmyahaṃ yathā

11.14

यानि पूर्वानुभूतानि दैवभूतानि यानि वै

yāni pūrvānubhūtāni daivabhūtāni yāni vai

11.15

ततः कालक्रमाज्जन्तुः परिवर्तत्यधोमुखः । नवमे दशमे वापि मासि सज्जयते यतः

tataḥ kālakramājjantuḥ parivartatyadhomukhaḥ / navame daśame vāpi māsi sajjayate yataḥ

11.16

निष्क्रम्यमाणो वातेन प्राजापत्येन पीड्यते । निष्क्राम्यते च विलपन् हृदि दुः खनिपीडितः

niṣkramyamāṇo vātena prājāpatyena pīḍyate / niṣkrāmyate ca vilapan hṛdi duḥ khanipīḍitaḥ

11.17

निष्क्रान्तश्चोदरान्मूर्च्छामसह्यां प्रतिपद्यते । प्राप्नोति चेतनां चासौ वायुस्पर्शसमन्वितः

niṣkrāntaścodarānmūrcchāmasahyāṃ pratipadyate / prāpnoti cetanāṃ cāsau vāyusparśasamanvitaḥ

11.18

ततस्तं वैष्णवी माया समास्कन्दति मोहिनी । तया विमोहितात्मासौ ज्ञानभ्रंशमवाप्नुते

tatastaṃ vaiṣṇavī māyā samāskandati mohinī / tayā vimohitātmāsau jñānabhraṃśamavāpnute

11.19

भ्रष्टज्ञानो बालभावं ततो जन्तुः प्रपद्यते । ततः कौमारकावस्थां यौवनं वृद्धतामपि

bhraṣṭajñāno bālabhāvaṃ tato jantuḥ prapadyate / tataḥ kaumārakāvasthāṃ yauvanaṃ vṛddhatāmapi

11.20

पुनश्च मरणं तद्वज्जन्म चाप्नोति मानवः । ततः संसारचक्रे ऽस्मिन् भ्राम्यते घटियन्त्रवत्

punaśca maraṇaṃ tadvajjanma cāpnoti mānavaḥ / tataḥ saṃsāracakre 'smin bhrāmyate ghaṭiyantravat

11.21

कदाचित् स्वर्गमाप्नोति कदाचिन्निरयं नरः । नरकं चैव स्वर्गं च कदाचिच्च मृतो ऽश्नुते

kadācit svargamāpnoti kadācinnirayaṃ naraḥ / narakaṃ caiva svargaṃ ca kadācicca mṛto 'śnute

11.22

कदाचिदत्रैव पुनर्जातः स्वं कर्म सो ऽश्नुते । कदाचिद्भुक्तकर्मा च मृतः स्वल्पेन गच्छति

kadācidatraiva punarjātaḥ svaṃ karma so 'śnute / kadācidbhuktakarmā ca mṛtaḥ svalpena gacchati

11.23

कदाचिदल्पैश्च ततो जायते ऽत्र शुभाशुभैः । स्वर्लोके नरके चैव भुक्तप्रायो द्विजोत्तम

kadācidalpaiśca tato jāyate 'tra śubhāśubhaiḥ / svarloke narake caiva bhuktaprāyo dvijottama

11.24

नरकेषु महद्दुः खमेतद् यत् स्वर्गवासिनः । दृश्यन्ते तात मोदन्ते पात्यमानाश्च नारकाः

narakeṣu mahadduḥ khametad yat svargavāsinaḥ / dṛśyante tāta modante pātyamānāśca nārakāḥ

11.25

स्वर्गे ऽपि दुः खमतुलं यदारोहणकालतः । प्रभृत्यहं पतिष्यामीत्येतन्मनसि वर्तते

svarge 'pi duḥ khamatulaṃ yadārohaṇakālataḥ / prabhṛtyahaṃ patiṣyāmītyetanmanasi vartate

11.26

नारकांश्चैव संप्रेक्ष्य महद्दुः खमवाप्यते । एतां गतिमहं गन्तेत्यहर्निशमनिर्वृतः

nārakāṃścaiva saṃprekṣya mahadduḥ khamavāpyate / etāṃ gatimahaṃ gantetyaharniśamanirvṛtaḥ

11.27

गर्भवासे महद्दुः खं जायमानस्य योनितः । जातस्य बलाभावे च वृद्धत्वे दुः खमेव च

garbhavāse mahadduḥ khaṃ jāyamānasya yonitaḥ / jātasya balābhāve ca vṛddhatve duḥ khameva ca

11.28

कामेर्ष्या-क्रोधसम्बन्धं यौवने चातिदुः सहम् । दुः खप्राया वृद्धता च मरणे दुः खमुत्तमम्

kāmerṣyā-krodhasambandhaṃ yauvane cātiduḥ saham / duḥ khaprāyā vṛddhatā ca maraṇe duḥ khamuttamam

11.29

कृष्णमाणस्य याम्यैश्च नरकेषु च पात्यतः । पुनश्च गर्भो जन्माथ मरणं नरकस्तथा

kṛṣṇamāṇasya yāmyaiśca narakeṣu ca pātyataḥ / punaśca garbho janmātha maraṇaṃ narakastathā

11.30

एवं संसारचक्रे ऽस्मिन् जन्तवो घटियन्त्रवत् । भ्राम्यन्ते प्राकृतैर्बन्धैर्बद्ध्वा बाध्यन्ति चासकृत्

evaṃ saṃsāracakre 'smin jantavo ghaṭiyantravat / bhrāmyante prākṛtairbandhairbaddhvā bādhyanti cāsakṛt

11.31

नास्ति तात ! सुखं किञ्चिदत्र दुः खशताकुले । तस्मान्मोक्षाय यतता कथं सेव्या मया त्रयी

nāsti tāta ! sukhaṃ kiñcidatra duḥ khaśatākule / tasmānmokṣāya yatatā kathaṃ sevyā mayā trayī

11.32